eyes_067

Peter Koning in de Bataafse Armee

Bataafse vlagOp 1 februari 1793 verklaart de Franse republiek de oorlog aan de koning van Engeland en de stadhouder der Nederlanden (dus niet aan de landen). Als op eerste kerstdag 1794 plotseling de grote rivieren dichtvriezen, kunnen de Fransen onder leiding van generaal Pichegru met artillerie over een breed front de provincies Gelderland en Utrecht binnentrekken. Op 18 januari 1795 verlaat Prins Willem V de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en gaat met zijn beide zoons naar Engeland. Een dag later wordt de Bataafse Republiek uitgeroepen. De Bataafse Republiek eindigde op 5 juni 1806 toen Napoleon’s broer Lodewijk Napoleon tot koning van Holland werd benoemd.

 

Bataafse tijdlijn

 

 

Voorspel

In de tijd van het Absolutisme (ca. 1550 tot 1795) is de staatkundige en economische macht geconcentreerd in een persoon: de vorst als soeverein, bijv.: Lodewijk XIV, koning van Frankrijk (1643-1715) die gezegd zou hebben “l’etat c’est moi’ en Frederik Willem I, koning van Pruisen (1713-1740) bijgenaamd de ‘soldatenkoning’. In die tijd ontbreekt het ook aan rechtszekerheid gevende geschreven wetten.

In schril contrast hiermede staan de ideeën van de Engelsman Locke (1632-1704), die een staatsvorm ontwikkelde, gebaseerd op de scheiding der wetgevende en uitvoerende macht. Deze gedachte werd door de Fransman Montesquieu (1689-1755) verder ontwikkeld door daar ook de rechtelijke macht aan toe te voegen. De scheiding der machten leidt er dan toe dat de wetgevende macht in handen van de burgers en de uitvoerden macht aan de vorst. Of, indien beide in handen van de burgers kwamen, dan geschiedde zulks of door middel van een vrijheidsoorlog zoals in de Verenigde Staten van (Noord-) Amerika of door, dikwijls bloedige, revolutie zoals in Frankrijk.

De denkbeelden van Locke en Montesquieu alsmede de Noord -Amerikaanse vrijheidsoorlog (1775-1783), die op 17 september 1789 leidde tot de eerste democratie, wakkerden overal kritiek op oude regimes aan. De Franse revolutie (1789 -1792) leidde, na opstanden, moordpartijen, naastingen, met even een kortstondige parlementaire monarchie uiteindelijk tot de uitroeping van de Franse republiek. Bijna direct daarna werd begin januari 1793 koning Lodewijk XVI onthoofd. Dan volgde “La terreur” (1793-1794). De guillotine trekt door het land en ver daarbuiten tot in de Franse koloniën. Velen werden onthoofd. Er kwam een stroom (adellijke) vluchtelingen tot stand, ook naar de Republiek der Verenigde Nederlanden.

Bestorming van de Bastille

 

Hoe verging het intussen met de Republiek? Niet erg goed! Profiterend van de handel met de Amerikaanse “opstandelingen” en de Fransen verklaart Engeland Nederland de oorlog; de Vierde Engelse Oorlog (!780-1784), die Nederland smadelijk verliest. Dit verlies werd onze stadhouder Willem V ernstig aangerekend. De heersende regenten wilden de macht van de stadhouder ten eigen bate beperken. Anderen, de patriotten, willen in navolging van de nieuwe tijdsgeest de macht van de stadhouder ook beperken, maar ten gunste van de burgerij. Tussen regenten en patriotten ontwikkelde zich een machtsstrijd, die zijn hoogtepunt bereikte met de aanhouding van de echtgenote van Willem V te Goejanverwellesluis in 1787. Met de door Willem V ingeroepen hulp van het Pruisische leger werden orde en gezag hersteld.

 
goejanverwellesluis

 

De Patriotten bonden in of vluchtten naar Frankrijk, om later in 1795 in het kielzog van Pichegru weer terug te keren. De zogenoemde coalitieoorlogen braken uit, waarin in allerlei allianties optrokken om de Franse expansiedrang te bedwingen. Dit mocht echter voor de republiek niet baten; in de winter van 1794 stond het Franse leger klaar om Nederland binnen te dringen.

