MUZIEK MAKEN ONDANKS MINIMALE MOTORISCHE MOGELIJKHEDEN.

Door de ontwikkelingen in de medische wetenschap is er een enorme groei waarneembaar van personen met een zeer ernstige handicap en minimale motorische mogelijkheden. Tot voor kort was het voor deze groep moeilijk om aktief te musiceren. Dat was een enorme beperking bij OMB en muziektherapie. De laatste jaren zijn er echter steeds meer elektronische muziekinstrumenten op de markt gekomen. Deze instrumenten geven ook personen met minimale motorische mogelijkheden de gelegenheid aktief te musiceren. Voor OMBers en muziektherapeuten die tot nu toe alleen met akoestische muziekinstrumenten hebben gewerkt is dit misschien een ontwikkeling die met enige argwaan bekeken wordt. Als men echter met personen met een motorische handicap werkt, kan men er niet omheen.

Minimale motorische mogelijkheden

Men kan spreken van minimale motorische mogelijkheden als de betreffende persoon

- een zeer beperkt aantal lichaamsdelen kan gebruiken, bijvoorbeeld bij een zeer hoge dwarslaesie of ernstige mate van post traumatische dystrofie

- weinig kracht heeft, bijvoorbeeld bij spierziekte

- geen of weinig controle heeft over de beweging, bijvoorbeeld bij een ernstige mate van spastische verlamming

- een beperkt bereik heeft, bijvoorbeeld bij gewrichtsziekte.

Voordelen van elektronische muziekinstrumenten

Waarom bieden elektronische muziekinstrumenten ook mensen met minimale motorische mogelijkheden de mogelijkheid om aktief te musiceren.

- Je hebt doorgaans maar weinig kracht nodig om elektronische muziekinstrumenten aan te slaan of aan te blazen.

- Vroeger was het voortbrengen van vioolgeluiden voorbehouden aan degene die viool kon spelen en tubageluiden aan degene die tuba kon spelen. Door de komst van de elektronische muziekinstrumenten kan men aansturing en geluid volledig loskoppelen. Men kan letterlijk een drumpartij blazen en een fluitpartij aanslaan. Bij personen met een lichamelijke handicap kan gekeken worden wat de beste manier is om signalen te geven en dit vervolgens koppel aan het gewenste geluid.

- Elektronische muziekinstrumenten zijn er in vele soorten: toetsinstrumenten, blaasinstrumenten, slagwerkinstrumenten en alternatieve instrumenten. Binnen elke soort vind je echter ook nog eens een grote verscheidenheid aan vormen aan maten.

Elektronische muziekinstrumenten bieden daarnaast echter nog andere voordelen voor de muziektherapie.

- Je hebt geen of nauwelijks speltechniek nodig om met een elektronisch muziekinstrument een mooi geluid te produceren. Het geluid klinkt eigenlijk altijd goed. Dit kan belangrijk zijn in verband met gewenste succesbeleving.

- Je hebt op een elektronisch muziekinstrument een enorm groot aantal verschillende geluiden tot je beschikking. Dit kan een goede compensatie zijn voor eventuele beperkte toonkeuze. Ook in het kader van expressie, creativiteit en communicatie heeft de grote hoeveelheid verschillende geluiden zijn nut.

- Elektronische muziekinstrumenten zijn gemakkelijk in toonhoogte te veranderen. Door het knopje voor transponeren in te drukken zit je zo in een andere toonsoort. Daardoor wordt het mogelijk met een beperkt aantal akkoorden in principe alle liedjes te begeleiden.

Nadelen van elektronische muziekinstrumenten

- Elektronische muziekinstrumenten hebben vergeleken met akoestische muziekinstrumenten minder mogelijkheden tot expressie. Het zal echter duidelijk zijn dat dit een luxeprobleem is voor personen die door hun handicap aangewezen zijn op elektronische muziekinstrumenten.

- Elektronische muziekinstrumenten zijn in de regel duur. In verhouding met menig akoestisch instrument valt de prijs overigens mee, maar voor menig centrum levert de aanschaf van een of meerdere elektronische muziekinstrumenten problemen op. Graag wil ik iedereen attenderen op de mogelijkheid om fondsen aan te schrijven.

- Bij elektronische muziekinstrumenten komt het geluid doorgaans niet uit het instrument zelf, maar is te horen via externe versterking. Dit wordt met name een probleem als er meerdere muziekinstrumenten via één geluidsinstallatie te horen zijn. Elke muzikant moet zich zelf dan maar proberen te horen in de hoeveelheid van geluiden. De enige oplossing is dan met de stereo-uitgang één koppeling te maken naar de grote installatie en één koppeling naar een eigen monitor.

Elektronische toetsinstrumenten

Er zijn tegenwoordig elektronische toetsinstrumenten in pocketformaat. Deze instrumenten zijn erg geschikt als men slechts met één vinger en minimale handmotoriek kan spelen. Als men de arm nog enigszins kan bewegen zijn iets grotere keyboardjes handig. Er zijn er van nog geen 50 centimeter breed die gemakkelijk op het rolstoelblad passen. Deze maat is ook handig voor personen met een zeer hoge verlamming of ernstige mate van post traumatische dystrofie. Met behulp van en hoofd- of mondspriet kunnen de toetsen goed bediend worden.

Voor personen met ernstige spasticiteit is een apparaat dat de Engelse firma SpaceCraft maakt interessant. Het is een soort kistje waarop allerlei soorten schakelaars, dus ook grote toetsen aangesloten kunnen worden. Dit kistje kan men koppelen aan een elektronische geluidsbron, bijvoorbeeld een synthesizer. Op deze manier kan men een zeer groot toetsenbord creëren. In de praktijk hebben deze muzikanten hun handen echter vol aan zoín toets of drie.

