door Wio Joustra

Rotterdams Dagblad
26 juni 2003

George Orwell, de man die in zijn boek '1984' de wereld waarschuwde voor een alomtegenwoordige en nietsontziende overheid, ontpopte zich vlak voor zijn dood zelf als een Big Brother. Voor het ministerie van Buitenlandse Zaken in Londen stelde hij in 1949 een lijst samen van Britse intellectuelen die hij verdacht van communistische sympathieën, zoals Charlie Chaplin. Daarbij ging de afkeer van Orwell van het totalitaire systeem hand in hand met de liefde voor een mooie vrouw die werkzaam was bij een geheime afdeling van dat ministerie, waar onder meer onderzoek naar communistische propaganda werd gedaan.

Het 'verraad van Orwell is wereldkundig gemaakt door de bekende Britse politicoloog en historicus Timothy Garton Ash in de krant The Guardian. De onthulling heeft de reputatie van de wereldberoemde auteur als 'het troosteloze geweten van de naoorlogse generatie' aan het wankelen gebracht. Orwell, wiens echte naam Eric Blair was, werd gisteren honderd jaar geleden geboren.
Garton Ash beschikt over de lijst met 38 namen. De daad van ontrouw aan zijn vrienden en bekenden roept herinneringen op aan het McCarthyisme in de Verenigde Staten - de heksenjacht in de jaren vijftig op vermeende sympathisanten van het communisme, onder leiding van de ultra-rechtse senator Joe McCarthy. Orwells lijst bevat de namen van bekende Britten als de komiek Charlie Chaplin, de schrijver J.B. Priestley, de acteur Michael Redgrave en de historici en Ruslandkenners E.H. Carr en Isaac Deutscher. Pikant detail is dat Chaplin in die tijd terugkeerde naar zijn geboorteland, juist om de heksenjacht van McCarthy in Amerika te ontvluchten.
Garton Ash kreeg een kopie van de lijst uit de nalatenschap van de vorig jaar overleden Celia Kirwan, een van de vrouwen waarvoor Orwell een grote liefde ontwikkelde. De auteur bracht toen al zijn tijd door in een sanatorium, waar hij in 1950 stierf aan tbc.
Bekend is dat hij in zijn laatste levensjaren steeds wanhopiger werd over de dreiging van het Sovjet-communisme voor het vrije westen. De alles ziende en alles controlerende overheid -'Big Brother is watching you' - uit het boek '1984', is gebaseerd op de angst voor de ultieme vorm van staatsbemoeienis, waarin de mens niet meer is dan een slaafse robot in handen van de machthebbers. Het later verfilmde boek, dat hij schreef in 1948, is de klassieke anti-utopie, waarin Orwell niet alleen het stalinisme verfoeide maar elke vorm van totalitarisme afwees als een bedreiging van de  vrijheid en eigen persoonlijkheid van het individu.
Orwell stelde de lijst samen in de tijd dat de Koude Oorlog zich intensiveerde. Hij was bevriend met Kirwan en duidelijk uit op het winnen van haar genegenheid. Zijn huwelijksaanzoek had zij afgewezen. Kirwan riep de hulp in van de auteur, die zich bewoog in vooraanstaande intellectuele en literaire kringen, om tegengas te bieden aan het propaganda-offensief van het communistische blok. Maar in hoeverre hij zich door de liefde voor Kirwan of door angst voor Moskou heeft laten leiden blijft een mysterie.
De onthulling komt voor kenners van Orwell niet als een donderslag bij heldere hemel. In 1998 maakte de samensteller van zijn uit twintig delen bestaande verzamelde werk, Peter Davison, al melding van het bestaan van notities over 'cryptocommunisten, sympathisanten en anderen in wie ik geen vertrouwen heb als anti-communistische propagandisten'. In zeker één geval had Orwell het bij het rechte eind: de journalist Peter Smollett werd door meesterspion Kim Philby gerekruteerd om gedurende de oorlog voor de Russen te spioneren op het Britse ministerie van Informatie.
Volgens Garton Ash is niet bekend hoe de Britse autoriteiten met Orwells lijst zijn omgegaan. "Maar het intrigeert hoe dit symbool van politieke onafhankelijkheid en journalistieke integriteit collaboreert met een propagandistisch onderdeel van de bureaucratie, hoe marginaal en goed bedoeld die samenwerking misschien ook is geweest. Ik denk dat wanneer hij was blijven leven en we hadden het hem pakweg vijf jaar later kunnen vragen, hij dan zou hebben toegegeven dat hij een fout gemaakt had," aldus de historicus.

Lees ook: Joost Zwagerman, NRC, 27 juni 2003; Elsbeth Etty, NRC, 28 juni 2003; Rob Hartmans, De Groene Amsterdammer, 5 juli 2003.