 

Terug naar tijdlijn

 

1794

Vrijheidsboom 2Na een veldslag bij Fleuris op 26 juni 1794 walsten de Fransen over België. In september sloeg de Fransman Pichegru met succes het beleg rond 's Hertogenbosch, op 16 oktober capituleerde Venlo voor Jourdan , Maastricht viel na een belegering van 6 weken en op 7 november ging Nijmegen. De Patriotten vierde feest en danste rond de vrijheidsbomen en lieten hun woordvoerders de trappen der stadshuizen bestijgen.

 

 

Terug naar tijdlijn

 

 

1795

Vertrek van Willem VUtrecht valt op 16 januari in handen van de Fransen, Arnhem op 17 januari en Nieuwersluis op de 18e. Willem V van Oranje-Nassau vertrekt op zondag 18 januari, geholpen door Scheveningse vissers, richting Engeland. Hij vertrekt met de woorden:"Ik ga maar ik kom weder". Het is middernacht als de pink Johanna Hoogenraad de steven wendt en koers zet naar Engeland, het huis van Oranje-Nassau is in ballingschap gegaan.

Op talrijke plaatsen in het land nemen revolutionaire comités van patriotten het bestuur over. Zij zijn voorstander van gelijke rechten van alle burgers ('vrijheid, gelijkheid en broederschap') en voor verkiezing van het bestuur. Daarmee keren ze zich tegen het oude Stadhouderlijke Bewind, waarin regenten de baantjes onderling verdeelden.

Door het Haags Verdrag van 16 mei 1795 komen de Nederlanden onder Franse invloed. De vroegere Republiek der Verenigde Nederlanden moet militaire en financiële steun geven aan Frankrijk, maar houdt een eigen bestuur. De prijs is echter hoog: Maastricht, Venlo en Zeeuws Vlaanderen moeten worden afgestaan. Ook een “schadeloosstelling” van 100 miljoen gulden moet worden afgedragen en een bezettingsmacht van 25.000 militairen worden onderhouden.

In Frankrijk komt Napoleon Bonaparte aan de macht.

In 1795 werden de Ridderschappen en daarmee tevens de adel als geheel werden afgeschaft. De Bataafse Revolutie stond in het teken van Vooruitgang, Verlichting en de Opmars der Burgerij, en er was geen plaats voor maatschappelijke restanten uit de Middeleeuwen. De nieuwe grondwet van 1814 voorzag in een Soeverein, in herstel van de adel, en in de heroprichting der Ridderschappen. Die zouden samen met de steden en de "landelijke stand' de Provinciale Staten kiezen en daarmee indirect ook leden van de Tweede Kamer

 

Terug naar tijdlijn

 

 

1796

Op 1 Januari worden Staats-Brabant en Drenthe als achtste en negende provincie toegelaten tot de Staten-Generaal.Nationale vergadering in 1796

Op 16 Januari vinden er verkiezingen plaats voor een Nationale Vergadering. Dit is het hoogste staatsrechtelijke lichaam. De Vergadering is getrapt gekozen door mannen van 20 jaar en ouder met een vaste woonplaats, die de eed tegen het Stadhouderschap hadden afgelegd en niet van de bedeling leefden. Nederland werd na moeizaam discussiëren over wie het kiesrecht mocht hebben, verdeeld in 126 kiesdistricten. Uit elke district kwam een afgevaardigde naar de Nationale Vergadering

Op 1 maart wordt de eerste vergadering van de Nationale Vergadering gehouden. Belangrijke besluiten:

  • scheiding van Kerk en Staat;
  • gelijkstelling Joden met de Bataafse burgers.