Elektronische slagwerkinstrumenten

Elektronische slagwerkinstrumenten betreffen meestal drumpads, een soort harde slagplaat waarop je moet slaan waardoor er een signaal gegeven wordt aan de elektronische geluidsbron.

Drumpads zijn er in allerlei soorten, maten en vormen. Drumpads zijn los te krijgen of bij elkaar gegroepeerd op een blad. Afhankelijk van de handicap kan men bijvoorbeeld kiezen voor een drumcomputertje van pocketformaat, waar hele kleine drumpadjes opzitten. Men kan dan drummen met twee vingers. Als men iets meer bereik heeft, kan gekozen worden voor wat grotere drumpads die met lichte, dunne drumstokken bespeeld worden

In elke drumpad zit en triggertje, te vergelijken met een mikrofoontje. Triggertjes zijn ook los te koop en kunnen in principe overal op bevestigd worden. Zoín triggertje kan bijvoorbeeld op een rolstoelblad geplakt worden, waardoor het hele blad als trommel funktioneert. Personen die met moeite nog één vinger kunnen bewegen kunnen ook zoín triggertje direct onder de betreffende vinger plaatsen. Ook bepaalde schakelaars die gebruikt worden om onderdelen van de elektrische rolstoel te bedienen kunnen met tussenkoppelingen gebruikt worden om signalen te geven aan de elektronische geluidsbron.

Elektronische blaasinstrumenten

Er zijn niet zoveel elektronische blaasinstrumenten op de markt. De Wind Midi Controller WX 11 van Yamaha is het meest toegankelijk voor personen met minimale motorische mogelijkheden. In feite is het een soort elektronische blokfluit met kleppen. De WX 11 is enkel de aansturing. De geluiden haalt de WX 11 uit de geluidsmodule WT 11. In deze module zitten in totaal 96 kant en klare geluiden. Nieuwe geluiden zijn in te programmeren. De WT 11 kan ook gemakkelijk doorgekoppeld worden naar andere geluidsbronnen, zoals een synthesizer.

De WX 11 hoeft maar licht aangeblazen te worden. Het instrument is voorzien van een rietmondstuk, waarmee net als bij een saxofoon of klarinet het geluid beïnvloed kan worden. Dit rietmechanisme kan uitgeschakeld worden, waardoor het instrument veel gemakkelijker te bespelen is. Het mondstuk kan aangepast worden waardoor het in feite een blokfluitmondstuk wordt. Andere aanpassingen zijn verlenging van de kleppen en diverse vormen van ondersteuning van de WX 11 en/of de armen van de muzikant.

Als men maar één hand kan gebruiken, kunnen de bovenste kleppen worden afgeplakt met een stukje tape. Dan kan men alsnog de noten C tot en met G spelen. Als men de kleppen helemaal niet meer kan bedienen wordt de WX 11 op een standaard geschroefd en dient alleen nog maar als aanblaasmogelijkheid. Vervolgens wordt de WT 11 zodanig geplaatst dat men met één vinger of hoofdspriet de transponeerknop kan bedienen en zo diverse tonen kiezen. Het zal duidelijk zijn dat de partij dan wel aangepast moet worden. Er moet tijd zijn om tussendoor van toon te veranderen en de tonen moeten niet te ver uit elkaar liggen.

Sinds een klein jaar is de WX 11 helaas niet meer te koop. Hij is vervangen door de WX 5. Dit nieuwe blaasinstrument is echter niet geschikt voor een belangrijke doelgroep als personen met spierziekte. De WX 5 is te zwaar, te dik en te lang. Het is dus zaak een tweedehands WX 11op de kop te tikken. Er gaat binnenkort een werkgroep van start die zich zal bezig houden met de ontwikkeling van een nieuw geschikt elektronisch blaasinstrument.

Alternatieve aansturingen

Als men niet (meer) op boven beschreven elektronische muziekinstrumenten kan spelen zijn er toch nog alternatieven. Zo zijn er onder andere de Sound Beam en Midi Creator.

De Sound Beam zendt een bundel ultrasonische signalen uit en Ďluistertí naar de echoís die terug gereflecteerd worden als er iets in de straal beweegt. Afhankelijk van de afstand binnen de straal worden verschillende signalen gegeven aan een geluidsbron die vervolgens verschillende tonen produceert. De lengte van de straal kan ingesteld worden van 30 centimeter tot 6 meter. Dat geeft de mogelijkheid om de straal op diverse manieren te manipuleren. Men kan met een hele kleine beweging werken zoals het bewegen van een vinger. Me kan ook met een grote beweging in een lange straal lopen of rijden met de rolstoel. Ook kan men de straal bijvoorbeeld boven of onder beweegbare onderdelen van de elektronische rolstoel houden, zoals voet- en beensteun of rolstoelblad. Door de met betreffende rolstoelonderdelen te bewegen kan men dan musiceren.

De tonen die men wil horen kunnen ingeprogrammeerd worden. Het zal duidelijk zijn dat men met een bluestoonladder hele andere sferen neer kan zetten dan met een Arabische toonladder of een pentatonische toonladder. Ook het geluid dat uiteindelijk gekozen wordt op de geluidsbron is natuurlijk erg belangrijk.

De Midi Creator is een aansturing die gebaseerd is op het effect van stroomweerstand. Zo is het mogelijk om twee stroomdraadjes te koppelen aan een kussentje met stroomgeleidende mousse of schuimrubber. Als men in het kussentje knijpt verandert door de stroomweerstand de toon. Bij een hoge verlamming kan zín kussentje in de nek gelegd worden en kan er zo gemusiceerd worden.

 

Alex Hanssen, muziektherapeut revalidatiecentrum Groot Klimmendaal te Arnhem.