In dit deel van wil ik ingaan op een aantal aspecten van de geschiedenis en de fabrikage van tabak en de verschillen in soorten tabak die er in de handel te koop zijn. Dit doe ik door middel van een aantal hoofdstukken die door met de muis op de teksten te drukken kunnen worden bereikt. De hoofdstukken zijn:

Verspreiding van de tabak

De tabaksplant is waarschijnlijk de meest wijdverbreide, gecultiveerde Noord-Amerikaanse plant. Niet alleen werd tabak verbouwd in de gebieden waar maïs groeit, maar ook op de noordelijke vlaktes "de Plains", in delen van Californie aan de kust van Oregon en in het meest noordelijke deel van de Noordwestkust (Canada). Alle verbouwde tabakssoorten waren inheemse planten in Noord-Amerika, op de Nicotiana Rustica na, die uit Zuid-Amerika komt en zich vervolgens door Midden- en Noord-Amerika verspreid heeft.

Naast het cultiveren van tabaksplanten werd tabak ook verkregen door de wilde soorten te plukken of door ruil met andere stammen. Enkele stammen brandden velden wilde tabaksplant om het jaar daarop een grotere opbrengst te krijgen. Ook waren er stammen die velden wilde tabak regelmatig wieden.

De tabaksplant is een veel voorkomende plant uit de familie der nachtschaden. De kwaliteit, de smaak en de rookeigenschappen van tabak worden bepaald door het type zaad, het klimaat, de grondsoort,het land van herkomst en de wijze waarop de bladeren zijn geoogst en gedroogt. Tabak is een 1-jarige plant waardoor het elk jaar dient te worden geoogst. De plant heeft de voorkeur aan warme en gematigde klimaten, maar ook in Polen, Canada en Frankrijk wordt tabak verbouwd. Een juist geteelde plant kan een hoogt bereiken van 160-190 cm en zal 18 tot 22 oogstbare bladeren bevatten.

Opbouw van een tabaksplant.

De bloem.
De tabaksplanten worden doorgaans gekopt, dat wil zeggen dat de bloem van de plant wordt verwijderd. Deze bloemknop moet worden verwijderd voordat een van de bloemen gaat uitkomen. Hierdoor kunnen alle door de plant uit de grond opgenomen voedingsstoffen in het blad terecht komen en niet in de bloemen. Het koppen van de tabaksplant vindt tussen de twee a drie maanden na het planten van de tabaksplant plaats.

Topblad
De topbladeren zijn de bladeren die bovenin de plant groeien. Deze bladeren zijn vrij smal en puntig, maar zijn zwaarder van structuur dan de bladeren lager in de plant. De topbladeren maken 18 % van het totale gewicht van de plant en hebben een nicotine gehalte van ongeveer 3,5%. 

Middenblad.
Deze groeien direct on de top van de plant en worden gekarkteriseerd door hun relative lengte en zijn stevig en zwaar van structuur. Het nicotine gehalte van deze bladeren varieerd tussen de 3 en 3,5%, terwijl het suikergehalte ongeveer 15% is.

Rookblad
"Rookbladeren" groeien net boven het midden van de stam. De plant bestaat voor 7,5% uit deze bladeren. Als de bladeren rijpe verkleuren deze tot een licht oranje kleur en bevatten ze 3% nicotine.

Voetblad
Dit zijn de grootste bladeren van de plant, maar slechts 8% van de plant bestaat uit deze bladeren. Karakteristiek voor deze bladeren is de geel-oranje kleur en het nicotinegehalte is ongeveer 2,5%.

Omblad
De bladeren rond de voet van de plant. Deze zijn klein, dun en licht van kleur. Ongeveer 13% van de plant bestaat uit deze bladeren en het nicotinegehalte is 2,5%.