 

Terug naar tijdlijn

 

 

1797

De Grondvergaderingen verwerpen met grote meerderheid de voorgestelde staatsregeling. Op 1 Augustus kwam de eerste bijeenkomst van de Tweede Nationale Vergadering bijeen. De spanningen tussen de unitaristen en federalisten loopt op, mede omdat de moderaten zo goed als verdwenen zijn uit dit lichaam.

op 11 oktober wordt bij Camperduin de Bataafse vloot onder leiding van Admiraal Jan Willem de Winter bijna geheel vernietigd door de Engelsen onder leiding van Admiraal Adam Duncan. Elf Hollandse schepen werden buit gemaakt door de Engelse Admiraal.Daniel-Orme-Duncan-receiving-Surrender-at-Camperdown-jpg

Op 11 oktober 1797 vond De Slag bij Camperduin plaats, even ten zuiden van de  Hondsbosse Zeewering bij de huidige buurtschap Camperduin. Het was het laatste  zeegevecht dat door een Nederlandse vloot geheel zelfstandig is geleverd.

De actie kwam voort uit het Franse plan in Ierland te gaan landen, waarvoor de  Bataafse Republiek zelf de strijdkrachten wilde leveren. Een muiterij op de Britse vloot leek een goede gelegenheid, maar die werd gevolgd door een blokkade van de Nederlandse kust door admiraal Duncan. De Bataafse troepen werden toen  weer ontscheept, maar toch kreeg admiraal Jan Willem de Winter bevel de Engelsen aan te vallen, ondanks de zwakte van de strijdmacht.

Na een hardnekkige strijd, vielen negen van de Bataafse linieschepen in handen van de vijand, waaronder De Winters vlaggenschip. Dit maakte de nederlaag compleet: nog nooit was ter zee een Nederlands aanvoerder levend in vijandige handen gevallen.

Er waren grote verliezen aan weerszijden: 3774 Nederlanders raakten  krijgsgevangen, 540 sneuvelden. De slag bevestigde tevens het einde van  Nederland als grote zeemogendheid.

Op 17 oktober doet Oostenrijk ten gunste van Frankrijk afstand van de Oostenrijkse Nederlanden (Vrede van Campo Formio).

In de branderij en mouterij van Lucas Boon in Rotterdam wordt een stoommachine in gebruik genomen.

 

Terug naar tijdlijn

 

 

1798

In 1796 kwam pas de eerste volksvertegenwoordiging bijeen. Toch duurde het nog twee jaar voordat er een grondwet gebaseerd op het principe van eenheid werd aangenomen na een staatsgreep van de radicale Unitariërs. De Franse invloed was groot en de machtsstrubbelingen in Parijs hadden ook voor Den Haag gevolgen. Mede daardoor viel dit radicale bewind in juni 1798 uiteen. Vervolgens kwamen de gematigde Unitariërs aan de macht.

In 1798 vond ook een territoriale herindeling plaats en het land werd onderverdeeld in 8 departementen. Na de staatsgreep van 1801 werden de oude gewestelijke grenzen hersteld.

Bataafse republiek in 1798

 

 De radicale unitaristen Pieter Vreede en Wijbo Fijnje voeren samen met Generaal Daendels en de Franse Generaal Joubert een staatsgreep uit op 22 januari. 22 federalisten uit de Staten -Generaal worden gevangengezet. De overige leden moeten een eed afleggen tegen het Stadhouderschap, het federalisme, de aristocratie en regeringsloosheid.

  • De gezuiverde grondvergaderingen nemen een unitaristische grondwet aan in April. De belangrijkste artikelen waren:
  • Er wordt een Vertegenwoordigend Lichaam gekozen volgens algemeen getrapt kiesrecht.
  • Het Vertegenwoordigend Lichaam benoemt een Uitvoerend Bewind.
  • Het Uitvoerend Bewind bestaat uit 5 directeuren, die geassisteerd worden door 8 agenten voor de diverse departementen.
  • Het land wordt verdeeld in 8 departementen.
  • De departementale en plaatselijke besturen worden gekozen.
  • Afschaffing van het gebruik van de pijnbank.

Pieter Vreede werd geboren in een welgestelde Leidse familie. Zijn privéleven was weinig gelukkig: hij verloor zijn eerste vrouw en kind en hertrouwde met een vrouw die krankzinnig werd.

