| D |
| D | Latijns cijfer voor 500 |
| d | afk. dit, zogenaamd, bijgenaamd, afgesproken |
| d | afk. doopregister |
| d | afk. dito, evenzo, eveneens |
| d | afk, de |
| d | afk, denier, 1/12 sou, penning, duit, |
| d | afk. dominus, doctor |
| d | afk. demoiselle, | |
| d. | afk. denarius, betaalmiddel, Romeinse zilvermunt |
| d.a | afk. dicti anni, de genoemde jaren |
| d.d | afk. de dato, op de dag (van maken) |
| d.g | afk. Dei gratia, door de gratie Gods |
| d.o.m | afk. Deo optimo maximoque, aan de heerlijke opperste god |
| d.v | afk. deo volente, Gods wil |
| da pacem domine | de 17e zondag na drie-eenheid |
| daalder | munt 17e-18e eeuw, gelijk aan 31½ stuivers, ook gelijk aan; 46 stuivers en
4 penningen, ook gelijk aan; 30 stuivers
ook; belasting |
| daaraan | daarna, daaropvolgende |
| daaruyt | waaruit |
| dac | de dakstoel van een huis |
| dachclocke | morgenklok, aanvang van de werkdag |
| dachgelt | strafgeld, betaald "ter penen" voor elke dag uitstel van betaling
ook; betaling
voor een dag werken |
| dachhouder | verdediger, advocaat |
| dachhure | dagloon |
| dachmael | oppervlakte maat, 1 dachmael = 1/4 bunder
ook; de oppervlakte die in een dag
geploegd kon worden |
| dachmaet | grootte van een stuk grond, dat in een dag gemaaid kon worden, in Drenthe ca 66 are |
| dachrake | morgenschemering, ochtend |
| dachuerder | dagloner |
| dachvaerden | oproepen voor de rechtszitting |
| dachwerker | zie dachwrocht |
| dachwrocht | dagloner, daggelder |
| dackvast | goed en waterdicht dak |
| dadinge | een aankondiging van op een bepaalde dag te houden gerechtelijke handeling |
| dadingen | in rechte optreden, onderhandelingen voeren over een b.v. overeenkomst |
| dadingenman | scheidsrechter |
| dadinxluden | zie; arbitres, schrijvers, vastleggers van de minnelijke schikking |
| dadungsluden | scheidrechters, goede mannen |
| daeck | zie dac |
| daer | daar |
| daer aen | waaraan |
| daermede | daardoor, daarmee |
| daernaestcomende | eerstkomende |
| daet | rechtshandeling, vastlegging in een akte |
| dagbrief | dagvaarding, schriftelijk stuk van dagvaarding |
| dagebrief | zie dagbrief |
| dagegelt | zie dachgelt |
| dagelijcheit | dagvaarding |
| dagelyx gerechte | lage rechtbank, die de bloedban niet bezit |
| dagement | dagvaarding |
| dagge (ijzer) | gebogen voegspijker |
| daghes | dag, in de vorm van de volgende dag |
| dagmaal | zie dagwand |
| dagmaat | zie dagwand |
| dagmaet | zie dachmat |
| dagmeet | zie dachmat |
| daguerreotype | lichtbeeld, dmv chemische inwerking op metaalplaat. veel oude beelden
zijn volgens dit principe gemaakt |
| daguir | dagloon |
| dagvaert | dagreis, reis welke een dag lang duurt |
| dagwand | oppervlakte maat, 1 dagwand is de oppervlakte welke men kon ploegen in
een dag, = 1/4bunder = 100 vierkante roeden |
| dair omme | daarom |
| dairup | waarna, daarna |
| dake | met stro of riet afgedekt dak |
| daken | zie dake
ook; licht beneveld zijn, vast zijn aan, neerdalen |
| dalen | afstammen |
| daler | daalder, betaalmiddel |
| dalinge | laagte, vallei |
| dalle funèbre | grafsteen, zerk |
| daller | zie daler |
| damas | damast |
| dammasten | gekleurd weefsel met figuren |
| dammona / dumun | Appingedam |
| dammsetzer | stratenmaker |
| damnabel | verdoemelijk |
| damnatie | verdoeming, verdoemenis, veroordeling |
| damneeren | doemen, verwijzen |
| damneren | doemen, verwijzen, veroordelen, verdoemen |
| dampneeren | veroordelen |
| danatie | zie donatio |
dando in huiusmodi redem-
pione | gevend in geval van een dergelijke lossing |
| dangereux | gevaarlijk |
| dangier | gevaar |
| dant | jong meisje, maar in de slechte betekenis als slordig etc. |
| dantler | uitdrager, opkoper |
| dapifer | drossaard |
| dardemande | wol van slechte (derde) kwaliteit |
| dare | geven |
| dare ad censum | in cijns geven |
| dare ad pactum | in pacht geven |
| darie | veen |
| darmgerde | buikriem van paard |
| darsch | zie dersch |
| dartigh | dertig, 30 |
| das | heraldiekteken, roofdier in zwart met bles
ook; damhert, geven |
| dat recht leyt | er wordt geen recht gesproken. |
data generali absolutione
(in articulo mortis impertiri
solita | na het geven van de algemene absolutie (die men gewoonlijk ontvangt
in het stervensuur) |
| date | op een zeker tijdstip |
| date(e)ren | dateren, de dag er bijschrijven, op een zeker tijdstip vaststellen |
| datechismo onderwijsen | catechismus onderwijzen. |
| dato | op de dag van uitgeven |
| datum | gegeven, dag van uitgeven |
| daubenmacher | kuiper |
| daventria(e) | (te) Deventer |
| davidjoristisch | opvattingen volgens de Delftenaar en wederdoper David Joris, (1501-1556) |
| davitzgulden | betaalmiddel, 1 davitzgulden = 34 stuvers |
| dcc | afk. de cette commune, in deze gemeente, dorp |
| dcd | afk. de ce diocède, in dit bisdom |
| dcella | afk. domicella, juffrouw, dochter van de heer, jonkvrouw |
| dch | afk. de ce hameau, uit dit gehucht, buurtschap |
| dcp | afk. de cette paroisse, tot deze parochie |
| dd. | afk. op huw. akte, doopdatum |
| de | van (bij namen), over |
| de (mea) licentia | met (mijn) toestemming |
| de consensu meo | met mijn toestemming |
| de consensu parentum | met toestemming van de ouders |
| de consensu pastoris | met toestemming van de pastoor |
de consensu quorum
interest | met toestemming van de belanghebbenden |
| de dato | van/op de dag |
| de expressa licenta | met de uitdrukkelijke vergunning |
| de gratia speciali | door een bijzondere gunst |
| de hodie | vanaf de huidige dag |
de jeune åge pour une
humain | minderjarige leeftijd, onbeiaert (vlaams) |
| de labore suo vivens | die zijn brood verdient door zijn werk |
| de mandato | bij opdracht |