De tweede groep, de ongesausde tabakken, omvat pure tabak of mengsels van verschillende tabakken zonder andere toevoegingen. Voorbeelden hiervan zijn de baaitabakken zoals Koopvaert en Herenbaai, en de mengsels van Engelse aard, waar behalve de basistabak ook vaak een kruidtabak, als Latakia, met een sterke eigen smaak aan toe is gevoegd. Over het algemeen hebben deze tabakken vooral een rokerige smaak, soms zijn ze pittig als peper of scherp-zoet, of ze doen vaag aan wijn of Madeira denken. Bij de ongesausde tabakken kunnen soorten zitten die nogal scherp op de tong bijten, of die wat moeizamer branden. Het lijkt er dan ook op dat deze tabakken bij beginnende pijprokers vaak wat minder in de smaak vallen, ze straffen onzorgvuldig roken -of een niet goed  ingerookte pijp- harder af.

In nederland hebben ongesausde tabakken een eigen variant opgeleverd die bekend staan als baai- tabak: fijne snede en betrekkelijk weinig smaak zijn de meest opvallende kenmerken. Door de fijne snede branden de tabakken wel goed, soms zelfs te goed (heet en scherp dus). Rustig roken maakt dat een pijp beter smaakt, en nergens gaat dat sterker op dan voor baaitabak.  Doordat baaitabak een subtiele smaak heeft is het eigenlijk ook wel zinvol om een paar pijpen speciaal hiervoor te reserveren, omdat anders de nasmaak van een zware gesausde tabak blijft overheersen. 

Tabak bestaat doorgaans uit een mengsel van verschillende tabakssoorten, eventueel aangevuld met stoffen die de vochtigheid regelen, de brandbaarheid verhogen of er een andere smaak aan moeten geven. Om een beetje gericht tabak te kunnen kiezen in het overdonderende aanbod van blikjes en pakjes in de handel is een zekere basiskennis van tabak noodzakelijk. Een opsomming van de meest voorkomende tabakssoorten.

Virginia. Zoet en scherp, meestal een flink deel van de basistabak voor zowel gesausde als ongesausde tabak.

Burley (of: White Burley). Betrekkelijk weinig eigen smaak, wordt vooral aan mengsels toegevoegd als volume, omdat het smaken van andere tabak gemakkelijk overneemt.

Maryland. Heel lichte rokerige smaak, wordt gebruikt om andere smaken beter te laten samengaan en om de brandbaarheid van een mengsel te verhogen. In pure vorm komt het voor als baaitabak, bijvoorbeeld 'Vier Heren Baai'.

Kentucky Burley. Anders afgewerk dan White Burley, daardoor een wat rokerige smaak. Wordt in kleine hoeveelheden in een mengsel gebruikt als kruid-tabak.

Latakia. Sterke rokerige smaak en geur, de smaak doet vaag aan wierook denken. Wordt in kleine hoeveelheden gebruikt als kruid-tabak, meestal in ongesausde mengsels.

Perique. Zoet, zacht en wat wee‹g van smaak, wordt in zeer kleine hoeveelheden gebruikt als kruid-tabak, meestal in ongesausde  mengsels.

Orientaalse tabakken. Diverse kruid-tabakken zoals Samsun, met smaken die ook in sigaretten gebruikt worden en aanvulling op een bepaalde smaak moeten geven. Andere kruidtabaken die in kleine hoeveelheden voorkomen in mengsels zijn bijvoorbeeld Java en Braziliaanse tabak.

Cavendish. Is geen zelfstandige tabakssoort maar een tabak die op een bepaalde manier is behandeld; door bevochten, persen  en bewaren worden hierbij andere smaakstoffen met de tabak verweven. Dit is in principe dus elke gesausde tabak.

Flake en Ready Rubbed. Over het algemeen wordt de klassieke Flake (plakken) en de Ready Rubbed (losse tabak) het meest gerookt. De tabaksbladeren worden onder hoge druk samengeperst en verhit. De zo ontstane “tabakskoeken” worden uit de persen gehaald en met een mes in dunne plakken gesneden. De pijproker breekt de Flakes met de hand in kleinere stukken op, totdat de tabak fijn genoeg voor het type pijp en zijn eigen rookstijl. Dit type tabak zorgt voor een bijzonder koele, langzaam brandende en bevredigende rooksessie, maar is weggelegd voor de meer ervaren pijproker. Steeds meer wordt de tabak echter gekocht in de Ready Rubbed vorm. Dit is gemakkelijker in het gebruik en heeft bijna de zelfde kwaliteiten als de originele Flake tabak, maar geeft een meer gelijkmatige, makkelijker rooksessie, met andere woorden ideaal voor de beginnende pijproker.

Mixtures. Mixtures bestaan in hoofdzaak uit gewone natuurlijke Virginia tabaksoorten en shag. Het unieke karakter van deze tabaksoort komt van het zorgvuldig mengen van veel verschillende en exotische tabakken, sommige zijn al eerder geperst en donker gemaakt en velen hebben rijke smaakstoffen meegekregen om het aroma en de smaak te verhogen. Deze tabakken zijn doorgaans lichter en makkelijker te roken.

Aromatische tabak. Deze tabaksoorten komen over het algemeen uit Europa en Amerika en worden steeds populairder. Aan de “normale” tabak worden smaakverhogende toeslagstoffen toegevoegd, waardoor de tabak een unieke smaak en reuk krijgt.

Twist en Spun Cut. Dit zijn tabaksoorten voor de enthousiaste pijproker, over het algemeen alleen verkrijgbaar bij de tabaksspeciaalzaak. Deze tabakken hebben een volle body, zijn krachtig en rijk van smaak. Ze zijn op traditionele wijze gemaakt en ontwikkeld door zeelui, die de tabak in de vorm van een touw wikkelde.

Klein hoefblad. Grootmoeder verwerkte klein hoefblad niet alleen in thee maar droogde het kruid ook en sneed het in stukjes. Die stukjes kwamen dan in grootvaders tabak terecht. Klein hoefblad helpt immers tegen die typische rokershoest

Gallen. Op de hondsroosstruik zijn wel eens bruine, bolvormige mininestjes te zien; dat zijn gallen. Vroeger kwamen ze meestal terecht in de pup van de boer.

Glidkruid. Glidkruid kalmeert de zenuwen. Als een jongeman op vrijersvoeten de zenuwen door zijn lichaam voelde gieren als hij nog maar aan "haar" dacht, kan glidkruid wel eens helpen. Hij rolde dan wat van het kruid door zijn tabak, en voelde zich na het roken van het kalmerende spul veel rustiger.

Schaafstro. De boer polijstte zijn pijp met schaafstro. Dat kruid had hetzelfde effect als schuurpapier, en het liet geen schrammen achter. Daarna ging hij eens met zijn vettige vingers over zijn pijp, zodat het pronkstuk heel mooi begon te blinken. Schaafstro is een vrij onbekend plant je, omdat het veel zeldzamer is dan andere kruiden. Op spoordijken en in vochtige loofbossen komt het nogal eens voor. Het kruid Heeft graag een iets drogere bovengrond, maar met zijn wortels houdt het graag contact met de watervoorraad.

Lievevrouwebedstro. Een beetje lievevrouwebedstro in tabak zorgt voor een bijzonder geurtje, dat een beetje doet denken aan vers stro.

Hop. Vroeger droogde men hopbladeren, en mengde die dan met tabak. De rokers ervan konden gegarandeerd rekenen op een zalig gevoel van rust.

Pijpestrootje. Een pijp stoppen en aansteken was en is een klusje dat om vaardigheid en nauwkeurigheid vraagt! Grootvader nam een zwavelstokje (een wilgesnipper of een paar aan elkaar gebonden pijpestrootjes) uit de bus naast de open haard, ging in zijn zetel zitten, en trok met grootst mogelijke aandacht de vlam in de pijp. De pijpgangetjes hield bij schoon en open door er een pijpestrootje door te schuiven en het heen en weer trekken. Zo'n pijpestrootje was daar erg geschikt voor; het heeft immers geen knopen in de stengel.