Als zakenman was  Pieter Vreede fortuinlijker. Bekend is hij vooral vanwege zijn rol in de politiek. Hij was aanhanger van de Patriotten en trad vooral tijdens de eerste jaren van de Bataafse Republiek op de voorgrond. Hij maakte onder meer deel uit van de Nationale Vergadering in 1796. Vreede was leider van de democratische radicalen en behoorde in 1798 tot de vijf leden van het Intermediair Uitvoerend Bewind. Na de conservatieve staatsgreep van datzelfde jaar was zijn rol echter uitgespeeld.

Revolutie op 12 juni 1798Op 12 juni voert Generaal  Herman Willem Daendels (1762-1818) met enkele gematigden wederom een staatsgreep uit om de radicale unitaristen buiten spel te zetten. De radicalen wilden een dictatuur vestigen en traden de rechten uit de grondwet met voeten. De staatsgreep was erop gericht de uitvoering van de staatsregeling te versnellen.

Verkiezingen voor het Vertegenwoordigend Lichaam. Hiermee treedt de staatsregeling op 31 Juli officieel in werking.

Na de Coup in 1798 wordt Rutger Jan Schimmelpenninck door Napoleon Bonaparte I aangesteld als Ambassadeur van Frankrijk (1798-1802) waar hij het vertrouwen van Napoleon Bonaparte I won.

De Bataafse Republiek neemt alle bezittingen en schulden van de VOC over.

 

Terug naar tijdlijn

 

 

1799

Engelse en Russen landen in Noord-Holland

 De Engelsen en Russen doen op 22-07-1799 een inval in Noord-Holland. De Bataafse vloot blijft afzijdig, want de oranje gezinde matrozen weigeren te vechten tegen de Oranjevlag.

Er landen die dag 22.000 Engelse soldaten tussen Callantsoog en Huis Duinen. De latere Koning Willem I (1772 - 1843) spreekt in een proclamatie van herstel van de oude staatsrechtsvorm. Er vinden slagen plaats bij Bergen, Castricum en Alkmaar. In Oktober probeert een Oranjelegertje ook in het oosten een aanval te plaatsen. Alle aanvallen worden afgeslagen en de Engelsen, Russen en Orangisten moeten zich terugtrekken.

Executie van Freule_van_dorthIn Harreveld woonde Freule Judith van Dordt. Zij liet, terwijl de Franse en Bataafse troepen al bij haar voor de deurstonden, de Oranjevlag nog vier dagen lang wapperen op haar Kasteel. Nadat ze zich had overgegeven, werd zij ter dood veroordeeld wegens openlijke deelname aan de contrarevolutie. Het was de enige politieke vonnis in de Bataafse periode in ons land. Bij het voltrekken van haar vonnis werd enige malen misgeschoten, waarna de ernstige gewonde vrouw ook nog in vuur en vlam raakte.

De Conventie van Alkmaar maakt op 10 oktober een einde aan de Engels-Russische invasie. (Zie hier voor meer details over de Noord-Hollandse campagnje).

Op 31-12-1799 wordt de VOC formeel ontbonden. De Raad van Aziatische Bezittingen en Etablissementen neemt het bestuur over.

 Op 6 januari 1799 overleed Willem George Frederik van Oranje-Nassau (1774-1799). Hij was de zoon van Prins Willem V (1748-1806). Pas op 3 juli 1896 wordt hij bijgezet in het familiegraf in de Nieuwe Kerk te Delft.

 

Terug naar tijdlijn

 

 

1800

De Republiek schenkt Napoleon in Frankrijk drie miljoen gulden voor zijn oorlogen, maar weigert verdere steun. Napoleon is hierover ontevreden en wil een bestuurlijke hervorming in de Republiek afdwingen. Uiteindelijk stelt de Bataafse Republiek een contingent Bataafse troepen samen voor Napoleons campagne in Duitsland. (Zie hier voor meer details over de veldtocht waaraan de Bataven meededen)

Napoleon in 1800

 

Terug naar tijdlijn

 

 

1801

Bataafse Gemenebest

Op 19 september beleefde Nederland weer een staatsgreep zonder bloed vergieten uitgevoerd door de Franse bevelhebber Augereau, Gerrit Jan Pijman,  Anthony  Frederik Robbert Evert van Haersolte en Augustinus Gerherd Besier. Er wordt een nieuwe staatsregeling afgekondigd.; een schermutseling in de vergaderzaal van het Uitvoerend Bewind was voldoende voor de nieuwe regering om de macht over te nemen. Aanleiding voor deze coup was een nieuwe grondwet, die door de 5 man tellend Uitvoerende Bewind was opgesteld. De Staten-Generaal wezen de grondwetsvoorstellen van de hand, waarna Ermerins, de voorzitter, en een ander hun grondwet introkken. De andere 3 waren voorstanders van de nieuwe grondwet en werden daarin gesteund door het Haagse Garnizoen. Een volksstemming bracht uitkomst, doordat de thuisblijvers tot voorstemmers werden gerekend werd het grondwetsvoorstel doorgedrukt.

bataafsgemenebest

 

De belangrijkste onderdelen van de grondwet (staatsregeling) waren:

  • Invoering censuskiesrecht
  • Het wetgevende lichaam heeft alleen stemrecht over wetsontwerpen
  • Oude provinciegrenzen worden hersteld
  • Staatsbewind bestaat uit 12 leden

Een van die thuisblijvers was Gijsbert Karel van Hogendorp, hij bleef ijveren voor het herstel van de Oranje dynastie en ontwierp zijn eigen grondwet. Hierin zouden Vorst en Regenten en het Volk verbonden worden... Het mocht niet baten.

De Bataafse republiek werd onder het nieuwe bewind omgedoopt in het Bataafse Gemenebest: en de nieuwe regering kreeg de titel 'Het Staatsbewind'. Dit bewind stelde zich gematigd en tolerant op en er namen zelfs Prinsgezinde plaats in dit Staatsbewind dit met instemming van Willem V van Oranje-Nassau.

 

Terug naar tijdlijn

 

 

1802

Allegorie_en_kalligrafie_op_de_Vrede_van_Amiens,_1802

In april nemen de Engelsen Nederlands Guyana (Suriname) in.

Schimmelpenninck ondertekent namens de Bataafse Republiek het verdrag van Amiens met Engeland. Nederland krijgt, behalve Ceylon, alle koloniën terug van de Engelsen. De Oranje familie wordt schadeloos gesteld voor het verlies van bezittingen.

 

 

 

Terug naar tijdlijn

 

 

 

1803

 

Er breekt oorlog tussen Frankrijk en Engeland uit, de Republiek wordt hierin meegetrokken. De Engelsen veroveren de Nederlandse koloniën.

napoleon-atlas-van-stolk-spotprenten-2-560

 

Terug naar tijdlijn

 

 

1804

Napoleon_on_his_Imperial_throneDe Engelsen veroveren, in april, wederom Nederlands Guyana (Suriname).

Keizer Napoléon I had de ontwikkelingen in zijn Bataafse vazalstaat nauwlettend in de gaten. De stijgende staatsschulden en de wankelende regering deden hem besluiten snel in te grijpen. Keizer Napoléon I ontbood de Ambassadeur Rutger Jan Schimmelpenninck (1761-1825) naar Keulen waar hij op 15 september met hem sprak. Keizer Napoléon I wil dat hij de leiding van de Bataafse Republiek op zich neemt. Anders zal hij de Republiek bij Frankrijk inlijven.

Het Frans-Bataafse leger wordt samengetrokken in Zeist in het midden van het land, waar begonnen werd met het bouwen van een Pyramide (zie hier voor verder details) .

Op 18 december voert het Staatsbewind de eenheidsspelling in Deze spelling is ontworpen door de Leidse hoogleraar M.Siegenbeek.

 

 

Terug naar tijdlijn

 

 

1805

Keizer Napoléon I moest door de groeiende kosten en onstabiele regering wel ingrijpen. Rutger Jan Schimmelpenninck onderhandelde de hele winter lang en het resultaat was een uitgewerkt voorstel voor weer een nieuwe grondwet.Rutger-Jan-Schimmelpenninck-(1761-1825)

Aan het hoofd kwam nu de Raadspensionaris, bijgestaan door 19 leden van het Wetgevend Lichaam dat tijdens een halfjaarlijkse vergadering zijn oordeel uit kon spreken over wetsvoorstellen. Rutger Jan Schimmelpenninck zelf kreeg de titel Raadspensionaris die het Wetgevend Lichaam in feite dwong om de nieuwe grondwet te accepteren. Een volksstemming kwam waarbij de 340.000 thuisblijvers bij de 14.000 voorstemmers werden geteld (een traditie ?). De nieuwe grondwet werd dus aangenomen en Rutger Jan Schimmelpenninck nam zijn intrek in paleis Huis Ten Bosch.