| de more | volgens de gewoonte |
| de nocte | 's nachts |
| de panibus | 3e zondag voor Pasen |
| de quota litis | deel in geding te nemen |
| de ratio caveeren | zeker stellen |
| de rato cavere | zeker stellen |
de sacro fonte susce-
perunt | ze namen (het kind) op van de h. doopvont |
| de suis vivens | die in zijn eigen onderhoud voorziet |
| de wijle | omdat |
| deaurator | vergulder |
| debarqeeren | ontladen |
| debat | strafschrift, beschrijving, schriftuur waarin iemand een rekening tegenspreekt,
ook; bestrijding, wederlegging |
| debateren | tegenspreken, weerspreken |
| debattant | wederspreker, spreker |
| debatteren | tegenspreken |
| debere | moeten, verschuldigd zijn |
| debil | zwak |
| debilitas | gebrekkigheid |
| debilitate | door gebrekkigheid |
| debilitate senectutis | wegens seniliteit, door zwakheid, veroorzaakt door ouderdom |
| debiliteit | zwakheid |
| debiteur | schuldenaar |
| debitis | met, door verplichtingen |
| debitor | crediteur |
| debitrice | schuldenaressen |
| debitum | moeten, verschuldigd zijn, schuld, verplichting |
| debitus | verplicht, verschuldigd |
| debourseren | voorschieten van geld |
| debui | zie debere of debitum |
| debvoir | moeite, toewijding (in oud frans), ambtsplicht, dat men schuldig is |
| dec. | afk. decanus, deken |
| decadentie | neergang, ondergang, verloop van zaken |
| decanatus(us) | dekenaat |
| decanus | deken |
| décapitation | onthoofding |
| décapiter | onthoofden |
| décédé(e) | overleden |
| décéder | overlijden, sterven |
| decedere | vertrekken, sterven |
| decem | tien |
| december | zie decembris |
| decembre | zie decembris |
| decembris | december = 10e maand van het romeinse jaar, (dat begon op 1 maart), vaak
aangeduid met een “ X “ |
| decempedator (juratus) | (gezworen) landmeter |
| decennis | tienjarig |
| decerneren | onderscheiden, bestemmen, verlenen |
| décès | het overlijden, sterfgeval |
| decessi | zie decedere |
| decessum | zie decedere |
| dechardeeren | ontlasten |
| decibat(ut) | zoals hij zei |
| decideren | vellen, beslechten, vonnissen, een geschil uitpraten |
| decifreren | afschilderen, betekenen |
| decima | tiende (was een kerkelijke belasting) |
| decima bladi | belasting op het veldgewas (tiende) |
| decima feni | belasting op het hooi (tiende) |
| decima gelimae | belasting op het stro (tiende) |
| decima novales | belasting op land waarop nog geen belasting is geheven (tiende) |
| decima torbonum | belasting op het turf (tiende) |
| decima veteres | oude tienden belasting op land dat al ontgonnen was |
decimam antenmeri-
dianam (circa) | rond (omstreeks) tien uur ‘s morgens |
| decimator | tiendenheffer |
| decimo | op de 10e, tiende |
| decimonono | negentiende |
| decimoquarto | veertiende |
| decimotertio | dertiende |
| decimus | tiende |
| decipiëren | bedriegen, uitstrijken |
| decisereeren | afschilderen, betekenen |
| decisie | einde van een geschil, vonnis, gewezen vonnis |
| decivator | bedienaar, kapelaan, rector |
| decken, deken | hoofd van een kapittel |
| deckstocken | takken aan de buitenzijde van een gebundelde bos hout |
| decla | afk. déclaration, verklaring, betuiging, aangifte, opgave, |
declarans (declaravit) se
scribere non posse | verklaarde(n) niet te kunnen schrijven |
| declarare | verklaren |
| declaratie | verklaring, aanwijzing |
| declaratie | debatteeren, een rekening tegenspreken |
declaratio nullitatis matri-
monii | nietigverklaring van het huwelijk |
| déclaration, | aangifte, verklaring |
| declareeren | zie declarare |
| declareren | zie declarare |
| declinatie | buiging, afwijking |
| declinatoire exceptie | hulpmiddel om van de rechter af te gaan, afwijking, afwijzende verwering |
| declineeren | afwijken, afgaan van de rechter, daar men voorbetrokken is |
| declineren | afwijken, afgaan, van de rechter daar men voor betrokken is, afwijken, iemands
aanzien verkleinen, van de hand wijzen
ook; weigeren |
| decnagel | daknagel |
| decollare | onthoofden |
| decollatio (johannes) | onthoofding van johannis, 29 augustus |
| decollatus | onthoofd |
| decreet | besluit, overheidsbevel |
| decreet van apprehensie | besluit van de rechter om iemand in hechtenis te nemen |
| decreetbrief | schrijven waarin de besluiten zijn opgenomen |
| decrete | zie decreet |
| decreteren | besluiten, bevestigen |
| decretieren | voorschrijven, bevelen |
| decretum | beslissing |
| decuisius | de overledene, de erflater |
| dede | afk. dedite, afkoopsom, herroeping, intrekking |
| dedi | ik heb gegeven, geven |
| dedicatie | toe-eigening, opdracht, opoffering |
| dedicatio | kerkwijding, kermis |
| dedice(e)ren | toe-eigenen, toewijzen, opdragen |
| dedit | ik heb gegeven |
| deduceren | verhalen, verklaren, beleden? |
| deducieren | afleiden |
| deductie | verhaal, beleiding?, bericht, afgeleide waarheid, uiteenzetting |
| deeg | voordeel van hebben
ook; mengsel van meel en water/melk |
| deel | dorsvloer, plank, gedeelte van boerderij, een aantal in boekvorm gebonden
bladeren of katernen |
| deelaghtigh | (aan) deel genomen |
| deelboeck | register waarin de verdeling van de erfenis werd opgetekend |
| deelbrieve | boedellijst, van de goederen in een sterfhuis |
| deeldach | dag waarop de verdeling van de erfenis plaats vind |
| deelder | zie deeler |
| deeler | erfgenaam |
| deelgelt | beloning voor het regelen van de erfenis |
| deelloos | uitgesloten als erfgenaam |
| deelman | rechter of scheidsman in zaken over boedelscheidingen |
| deelrolle | staat (lijst) van de goederen in een sterfhuis |
| deelsamheit | onderworpen aan de verdeling tussen de erfgenamen |
| deelvoochdij | tijdelijk voogdijschap bij een sterfgeval tot de voogden zijn aangewezen |
| deen | lompe kerel |
