Voorbereidingen van Pius om het heilig hoofd te ontvangen. Zijn zeer godvruchtige redevoering; de processie; overweldigende publieke belangstelling. (Comm. VIII, 2) part 1...

In de nabijheid van de Ponte Milvio, aan linkse zijde voor de reiziger die over de via Flaminia op weg is naar Rome, strekken zich weiden uit; gras en bloemen bloeiden er zo uitbundig, dat de natuur de mensen leek toe te lachen. De paus had in het midden daarvan een podium laten optrekken, zo breed en stevig dat het de aanwezige clerus kon opnemen en zo hoog dat iedereen op de weiden duidelijk zicht had op wat zich afspeelde bij het hoge altaar, dat in het midden was geplaatst. Kort nadat, zoals gezegd, de drie kardinalen vooruit gestuurd waren, ging de paus zelf door de Porta Flaminia naar buiten, begeleid door de rest van de senaat, de clerus, de ambassadeurs van de prinsen, de voorname burgers van de stad en een enorme volksmenigte. Hij hield een palmtak in de hand en ook de kardinalen en overige prelaten droegen palmtakken, die zij de vorige dag van de Paus hadden ontvangen als herinnering aan de Verlosser. De weg was overal vol mensen, akkers en wijngaarden waren verdwenen onder een mensenzee die alles overstroomd had. Zodra ze bij de weiden waren aangekomen, liet de paus de kardinalen en prelaten afstijgen. Ze omhingen zich met hun kerkelijk gewaad en priesterlijke versierselen, waarna de paus hen te voet liet verder gaan zover een boogschot reikt, om samen met hem het podium te bestijgen. De mantels van alle priesters waren wit, hun mijters wit en alle kleding wit, en in die groene weide straalde al dat wit nog witter. Op ieders gezicht lag verwondering over de waardigheid en de pracht van een stoet van zoveel priesters, die, terwijl ze palmtakken droegen en God hun gebeden aanboden, met trage tred en ernstig gelaat samen met de paus twee aan twee over de weiden voortschreden midden tussen de kring van toeschouwers door.

Het podium was voorzien van twee trappen met lage treden, de ene tegenover de Ponte Milvio, de tweede naar de stad toegekeerd. De paus steeg met tranen van vreugde en eerbied langs deze laatste omhoog, gevolgd door het college en heel de clerus, terwijl Bessarion met twee andere kardinalen de andere trap beklom; hij droeg de reliekschrijn, waarin het heilig hoofd was geborgen, en zette hem midden op het altaar neer, terwijl een koor gewijde gezangen liet klinken. Onder diepe stilte werden vervolgens de sleutels overhandigd en werd, nadat de zegels waren herkend, het kistje geopend. Bessarion nam het heilig hoofd van de apostel in zijn handen en bood het de paus aan, terwijl beiden hun tranen de vrije loop lieten. Voordat de paus echter het heilig gebeente aanraakte, knielde hij voor het altaar neer en met gebogen hoofd en bleek gelaat, met ogen nat van tranen en trillende stem sprak hij:...(klik op volgende)

Apparatus Pii ad sacrum caput excipiendum, eiusque oratio devotissima, hymnusque cantatus, et pompa omnium aetatis nostrae maxima. Concursus nationum incredibilis

Ponti Milvio vicina sunt prata latissima, quae Romam petenti via Flaminea ad sinistram iacent; ea tum herbida erant et florida atque adeo laeta, ut ridere viderentur. In horum medio iusserat pontifex suggestum erigi ex materia ita amplum et solidum, ut omnem clerum, qui aderat, continere posset, atque altum adeo, ut quae ibi fierent, ab omnibus, qui essent in pratis, perspicue cernerentur sublimi ara in medio constituta. Praemissis igitur tribus cardinalibus - ut memoratum est - paulo post pontifex ipse cum reliquo Senatu cumque omni clero, cum legatis principum et proceribus Urbis atque ingenti populi multitudine Flamineam portam exiit palmae ramum in manu gestans, et pariter cardinales reliquique praelati palmas portaverunt, quibus praecedenti die ab ipso pontifice donati fuerant ob memoriam Salvatoris. Plena erat omnis via populo, nec vel agri vel vineae prae multitudine hominum videri poterant, adeo vulgus obtexerat omnia. Ut primum in prata ventum est, quae diximus, iussit pontifex cardinales ac praelatos ab equis descendere, et sacerdotalibus acceptis ornamentis sacrisque vestibus, quantum arcus iacere potest, iter pedibus agere, secumque suggestum conscendere. Erant omnium sacerdotum paludamenta alba, albae mytrae et omnis ornatus albus, et in viridi prato candidior videbatur. Tenebat ora cunctorum attonita mirabilis ordo et dignitas et pompa tot sacerdotum, qui bini palmas gerentes in manibus et Deo preces porrigentes cum pontifice maximo astante populi corona per prata lento passu et gravibus incedebant vultibus.

Erant duo aditus in suggestum per gradus clementes: alter ponti Milvio erat oppositus, alter Urbi; et dum pontifex hunc ascendit prae gaudio et devotione illacrimans, sequente Collegio cleroque omni, Bessarion cum aliis duobus cardinalibus alterum scandit, arculam ferens, in qua sacrum caput clausum continebatur, eamque deposuit in altaris medio, cantoribus sacra carmina intonantibus. Exin facto silentio, praesentatis clavibus et obsignaculis recognitis aperta est arcula, et Bessarion accipiens sacrum apostoli verticem, flens flenti pontifici tradidit. Ipse autem pontifex, priusquam sacra ossa contingeret, genibus flexis ante aram prostratus, vultu demisso et pallenti, oculis madidis ac voce tremula in hunc modum locutus est: