door PETER DE WAARD

De Volkskrant
26 juni 2003

George Orwell (1903-1950) bepaalde in zijn testament dat hij geen biografie wenste. Hij moet zich nu haast wel in zijn graf omdraaien, want ter gelegenheid van zijn honderdste geboortedag -gisteren -kwamen er in één klap drie uit. Zo verschenen er biografieën door D.J. Taylor (Orwell), Gordon Bowler (George Orwell) en Christopher Hitchen (Orwells Victory).
Orwells weduwe Sonia had bij zijn dood in 1950 al niet de illusie dat aan een biografie te ontkomen zou zijn. Zij benoemde Malcolm Muggeridge tot officiële biograaf, maar hij voldeed niet aan zijn opdracht. In 1980 verscheen uiteindelijk Bernhard Cricks George Orwell. A Life. Deze biografie liet de reputatie van Orwell onaangetast. De schrijver van klassiekers als Animal Farm en 1984 bleef net zo goed de held van anti-imperialisten en klassenstrijders als van anti-communisten, socialisten en liberalen -kortom, van links, rechts en het centrum.
Klassenstrijders en socialisten hadden Down And Out In Paris And London en The Road To Wigan Pier: twee boeken waarin de uitbuiting van de arbeidersklasse werd beschreven. Liberalen hadden Animal Farm en 1984, waarin het communisme op de hak werd genomen.
Orwell verhief de politieke slogan tot kunst. Hij was de bedenker van de term Koude oorlog (tenminste volgens een van zijn biografen), en tijdloze uitdrukkingen als 'Big Brother is watching you' uit 1984 en 'Alle dieren zijn gelijk, maar sommige dieren zijn meer gelijk dan andere' uit Animal Farm.
Orwell werd uiteindelijk op een huizenhoog voetstuk geplaatst als het 'geweten van de natie'. Zijn naam werd zelfs een bijvoeglijk naamwoord, hoewel onder het begrip Orwelliaans behalve totalitair nu van alles wordt verstaan. De bewieroking van Orwell kreeg in de jaren zestig en zeventig mythische proporties. Popmuzikanten als David Bowie en The Jam grepen terug op Orwell. Orwell was de literaire profeet, de schrijver die de ondergang van de drie verfoeide ideologieën -fascisme, communisme en imperialisme –voorspelde en uiteindelijk gelijk zou krijgen.
Ruim twintig jaar na Cricks boek is er in de woorden van een van zijn nieuwe biografen Christopher Hitchen echter grote behoefte Orwell te ontdoen van alle 'ziekelijke verering en sentimentele verheerlijking'.
Orwells leven is een grote paradox geweest. Hij werd in 1903 geboren als Eric Blair: een kind van middle-class ouders; zijn vader verbleef als koloniaal politie-agent vaak in het buitenland. Eric werd naar een snobistische basisschool gestuurd en ging daarna naar Eton, de school van het establishment. Hij had een bloedhekel aan het autoritaire schoolsysteem en voerde weinig uit. Na Eton trad hij net als zijn vader toe tot de koloniale politie in Birma, een merkwaardige stap voor iemand die nu als anti-imperialist geldt.
Maar hij keerde snel terug en besloot schrijver te worden. Hij werd bordenwasser in Parijs en zonderde zich daarna af in de achterbuurten van Engelands beruchtste industriesteden. Daar beschreef hij de ellende van de arbeidersklasse. Om zijn familie niet in verlegenheid te brengen, koos hij het pseudoniem George Orwell voor Down And Out In Paris And London dat in 1933 verscheen. In 1937 trad hij toe tot de Republikeinse Garde tijdens de Spaanse Burgeroorlog. Hij vocht mee tegen Franco, maar raakte al snel teleurgesteld in zijn 'communistische' medestrijders.
Orwell greep de oorlog tegen Hitler aan om een satire te schrijven over de communistische bondgenoten, waarin Stalin en zijn trawanten als varkens werden afgeschilderd. Gezien het politieke klimaat, de Sovjet Unie was een bondgenoot, wilden uitgevers hun vingers niet branden aan Animal Farm. 'De bereidheid om Rusland te kritiseren is een test voor de intellectuele eerlijkheid', verdedigde Orwell zichzelf in 1944.
Uiteindelijk verscheen het boek dat hem wereldberoemd maakte in 1945. Vier jaar later kwam 1984 uit. In 1950 overleed Orwell aan tuberculose.
Orwell is honderd jaar na zijn geboorte een veel gecompliceerder persoon geworden. Hij wordt door de een net zo Engels genoemd als lauw bier en door de ander juist een internationalist die drie talen sprak. Hij nam het op voor minderheden, maar had joodse antipathieën. Zeven jaar geleden werden al beweringen gedaan dat Orwell een lijst met vermeende KGB-agenten aan de Britse inlichtingendiensten had doorgespeeld. Nu liggen de bewijzen op tafel dat Orwell de namen van de acteurs Charlie Chaplin en Michael Redgrave, de schrijver J.B. Priestley en 35 andere journalisten en kunstenaars als mogelijke communistische agitators doorspeelde aan de opsporingsinstanties.
De kunstenaar Orwell is misschien geen godheid meer, maar een mens van vlees en bloed vol tegenstrijdigheden. Orwells reputatie als het 'geweten van de natie' mag deuken hebben opgelopen, het doet aan zijn naam als meest invloedrijke politieke schrijver uit de twintigste eeuw in Engeland weinig af.