| deer | leed, ongemak, hinder |
| deern | jong meisje |
| deesse | afwezig zijn, missen |
| defaljant | die in gebreke blijft te komen |
| defaljeren | missen, in gebreke blijven, bankroet spelen |
| defalkieren | afkorten |
| defalqueeren | zie defalqueren |
| defalqueren | afslag strekken, wegnemen, afsnijden |
| defalt | gebrek, verstek |
| default | gebrek, als men in rechten ten bescheiden (ontbieden) dage niet komt |
| defect | gebrekkig, niet functionerend |
| defect, bij… | bij ontbreken |
| defectu(-o) virium | in gebreke van krachten |
| defendeeren | zie defenderen |
| defenderen | beschermen, beschudden, verwerren (verwarren), bepleiten |
| défenseur | advocaat, beschermer |
| defensie | verdediging |
| defensijf | weerbaar |
| defere, | brengen |
| defereren | aanbrengen, overgeven, opdragen, verklikken |
| deff | afk. deffunt, overleden, gestorven, wijlen, zaliger ook; afk. déffendeur, |
| deficiëren | ontbreken, missen |
| definitijf-vonnisse | eindvonnissen |
| definitiva (sententia) | eindvonnis |
| definitivus | definitief, eind -.... |
| deflorata | ontmaagd, schoffering |
| defloratie | schoffiering, ontering, violatie, verkrachting |
| defloreren | schofferen, schenden, onteren |
| deformeren | lelijk maken |
| defraudatie | verkorting |
| defrauderen | bedriegen, verkorten |
| defroyeren | kostvrij houden |
| defunct(i)(us) | overleden |
| defuncta | overledene |
| defunctus | overledenen |
| defunctus sum | zie defungi |
| defungi | overlijden |
| défunt | overleden, gestorven, wijlen, zaliger |
| degenere(e)ren | ontaarden, uit de aart slaan, de goede eigenschappen verliezen,
zijn geslacht niet volgen |
| deglubitor | vilder |
| degoute | walging |
| degouteren | walgen, onsmakelijk maken |
| degraderen | afzetten, vernederen |
| deguiseren | vermommen |
| dei | van god |
| dei gratia | door de gratie Gods |
| deimat | zie deimt |
| deimpt | zie deimt |
| deimt | oppervlaktemaat, 1 deimt is de oppervlakte welke men kon maaien in een dag,
gevonden diverse maten tot 400 vierkante roeden ook; gevonden 0,4-0,8 ha |
| dein | damhert |
| deinde | vervolgens, opvolgend, daarna |
| deken | hooft van het kapittel, geestelijk ambt
ook;; oudste lid van een gilde, hoogste in rang in een gilde |
| dekenier | overste over tien man |
| dekker | lei-, riet-, pannendekker |
| del | laagte |
| delabeeren | zakken, dalen, afzwaaien |
| delaj | uitstel |
| delatie | overdracht |
| delatio juramenti | deling van eed |
| delatum | brengen |
| delatus van deferre | gebracht |
| delectatie | verlustiging, vermaak, behagen, genoegdoening |
| delecteren | verlustigen, vermaken, behagen |
| delegatie | afvaardiging, bevelen, overzetting, overdracht |
| delegeren | besenden, bevelen, uitkiezen |
| deliberare | overleggen, (van iets) |
| deliberatie | beraadslaging, bezinning, opzet |
| deliberato | met opzet |
| delibere(e)ren | beraden, beraadslaging, bezinnen, overwegen, bedenken, overleg |
| deliberen | krenken |
| delicaat | lekker, teer, zacht |
| delicaet | zie delicaat |
| delict | misdaad |
| delictum | zie delict |
| deliniëren | afpalen, afmeten, aftekenen |
| delinquant | dader, misdoener, misdadig |
| delinque(e)ren | misdoen, verbeuren |
| deliratie | raaskallen, onzin uitkramen |
| delire(e)ren | revelen (onbeduidende praat uitslaan), raaskallen, zinneloos zijn, leuteren |
| delirium | waanzinnigheid |
| delivre(e)ren | bevrijden |
| delle | dal, laagte |
| delling | vallei, dal, kuil |
| deloge(e)ren | verhuizen, verplaatsen |
| delphi | Delft |
| delphium | zie delphi |
| deluw | doods, loodkleurig |
| deman | afk. demandee, vraag verzoek, eis wens |
| demanderen | bevelen, belasten |
| demen | duister worden, avondschemering |
| demeurant à ....... | geboren te ........, wonende te ........ |
| demi frère | halfbroer, stiefbroer |
| demi soeur | halfzus (ter), stiefzus (ter) |
| demigr(e)eren | verhuizen |
| demigratie | verhuizen |
| demigravit | overleden, verhuisd |
| demissie | vernedering, afzetting |
| demission de biens | afstand van goederen aan de vermoedelijke erfgenamen mits zekere
verplichtingen en voorwaarden |
| demiteeren | afzenden, afzetten, afdanken |
| demitterent | af zenden |
| demoliëren | verdelgen, afbreken, afwerpen |
| demonstratie | vertoog (verhandeling), aanwijzing, na noeming?, betoog |
| demonstreren | betonen, aanwijzen |
| demoveeren | verplaatsen |
| demping | ombrengen |
| den | afk. denier, zilverling, 1/12 sou, penning, duit |
| den hoop | bij elkaar |
| den penning XVI | op elke 16 penningen één penning = 6,25% |
| den sonnenopganck | het oosten, waar de zon opgaat. als plaatsbepaling gebruikt |
| denaris | betaalmiddel, 12 denaris = 1 schelling |
| denarius | penning |
| denatus | gestorven |
| denegatie | ontzegging |
| denege(e)ren | ontzeggen, afzeggen |
| denegeeren | ontzeggen, afzeggen |
| dengler | magere hein, man met de zeis |
| denier | betaalmiddel 1 denier = 3 miten, de dinier was de voorloper van de penning |
| denominatie | voorstelling, roeping |
| denomineren | voorstellen, stellen, beroepen |
| denot(e)eren | beduiden, betekenen |
| denumeratie | aftelling |
| denumere(e)ren | afrekenen, aftellen |
| denunciatie | aanzegging |
| denunciatio(-ionis) | (huwelijks)afkondiging |
| denuncieeren | aanzeggen |
| denunciëren | zie denuncieeren |
| deo juvente | met Gods hulp |
| deo optimo maximo | aan de heerlijkste opperste god (vaak op grafzerken vermeld) |
| deo optimo spiritum dedit | gaf aan god de allerhoogste zijn geest |
| depecheren | afvaardigen |
| depeches | afvaardigingen |
| dependeert | afhangt |
| dependentie | het gene ergens aan, of toe behoord, afhankelijkheid |
| dependeren | aanhangen, ergens toebehoren, afhangen |
| depingeeren | afschilderen |
| deplor(e)eren | beschreien, bewenen |
| deploratie | zie deploreren |
| depofanten | getuigen |
| depofeeren | zie depofanten |
| depofietie | zie depofanten |
| depofito | uitgezet op geld winst |
| depofitum | bewaargeving, waarneming |
| depone(e)ren | ter hand stellen, neerleggen, in bewaring geven;
ook; getuigen in rechten, verklaren, deponent, hij die verklaart, getuigt, getuige, |
| deporte(e)ren | afzetten |
| deportement | afzetting |
| deposant | hij die verklaart |
| deposanten | getuigen |
| deposeren | getuigen, in depot zetten, betuigen |
| deposifideeren | iemand uit zijn goed zetten |
| depositie | verklaring, getuigenverklaring, betuiging |
| depost | naschrift, latere opmerking |
| depraveren | kwaad maken, verergeren |
| deprehende(e)ren | vatten, grijpen, gewaar worden |
| depresfie | verdrukking |
| deprimeren | neerslachtig maken |
| deputeren | iemand officieel aanstellen, afzenden, afvaardigen |
| derdalf | zie derdalve |
| derdalve, | twee en een half |
| derde gebod | 3e afroep in de kerk voorafgaand aan huwelijk, in kerkboek soms aangegeven
met 3 streepjes ( iii ) |
| derdehalfe | anderhalf, een heel en een half
ook; gezien met verklaring twee en een half |
| derelicta | weduwe |
| derisie | spot, gek |
| derivatie | afkomstig, afleiding |
| derive(e)ren | omlaag vloeien |
| dermgarde | zie darmgarde |
| derogeren | afbreuk doen, inbreuk maken, afwijken van de wet
ook; afbreken, te niet doen, ontrekken |
| dersch | dorsvloer, dorsdeel |
| derschen | dorsen
ook; slaan, kloppen |
| derscherie | dorsvloer |
| dersten | zie dersch |
| dertienavont | de avond voor driekoningen |
| dertiendach | Drie-Koningen, de dertiende dag na Kerstmis |
des fiez a lúsage de
france | leenrecht van de streek rondom Parijs |
| desadvoyeren | afstemmen, van geen waarde houden |
| desbandeeren | ontslaan, loslaten |
| desc | afk. descendance, nakomelingschap, nakomelingen, nageslacht |
| descendens | nakomeling |
| descendenten | afstammelingen, kinderen, kleinkinderen etc., nakomelingen |
| descendere | overlijden |
| descenderen | nederdalen |
| descendi | ik stam af van |
| descensum | overleden |
| describeren | beschrijven, herbeschrijven |
| descriptio | beschrijving |
| desere(e)ren | verlaten |
| deservitor,-is | bedienaar van de parochie, waarnemend pastoor, koster |
| desherence | bij ontstentenis van wettige erfgenamen vervalt de erfenis aan de staat |
| desidere(e)ren | vereiste, begeren |
| designatie | beduiding, toewijzing |
| designeren | betekenen, beduiden, aanwijzen |
| desisteren | afstand doen, ophouden, aflaten, afhouden |
| desolaet | mistroostig, verlaten, troosteloos, verwoest |
| desoleren | bederven |
| desordre | wanschik, wanstal |
| despensier | schafmeester ( bestuurder) |
| desperaat | zonder hoop, twijfelmoedig |
| desperatie | wanhoop, twijfelmoedigheid |
| despereren | wanhopen, twijfelen |
| despiciëren | afzien, versmaden, verachten, afkeuren |
| despondieren | zich verloven |
| dess | afk. dessus, bovenkant, bovenste deel |
| dessein | oogmerk, doel, plan, opzet, voornemen |
| desselven | van deze (persoon) |
| dessin | ontwerp, tekening |
| desspect | wanstal, wanschik |
| destinatie | schikking, bestelling, bestemming |
| destineren | toeschieten, bestellen |
| destitueren | verlaten |
| destituëren | ontzetten, verlaten, verstellen, versteken |
| destitutus (sensibus) | van zijn zinnen beroofd |
| destourneeren | afwenden |
| destruëren | verdelgen, vernielen, verwoesten |
| desunt | zijn afwezig |
| deszendent | nazaat, opvolger |
| deszent(-orium) | nazaatvolgorde |
| deterioreren | erger maken, verslimmen, verergeren |
| deterioriatie | verergering, bederf, verval |
| determineren | afpalen, besluiten |
| deterreren | vervaart maken, afschrikken, opsporen |
| detestabile | walgelijk, lelijk |
| detestatie | afschrik, verfoeiing, afwering |
| detesteren | afweren, afgruwen, verafschuwen |
| detineren | ophouden, vasthouden, gevangen houden |
| detorqueren | verdraaien, anderszins voorstellen |
| detractie | aftrekking, erfkorting
ook; achterklap |
| detractie trebellianicae | erfkorting van het vierde gedeelte van een overhandigde erfenis |
| detrahe(e)ren | zie detraheren |
| detriment | schade |
| dette ou créance | Inschuld (te innen schuld), ereschuld |
| detuli | brengen, ik heb gebracht |
| deu, dei | Gods |
| deurcleet | gordijn als afscheiding |
| deurgepasseer | voorbijgekomen ( zonder te stoppen) |
| deus in adjutorium | 11e zondag na drievuldigheid |
| deus in loco sancto | 10e zondag na drievuldigheid |
| deuske | gewicht, 1deuske = 2aas = 0,096gr. |
| deuvik | sluitpin van een vat |
| devaliseeren | afstropen, te niet maken |
| devastatie | verwoesting |
| devent | afk. Deventer |
| devies | wapenspreuk |
| devise | heraldiekteken, hoofdbalk, |
| devoir | plicht, uiterste best, vlijt, naarstigheid |
| devoir gedaan | de taak op zich genomen |
| devoleren | toevallen |
| devolutie | afgang, vermindering, verloop |
| devolve(e)ren | afkomen, afwentelen, afrollen |
| devoot | aandachtig |
| devotie | aandachtigheid |
| devotus | toegewijd, vroom |
| devoueren | prijsgeven |
| dewiele | terwijl |
| dexel | deksel |
| dexteriteit | behendigheid |
| deyer | deserteur |
| dezelve | dit, deze, die, zulks |
| dhtaon | afk. habitatio, (be)wonen |
| diablerie | tovenarij |
| diablesse | feeks |
| diabolique | satanisch |
| diaconus noster | onze diaken |
| diak | afk. diaken |
| dianam (circa) | rond tien uur ‘s morgens |
| diarrhea | diarree |
| dib idie | tweedracht |
| dib imulatie | ontveinsing (als niet bestaande doen voorkomen) |
| dib imuleren | ontveinzen, verbloemen |
| dib ipatie | verstrooiing |
| dib iperen | verstrooien |
| dicere, dictum | zeggen |
| dichter | kleinzoon, kleinkind, afstammeling |
| dicit | hij zegt |
| dicit domininus ego cogto | 23e zondag na drievuldigheid |
| dicitur | wordt gezegd, wordt genoemd |
| dicke | dikwijls, vaak |
| dicketons | betaalmiddel |
| dict. | afk. dicto, dictus, in het gezegde |
| dictae hereditates | genoemde erfgoederen |
| dicti anni | de genoemde jaren |
| dicto | in het gezegde |
| dicto logo | op de gezegde plaats |
| dictum | spreuk, zeggewoort (mondelinge verklaring)
ook; het kort inhoud van een vonnis, gewijsde uitspraak van rechtbank, |
| dictum (est) | (er is) gezegd |
| dictus | gezegd, voornoemd die op de dag, genoemd, geheten |
| dicunt | zij zeggen |
| didymi | tweelingen |
| die | op de dag |
| die bibel int corte | een bundeling van oud testamentische boeken |
| die precedente | op de voorafgaande dag |
| die subsequente | de volgende dag |
| die(s), diei, diebus | dag |
| diebus | op de dagen |
| diedenisse | verklaring |
| diefclocke | avondklok |
| diefleyer | helper van de schout |
| diefput | onderaardse gevangenis |
| diefrecht | recht op dieven van toepassing |
| dieftalich | gestolen |
| diefzak | broekzak, zak in een broek op de dij |
| diem suum clausit | sloot zijn levensdag af |
| dienstdierne | dienstmaagd |
| dienstgoed | leengoed |
| dienstrocke | ambtsgewaad |
| dierenepos | lang gedicht, zich afspelend in het dierenrijk |
| dierlike | plechtig |
| diertein | grove stof van half garen half wol |
| dierum | dagen, van de dagen |
| dies | dag |
| dies feriatus | feest- marktdag |
| dies illa | deze dag |
| dies jovis | donderdag |
| dies lunae | maandag |
| dies martis | dinsdag |
| dies mensis paschae | 4e zondag na Pasen |
| dies mercurii | woensdag |
| dies natalis | geboortedag, Kerstdag |
| dies post albas | 1e zondag na Pasen |
| dies saturni | zaterdag |
| dies solis | zondag |
| dies veneris | vrijdag |
| dies veneris parasceves | goede vrijdag |
| dieswegen | daarom |
| dieszak | binnenzak, zak in rok aan de binnenzijde |
| diete | honorarium voor schepen, baljuw etc. |
| diëte | leefmaat |
| diets | verzamelnaam voor alle dialecten ( het diet = het volk)
ook; gezien als Nederlands |
| diffamatie | zie diffameren |
| diffameren | schande nazeggen, faam, faamroof, eerroof, laster, achterklappen, belasteren,
roddelen, kwaadspreken, |
| different | geschil, onenigheid |
| differeren | verschillen, uitstel, uitstellen |
| difficijl | zwaar, moeilijk |
| difficulteit | zwarigheid, verschil |
| difficulteren | zwarigheid maken, moeilijkheid, zwaar |
| diffidentie | wantrouwe, ongeloof, ongelovigheid |
| diffideren | wantrouwen, samenstellen |
| diffrey | vergoeding van kosten |
| digamus | voor de tweede maal gehuwd |
| digereren | verdouwen (wegkwijnen), verteren, |
| digesta | vergaarde en het samen gestelde, uit getrokken of uitgelezen zaken |
| digestie | vertering |
| dignitarius | hoogwaardigheidsbekleder |
| digniteit | aanzienlijkheid, staat, waardigheid |
| dignus | waardig |
| digressie | uitlopen |
| diis manibus sacrum | gewijd aan de zielen van de afgestorvenen |
| dijamanten | puisten |
| dijcken | dijken |
| dijkgraaf | hoofd van een waterschap |
| dijkschrijver | secretaris van het waterschap |
| dijnentsland | leenland |
| dijstel | peen |
| dil | meisje |
| dilapideert | verwaarloost |
| dilapideren | (teloor doen gaan), door de billen lappen? |
| dilatie | uitstel, sleping |
| dilatoire exceptie | hulpmiddel om de zaak uit te stellen |
| dilator (exeptie) | vertragende verwering |
| dilatus | uitgesteld |
| dilay | uitstel |
| dilayeren | uitstellen, vertrekken, slepende houden |
| diligence | postkoets |
| diligent | naarstig |
| diligentie | ijver, inspanning aandacht |
| diligeren | lieven, liefhebben |
| dilirium | zie delirium |
| dille | zie dil |
| dimerie | gebied waar de tienden belasting geheven werd |
| dimidio | zie dimidium |
| dimidium | helft |
| dimidius, | half, |
| diminuëren | verminderen, verkleinen |
| diminutie | vermindering |
| dimissio | uitzending van de apostelen, (15 juli) |
dimissoriales dedi ad
contrahendum matri-
monium | ik gaf verlofbrieven voor het voltrekken van het huwelijk |
| dimissoriales litterae | geloofsbrieven |
| dimissus | gezonden (wanneer de bruidegom door zijn pastoor naar de parochie van de
bruid gezonden wordt om daar te trouwen) |
| dimitteren | vrijlaten, vrijstellen, ontslaan |
| dimittieren | ontslaan van een verplichting, een bruidspaar overschrijven, dat niet in de
eigen parochie wil trouwen, het krijgt dan geloofsbrieven mee waarin de
pastoor zijn instemming geeft voor het sluiten, door een andere pastoor
voor het voorgenomen huwelijk |
| dimoveren | verdrijven, afwenden |
| dimsterheyd | schemering |
| dinc | rechtszaak, rechtspraak |
| dincbanc | rechtbank |
| dincplichtich | verplicht om te verschijnen bij een rechtszaak |
| dincstoringe | verstoring van de orde op een zittingdag |
| dincvluchtich | zich onttrekken aan de gerechtelijke behandeling van zijn zaak |
| dingboeken | boeken waarin opgetekend de processtukken, vaak niet meer dan alleen
de namen van de partijen |
| dingelsdag | dag voor de rechtspraak bestemd |
| dingen | rechtspreken |
| dingepant | onderpand voor de gerechtskosten |
| dinger | rechter
ook; pleiter |
| dinghuis | raadhuis waar in de dingbank of vierschaar was opgesteld |
| dinging | terechtzitting |
| dinginge | zie dinging |
| dingmannen | getuigen |
| dingplicht der eigenerfden | de plicht om het rechterambt te vervullen |
| dingtael | terzake en duidelijke taal |
| dinxdach | zie dinxeldage |
| dinxeldage | dinsdag |
| diocèse | bisdom |
| diocesis | zie diocèse |
| diocesis leodiensis | van het bisdom Luik |
| diocesis ruremondensis | van het bisdom Roermond |
| diploma’s | wapenbrieven |
| directe | regelrecht, gelijk |
| dirimant | ongeldig makende huwelijksbeletselen zijn deze die de nietigheid van
een huwelijk meebrengen,de kerk heeft alle graden van verwantschap
als ongeldig makend huwelijksbeletsel verklaard |
| dirimentibus | vernietigende beletsels |
dirimentibus (impedimen-
tibus) | ( door, met) vernietigende beletsels |
| dirimeren | scheiden, afscheiden, ontdoen |
| disavantagie | nadeel |
| discedere | weggaan, zich verwijderen |
| disceptatie | krakeel, redekaveling?, redetwist over een in onderzoek zijnde vraag |
| disceptator | scheidsrechter |
| discepteren | krakelen, kijven |
| discerneren | onderscheiden, onderkennen |
| discessit | hij ging weg (overleed) |
| discessus | dood (gegaan) |
| disch | armenbestuur |
| dischmeester | armmeester, armbestuurder |
| discipline | (kerkelijke) tucht |
| discipulus | scholier, leerling |
| discoort | gebrek aan overeenstemming |
| discord | onenigheid, tweedracht |
| discordantie | twiststemming, verschil |
| discorderen | verschillen, twisten, tweedrachtig zijn |
| discourageren | moed benemen |
| discours | redevoering, praatje |
| discrepantie | verschil, onderling afwijkend, uiteenlopend |
| discreperen | verschillen |
| discretie | ter bepaling van, bijv. het gerecht |
| discretus | verstandig |
| discureren | redeneren, redevoeren |
| discussem | zie discussi |
| discussi | betwisten |
| discutire | zie discussi |
| diserte | bespraakt |
| disgratie | ongunst (barsheid), ongenade |
| disignare | aanwijzen |
| disimilis | ongelijk |
| disjunctie | scheiding, verdeling |
| disjungeren | van een scheiden |
| disolveren | scheiden, ontbinden |
| disordre | verwarring, wanorde |
| dispariteit | ongelijkheid, onparigheid?, tegenstrijdigheid |
| dispensare | dispensatie verlenen |
| dispensatie | uitdeling, vrijstelling |
| dispensatio | dispensatie, ontheffing |
| dispensatio affnitatis | vrijstelleng voor aanverwantschap |
dispensatio consan-
guinitatis | vrijstelling voor bloedverwantschap |
| dispensatio in bannis | dispensatie in de (3) huwelijksafroepen |
| dispensatio in uno banno | dispensatie in één roep |
| dispensator | rentmeester |
| dispensavi | ik heb vrijstelling verleend |
| dispensavit, dispensavita | heeft dispensatie verleend, dispenseren, kwijtschelden, vrjjstellen,
uitdelen, vergeven, toestemmen |
| dispensier | uitdeler, schafmeester, hij die afweegt |
| displiceren | mishagen |
| disponeeren | zie disponeerende |
| disponeerende, | beschikkende over |
| disponeren | schikken, beschikken |
| dispoost van lichaam | niet gezond van lichaam |
| dispositie | een ordentelijk bestelling, of beschikking |
| dispositie, dispositum | beschikking, wilsbeschikking in testament |
| dispositijf | kort inhoud en besluit
ook; de conclusie van een proces dat beschreven moet worden |
| disputatie | redekaveling |
| disputeren | redekavelen, twistredenen |
| dissenteria | dysenterie |
| dissentie | tweedracht, onenigheid, verschil van mening |
| dissentieren | oneens zijn |
| dissertatie | redenering |
| dissimuleren | veinzen |
| dissoluit | zie dissolutie |
| dissolutie | ongebondenheid, losheid |
| dissoluut | ontbonden |
| dissolveren | ontbinden, los maken, ontknopen |
| dissoneren | kwaad spreken |
| dissuaderen | ontraden, afraden |
| distentie | uitspansel, uitbreiding |
| distinctelijk | letterlijk |
| distinctio | onderscheid |
| distinguëren | onderscheiden |
| distractie | aftrekking, uitdeling |
| distraheren | aftrekken, uitdelen, verkopen |
| distributiva | begevende |
| ditionis caesariae | onder keizerlijk gezag, dito in een rijksland |
| dito | op de zelfde dag |
| diurnus | een dag durend |
| diuturna infirmitate | na een langdurige ziekte |
| diuturna languore | na een langdurige ziekte |
| divers | ongelijk, verscheiden |
| diversimode | het zelfde |
| diverteren | afwenden, ontwenden, aftrekken, afleiden, onthouden |
| divideren | verdelen, scheiden |
| divinatoire | wichelroede |
| divineren | raden |
| divisie | deling, scheiding |
| divortatus | gescheiden |
| divortie | echtscheiding |
| divortie, divortium | echtscheiding |
| divulgeren | gemeen maken, ruchtbaar maken, verspreiden |
| dix | afk. dixème, tiende, tien |
| dix huit | achttien, achttiende |
| dix huitième | zie dix huit |
| dix neuf | negentien, negentiende |
| dix neuvième | zie dix neuf |
| dix sept | zeventien, zeventiende |
| dix septième | zie dix sept |
| dixi | hij/zij heeft gezegd, zeggen, ik zei |
| dixième | zie dix |
| dixirunt | zie dixi |
| dixit | zie dixi |
| dlla | afk. domicella, juffrouw, jonkvrouw |
| dmt | afk. demeurant, overigens, afgezien daarvan, trouwens, |
| dmt | afk. dernièrement, onlangs, laatst, kortelings |
| dna. | afk. domina, vrouwe des huize |
| dnus. | afk. dominus, heer des huize |
| dobbe | kuil of een in het veen gegraven water |
| dobbelet | kledingstuk met omslagen, een gevoerd kledingstuk |
| dobbelsaelde schoun | dubbel gezoolde schoen |
| doblier | schaal, schotel |
| doceren | betogen, uitdragen, les geven |
| dochterkint | kind van een dochter |
| docieren | onderwijzen |
| doctissimus | zie doctus |
| doctus | geleerde, zeer geleerd |
| documents d'archives | archiefstukken |
| dode hand | geestelijke liefdadige instelling |
| dodehuus | sterfhuis |
| dodenisse | zelfmoord |
| dodenroeper (ambt) | aanspreker van een overlijden |
| dodensanc | lijkzang |
| dodenvat | lijkkist, doodskist |
| dodenvuur | brandstapel |
| doderbussteen | loden of stenen kogel voor de donderbus |
| dodewonde | dodelijke wond |
| doe | toen |
