Kernicterus
De oorzaak
Kernicterus is een aandoening van de hersenen waarbij als gevolg van een teveel aan
bilirubine in het bloed (zichtbaar als geelzucht = 'icterus') een beschadiging is ontstaan
van bepaalde delen van de hersenen, met name van de zogeheten basale kernen (vandaar de
naam 'kern-icterus').
Bilirubine
Bilirubine is een stof die vrijkomt bij de afbraak van hemoglobine, de rode kleurstof in
de rode bloedcellen. Hemoglobine zorgt voor het transport van zuurstof door het bloed.
Rode bloedcellen hebben een beperkte levensduur. Dagelijks worden er nieuwe aangemaakt
en verouderde rode bloedcellen afgebroken. De bilirubine die hierbij vrijkomt, wordt door
de lever verwerkt en in de gal uitgescheiden.
Bij een pasgeboren baby is de lever vaak nog niet helemaal uitgerijpt en daardoor vaak niet
in staat om het aanbod van bilirubine goed te verwerken. Daardoor worden pasgeboren baby's
tussen de tweede en de vierde dag na de geboorte vaak een klein beetje geel. Dat is zeker
het geval wanneer er bovendien ook nog eens sprake is van een grotere mate van afbraak van
rode bloedcellen dan normaal.
De verloskundige of de dokter zal het ontstaan van geelzucht dan ook goed in de gaten
houden, en eventueel bloed laten onderzoeken om te kijken of het bilirubinegehalte in het
bloed niet te hoog wordt. Want zo kort na de geboorte kan een te grote hoeveelheid
bilirubine in het bloed tot hersenbeschadiging leiden. Die hersenbeschadiging heet
'kernicterus' of 'bilirubine encefalopathie'. Soms leidt dit tot het ontstaan van een
verstandelijke handicap.
Oorzaken van een te (veel) hoog bilirubine gehalte van het bloed:
De meest voorkomende oorzaak van een (veel) te hoog bilirubine in het bloed van een
pasgeborene is een versnelde bloedafbraak. Dit is dikwijls het gevolg van antistoffen
van de moeder tegen één van de bloedgroepen van haar ongeboren kindje. Het bekendste
voorbeeld is de resus bloedgroep. Als de moeder 'resus negatief' is, kent haar lichaam
de resus bloedgroep niet.
Wanneer ze 'resus positief' bloed in haar bloedvaten krijgt, zal ze antistoffen maken
tegen de resus bloedgroep. Dat kan gebeuren bij een transfusie met verkeerd bloed, of
bij de geboorte van een eerder resus positief kindje. Als deze 'gesensibiliseerde' moeder
zwanger wordt van een kind met de resus bloedgroep (een kind dat 'resus positief' is)
zullen al in de zwangerschap antistoffen uit haar lichaam in het lichaam van het ongeboren
kind komen en het bloed van het kind af gaan breken.
In ernstige gevallen zal een ernstige bloedarmoede van het kind misgeboorte veroorzaken
of zal het kind dood geboren worden. Wanneer de bloedafbraak minder ernstig is, zal het
kind gezond ter wereld komen. Ook na de geboorte bevinden zich nog moederlijke antistoffen
in het bloed. De bloedafbraak gaat na de geboorte verder, en daar de placenta het bloed
niet meer reinigt, gaat zich het afbraakproduct 'bilriubine' ophopen, waardoor het kind
geel wordt ('icterus'). Deze bilirubine zal de hersenen gaan beschadigen, de hersenkernen
in de hersenstam het eerst. Vandaar de naam kernicterus.
Preventie
De verloskundige en kindergeneeskundige zorg zet in Nederland alles op alles om
'kernicterus' te voorkómen:
- Tijdens de zwangerschap wordt de bloedgroep van moeder bepaald en wordt er onderzocht
of er in het bloed van de moeder reeds antistoffen aanwezig zijn.
- Als een resus negatieve moeder bevalt, wordt de bloedgroep van het kind bepaald in
navelstrengbloed. Als het kind resuspositief is, krijgt moeder een injectie die de
vorming van antistoffen tegen gaat. Zo wordt een eventuele volgende zwangerschap beschermd
- Soms wordt al vóór de geboorte van het kind een bloedtransfusie gegeven.
- Het bilirubine gehalte in het bloed wordt bij pasgeborenen goed in de gaten gehouden;
als het te hoog wordt, wordt lichttherapie gegeven (licht breekt bilirubine af).
- Als het bilirubinegehalte toch te hoog dreigt te worden, wordt het bloed van de baby
vervangen door bloed van een donor (wisseltransfusie).
Door al deze preventieve maatregelen is "kernicterus" zeldzaam geworden in Nederland.
Onder volwassen verstandelijk gehandicapten vinden we echter nog mensen die een
hersenbeschadiging hebben opgelopen door een kernicterus in hun eerste levensdagen.
Tekst: K. de Geest (AVG), Groot Schuylenburg, Apeldoorn en
W. Braam (AVG), De Hartenberg, Wekerom (26-4-2001).