Op 19 april worden de voorstellen van Napoleon en Schimmelpenninck aan het volk door het Staatsbewind voorgelegd ter goedkeuring. Het voorstel wordt goedgekeurd en bestaat uit o.a.

  • De uitvoerende macht wordt uitgeoefend door een raadpensionaris, die voor 5 jaar wordt benoemd door het Wetgevende Lichaam;
  • Er wordt een Wetgevend Lichaam van 19 leden benoemd door de Departementale Besturen. Dit lichaam stemt over wetsontwerpen;
  • Er wordt een algemene belasting ingevoerd;
  • Hervormingen van onderwijs, waterstaat en landbouw, geneeskunde.

Als Napoleon hoort van de opmars van de Oostenrijkers in Beieren, stuurt hij de 177.000 troepen van zijn Grande Armée die hij heeft klaarstaan in Boulogne-sur-Mer aan de Kanaalkust voor zijn invasie van Engeland, naar het zuidoosten. Ook de Bataafse eenheden horen tot deze troepenmacht. Bij Austerlitz komt het tot een treffen tussen de Russen, de Oostenrijkers en Fransen. Het mondt uit tot de grootste overwinning van Napoleon. De Bataven waren er niet bij, maar leverden uit belangrijke bijdrage in de achterhoede (zie hier voor meer details).

 

Terug naar tijdlijn

 

 

1806

 

Willem V Prince van Oranje door Henry Bone in 1801Erfstadhouder Prins Willem V van Oranje-Nassau sterft

In Januari vervangt Minister van Financiën een groot aantal lokale accijnzen en heffingen door andere nationale heffingen.

 Aanvaarding van de wet op het lager onderwijs op 25 februari. Volgens de wet zal het lager onderwijs zo ingericht moeten worden, dat "onder het aanleren van gepaste en nuttige kundigheden, de verstandelijke vermogens der kinderen ontwikkeld worden en zij zelf worden opgeleid tot alle Maatschappelijke en Christelijke deugden". Met deze wet is een aanzet gegeven tot een centraal beleid betreffende het lager onderwijs.

Op 9 april overlijdt Erfstadhouder Prins Willem V van Oranje-Nassau te Brunswijk. Op 29 april 1958 worden de stoffelijke overschotten van  Erfstadhouder Prins Willem V van Oranje-Nassau bijgezet in het familiegraf in de Nieuwe Kerk te Delft.

Op 22 december sterft ook Wilhelmina Frederika Louise Pauline Charlotte van Oranje-Nassau op 6 jarige leeftijd te Freienwalde. Zij was de dochter van Koning Willem I Frederik van Oranje-Nassau zij wordt op 7 april 1911 bij gezet in het familiegraf te Delft.

LouisBonaparte_HollandOp 4 juni 1806 werd  Rutger Jan Schimmelpenninck (1761-1825) gedwongen door een College van Nederlandse aanzienlijken zijn ontslag als Raadspensionaris aan te bieden. Een dag later proclameerde Keizer Napoléon I zijn broer  Lodewijk Napoléon tot (1e) Koning der Nederlanden (1806-1810), officieel op verzoek van Verhuell, de Franse Minister van Buitenlandse zaken. De benoeming van Lodewijk Napoléon betekende het einde van de Bataafse tijd in de Nederlanden.

De laatste veldtocht waaraan de Bataven meededen was naar Pruissen. Toen het contingent terug kwam was de Bataafse Republiek omgedoopt tot het Koninkrijk Holland (zie hier voor meer details over deze veldtocht en de latere naar Pommeren).

 

 

 

 

Terug naar tijdlijn

 

Wilt U meer weten over de Bataafse tijd, dan is het boek “Peter Koning in de Bataafse Armee” een absolute must. Klik hier om te bestellen.