| doeckgewant | driehoekige doek, halsdoek, welke over de borst gekruist werd |
| doelhuus | gildenhuis van de schutterij |
| doemen | veroordelen, kwaadspreken |
| doen cond | geven bericht van |
| doen kundich | maken bekend |
| doende craghte dezes | bij deze, door middel van dit |
| doernebosken | doornstruik |
| doerschoeringe | doorbraak, b.v. van een dijk |
| doets | ingemetselde grootte koperen ketel
ook; vaak van ijzer |
| doeze | lompe meid
ook; domme meid |
| dofsteen | tufsteen |
| dog | maar |
| dogter | dochter |
| dolator | timmerman, meubelmaker |
| dolch | wond |
| dolchmaet | afmeting van een wond door een dolk- mes- etc steek, was bepalend
voor de strafmaat |
| doleantie | beklag |
| doleren | treuren, klagen |
| dolerende | klagende, treurende |
| doleur | pijn |
| dolhuus | gekkenhuis, krankzinnigeninrichting |
| doliarius | tonnenmaker, kuiper |
| dollenhuis | gekkenhuis |
| doloribus partus | baringsweeën |
| dom | afk. domestique, dienstbode, bediende, huishoudelijk |
| dôme | kathedraal |
| domesticquen | plaatsgebonden personen |
| domestijq | huisgenoot |
| domheer | lid van een kerkkapittel |
| domicella | jonkvrouw (dochter van de heer) |
| domicellus | jonkheer |
| domicile | woonplaats, verblijfplaats, vestigingsplaats |
| domicili citandi | woonplaats gekozen |
| domicilie kiesen | plaatse nemen en kiezen, in plaats van woonstede |
| domicilium | woning, woonplaats |
| domina | vrouwe |
| dominant | een erfelijke aanleg, die in het verschijningsbeeld sterk naar voorkomt
en andere erfelijke aanleg overheerst |
| dominateur | een heer. |
| domine ne longe | 1e zondagvoor Pasen |
| domineespel | spel noemen we nu “domino” |
| dominica | zondag |
| dominine in tua misericordia | 1e zondag na Pinksteren |
| dominium | heerlijkheid, domein |
| domino obiit | is gestorven in de heer |
| dominus | heer, titel voor ridders en geestelijken |
| dominus fortitudo | 5e zondag na drievuldigheid |
| dominus illuminatio mea | 3e zondag na drievuldigheid |
| domistadium | hofstede, huis erf |
| domle | afk. domicile, woon-, verblijfplaats, vestigingsplaats, woning |
| dommen | zie doemen |
| domo propria | eigen huis |
| domus, domum | huis, naar huis |
| donatie causa mortis | schenking terzake van de dood |
| donatie inter vivos | gift onder levenden, een geschenk bij leven |
| donatio | schenking, gift |
| donatio causa mortis | gift ter zake van de dood |
| donation | schenkingsakte |
| donc | hoger gedeelte in een lager gelegen land ook; kelder voor opslag graan |
| donderbus | zwaar grof geschut, kanon |
| donderbuscloot, | loden of stenen kogel voor de donderbus |
| donderbussteen | zie donderbuscloot |
| donderglas | soort barometer |
| donjon | ronde (woon)toren van een kasteel |
| donkeringe | schemering |
| donkernisse | duisternis |
| dood | heraldiekteken, weergegeven als geraamte met zandloper en zeis |
| doodbus | urn |
| doodehuys | zie dodehuus |
| doodelick kranck | doodziek |
| dooddeur | deur in het huis welke alleen werd gebruikt door bruidspaar of voor begraven |
| doodsbeenderen | heraldiekteken, weergegeven met gekruiste dijbeenderen |
| doodsberichten | overlijdensaankondigingen |
| doodslager | moordenaar |
| doodtslach | moord
ook; dodelijke slag toebrengen |
| doopgetuygen | doopgetuigen |
| doopjen | saus |
| dooppanne met een dexel. | doopwaterpan |
| door order | op last van, op bevel van |
| doorgriefd | (dodelijk) verwond |
| doorhoeder | deurwaarder, portier |
| doornebomen | meidorens |
| doorstoten | doodsteken |
| doorstrijken | geselen, afranselen |
| doorwachter | zie doorhoeder |
| doot | dood |
| dootbedde | sterfbed |
| dootcoop | het bedrag dat betaald moet worden als het leen bij de dood van de
leenman overgaat in andere handen |
| dootevel | dodelijke ziekte |
| dootghicht | dodelijke kramp |
| doots | dood |
| dootslagersgoet | in beslagenomen goederen van iemand die een doodslag heeft gepleegd |
| dootvat | doodskist |
| dopen | sukkel |
| dopmaker | verkwister |
| doppeler | dobbelsteenmaker, dobbelsteenspeler |
| doppen | door een houten pen verbinden |
| dorch | door |
| dordraci | te Dordrecht |
| dordracum, | Dordrecht, |
| doregeselen | tot bloedens toe geselen |
| dorenkyst | huisje waarin gevaarlijke krankzinnigen werden opgesloten |
| doreschieten | het in gelijke delen verdelen van een erfenis |
| doreslach | vergiet |
| dormientes septem | langslaper, zevenslaper 27 juni |
| dormter | slaapzaal, meestal in een klooster |
| dornstag | donderdag |
| dorpberader | dorpsburgemeester |
| dorpman | dorpeling |
| dorpmeester | burgemeester |
| dorprecht | recht dat gold in bepaald dorp |
| dorpsboeck | register waarin aangetekend de belastingen |
| dorpscomme | kist waarin de bijzondere oorkonden van het dorp werden bewaard |
| dorremaent | maart |
| dorsum | rugzijde |
| dos adventitia | het door de vrouw in het huwelijk ingebrachte goed |
| dos inter nuptias | bruidsschat, huwelijksgift |
| dos profectitia | het door de man in het huwelijk ingebrachte goed |
| dos receptitia | terug te geven bruidsschat, |
| doswech | weg van 10 voet breedte, smalle landweg |
| dot | bruidsschat, peet, peetoom |
| dotalitium | lijftocht |
| dotatus | geen steun meer genieten |
| dote | huwelijksgoed |
| dotecum | Doetinchem |
| doteren | begiftigen, ten huwelijk geven |
| dötin | meter, peettante, huwelijksgift |
| dottor | doctor |
| doüagiere | weduwe en boedelhoudster |
| douarie | deel van de gemeenschappelijke goederen die toebehoorden aan
overlevende echtgenoot, weduwnaar, of weduwe |
| doüarie | bruidschat, morgengave |
| douariére | adellijke weduwe |
| doublet | dubbel exemplaar |
| douze | twaalf, twaalfde |
| douzième | twaalfde |
| doy | malloot |
| doyts | duiten, betaalmiddel, 1 doyts = 1/8 stuiver |
| dp. | afk. op huw. akte, doopplaats |
| dpt | afk. d’ une part... d' autre part, aan de ene kant ... aan de andere kant |
| dql | afk. duquel =lequel, die, dat, welke, hetwelk |
| drabclocke | avondklok, sein om te stoppen met werken |
| drachma | gewicht, 1 drachma = 3,906 gr |
| dragersgilde | zakkendragers gilde |
| dragma | zie, drachma |
| dragts | gedragen, (tijdens zwangerschap) |
| drap | laken, wollen stof, lijkkleed |
| drapier | lakenfabrikant |
| dreet | scheet |
| drei | draai |
| dreifaltigheitsfest | drievuldigheidfeest, 1e zondag na Pinksteren |
| dreiköningstag | driekoningen 6 januari |
| dreizehnter tag | dertiende dag 6 januari |
| drentse roede | lengtemaat = 4,12 m, onderverdeeld in 14 voeten |
| dreunen | schudden |
| drevelen | draven |
| dreyer | draaier |
| drgn | afk. dragonder drie stuivers penningmunt 17e-18e eeuw, gelijk aan 3 stuivers |
| drieblad | heraldiekteken, klaverblad zonder steel met in punt uitlopende bladeren |
| driedeel | driekwart |
| driegroot | betaalmiddel, waarde anderhalve stuiver = zeven en een halve cent |
| driegrootspenninck | betaalmiddel, zilveren munt uit de tijd van ? |
| drie-guldenstuk | muntsoort, waarde gelijk aan 60 stuivers |
| drielander | betaalmiddel, zilveren munt |
| dries | open pleintje, meestal driehoekig, met in het midden een drenk- of
drinkplaats voor het vee
ook; braakland, driemaal |
| driesch | zie dries |
| driest | zie dries |
| drijdarm | vreetzak |
drije sondaeche procla-
matien | afkondiging op 3 opeenvolgende zondagen |
| drinkelbier | bier voor eigen gebruik, zelf gebrouwen bier |
| drits héréditaires | aangeboren rechten |
| droefaard | ellendeling |
| droes | duivel |
| droggen | kruiden |
| droit d'ainesse | eerstgeboorterecht |
| droit de desherence | de leenheer bezat het recht de goederen van de leenman in bezit te
nemen indien zich, bij diens overlijden, geen erfgenaam aanbood |
| droit de formariage | huwelijk buiten het rechtsgebied van de landheer, recht betaald om
dat huwelijk aan te gaan |
| droochscheerder | lakenscheerder, lakenbereider |
| droogscheerder | zie droochscheerder |
| dropsteen | soort kalksteen |
| drossaard | drost, baljuw |
| drossaardschap | gebied van de drossaard |
| drossardus | drossaard, drost, benaming voor drossaard, baljuw en schout in
Noord-Nederland |
| drost | ambtenaar die belast was met het toezicht op de justitie en het terugdringen
van misdrijven die niet onder de gewone rechtspraak valt |
| drostin | vrouw van de drost |
| druil | minnespel |
| druit | kerel |
| drumpelmeid | dienstmeisje dat niet inwonend was |
| drusoburgum | Doesburg |
| druut | vriend, makker |
| druypens | glooiing, helling van dijklichaam |
| ds | dominee |
| ds. | afk. op huw. akte, dispensatie |
| dtb | afk. doop- trouw- en begraafregisters |
| dubbel | uitschrift, afschrift, gros |
| dubbeld’uw | baljuw |
| dubbele grafstede | graf in de kerk voor twee personen |
| dubbele stuiver | muntsoort, waarde gelijk aan 2 stuivers |
| dubiteren | dubben, twijfelen |
| dubitum | twijfelen |
| dubium | twijfel |
| dubler | timmerman |
| duc | hertog |
| ducatu geldriae | in het hertogdom Gelder |
| ducatu limburgensi | in het hertogdom Limburg |
| ducatus(us) | hertogdom |
| ducentesimus | 200e |
| ducenti(esimus) | tweehonderd(ste) |
| duché | hertogdom |
| duchesse | hertogin |
| ducissa | hertogin |
| ducussio(nis) | het betwisten (van b.v. een vordering) |
| dudmala / dumella | Dommel |
| duijstermaent | december |
| duim | lengtemaat = 2,54 cm, oorspronkelijke de breedtemaat van een menselijke duim |
| duimekruit | geld |
| duimelen | drukken |
| duimijseren | handboeien |
| duimschuive | duimschroeven |
| duis | duiten |
| duist | duizend |
| duit | betaalmiddel, waarde = 1/8 deel van stuiver |
| duits(zn) | Germaans, Nederlandse taal |
| duitse | Nederlander (lees als diets) |
| duizendhout | hoeveelheid, 1 duizendhout = 1011 stuks |
| dukke | zwangere vrouw |
| dukketon | betaalmiddel, zilveren rijder |
| dul | woest, razend |
| dulciarius | suikerbakker |
| dulde | bouwvallig |
| dum | tijdens, toen hij leefde |
| dum clamarem ad dominum | 9e zondag na drievuldigheid |
| dum medium silentium | zondag na Kerstmis |
| dum viveret | tijdens zijn leven |
| dundoekse (kap) | van fijn linnen (gemaakte kap) |
| duo | twee |
| duo et viginti | twee en twintig |
| duodecennis | twaalfjarig |
| duodecim | twaalf |
| duodecimus | de twaalfde |
| duodetriginta | acht en twintig |
| duodevicesimus | achttiende |
| duplex | dubbel, twee keer |
| duplex vidua | tweemaal weduwe |
| dupliceren in regten | als den verweerder antwoord op het weerwoord, of de repliek van de
aanlegger, en is als een verdubbelt, of weerwoord, het welk dupliek
genoemd werd |
| duplicieren | tweede antwoord geven |
| duplijcque | wederwoord op de repliek van de eiser |
| duplikieren | verdubbelen, overschrijven in gelijke vorm |
| duplique | zie duplijcque |
| durabel | duurzaam, langdurig |
| durg ordinantie van | op last van |
| durninum | Deurne |
| duske | boerenmeisje |
| duufhuus | grote duiventil |
| dux | aanvoerder, hertog |
| duxit in matrimonium | huwde |
| duysenten | duizendste |
| dvt | afk. devant, voorkant, voorzijde |
| dwael | zie dwale |
| dwale | doek, handdoek |
| dwarsbalk | heraldiekteken, gevormd door twee horizontale lijnen in het
midden van het veld
ook; faas of balk genoemd |
| dwarsbalkgewijs | faasgewijs, heraldiekteken, figuren zijn zodanig geplaatst
alsof zij een dwarsbalk vormen |
| dwarshout | galg |
| dwinghuis | tuchthuis |
| dysenteria | buikloop |
| dysenterie | zie dysenteria |
| dysuria | moeilijkheid om te urineren |