erravi, puto dominationes vestras mihi daturas veniam, quibus me humiliter recommendo.

Ex Basilea, 25. Octobris 1436.

Earundem magnificarum dominationum servulus

Eneas de Picholominibus.

Hoogmogende heren, mijn enigste heren.

 Toen ik gisteren van de komst van een bode uit Siena hoorde die een brief van u aan mijn zeer geëerbiedigde heer, de legaat,[i] had overhandigd, heb ik hem terstond opgezocht. Hoewel de legaat de brief onder zich had gehouden en nog aan niemand de inhoud had onthuld, was hij genegen voor mij een uitzondering te maken; hij hield het namelijk niet voor ongepast een burger van Siena in te lichten over zaken die met Siena te maken hebben. Hij vertelde mij dus een brief te hebben ontvangen, waarvan hij het niettemin beter vond haar niet in de openbaarheid te brengen, aangezien zij geenszins strookte met de verwachting die ten aanzien van de Siënezen bestond. Na een uitvoerige gedachtewisseling sprak mijn heer zijn verwondering uit dat u niet vrijgevig op deze zaak ingaat door, zoals de anderen, op ruime schaal de benodigde gelden ter beschikking te stellen; de Siënezen zouden volgens hem, als zij genoeg boden, zeker waar voor hun geld krijgen, en hij voerde argumenten voor zijn stelling aan. Tenslotte nam ik afscheid van hem met de stellige indruk dat het zijn diepste wens was dat uw hoogheden met een ander standpunt komen. Toen ik zijn woorden en argumenten nog eens aan mij voorbij liet gaan, kwam het mij nuttig voor, na al wat ik reeds geschreven heb, u nogmaals lastig te vallen met een brief. Tot nu toe heeft u mijn brieven opgevat als afkomstig uit de koker van Enea, ditmaal echter ontleen ik al mijn woorden aan de heer legaat, zodat u zich kunt voorstellen dat u niet mij maar hem hoort spreken.

Bij vorige gelegenheden heb ik u aangespoord om inzake dit concilie genereus en, zoals de anderen, vrijgevig de benodigde middelen ter beschikking te stellen. Dat u dit heeft nagelaten, betreur ik ten zeerste, zowel vanwege de eer als om de belangen die hierin voor u meespelen. Want ik zie dat uw stad zich de hoogste eer en daarbij het grootste voordeel heeft laten ontgaan, en wel door eigen schuld. Ik ben er namelijk vrijwel zeker van dat, wanneer u op dezelfde wijze als de anderen het concilie een passend aanbod had gedaan, niemand anders dan de Siënezen het concilie binnengehaald hadden. Want aangezien er grote onenigheden bestaan tussen de hertog van Milaan, Venetië en Florence, was het niet mogelijk Venetië of Florence te kiezen zonder de hertog te krenken, of de hertog zonder krenking van de anderen. Daarom was het concilie graag overgegaan tot een derde, neutrale plaats. In Italië komt alleen Siena daarvoor in aanmerking; dat het concilie daar plaats vindt, zou noch de Venetianen, noch de Florentijnen tegen de haren instrijken, en ook de hertog zou hier niet afwijzend tegenover staan. Het was eenvoudig geweest die plaats te kiezen, omdat de paus akkoord ging, de voornaamste wens van de heren van het concilie, want dan konden de besprekingen in rustiger sfeer verlopen. Bovendien had het concilie vertrouwen gehad in de Siënezen en was niet beducht geweest voor geweld of bedrog. Velen hier herinneren zich hoe welwillend en humaan zij ten tijde van het concilie[ii] behandeld zijn en verlangen niets vuriger dan daarheen terug te keren. De Duitsers tenslotte zouden geen enkele plaats in Italië boven Siena verkiezen vanwege het eerbetoon aan de keizer, om welke reden zij uw stad ten zeerste waarderen. Er zijn nog meer redenen die ervoor zorgen dat Siena keuzestad nummer een is en het concilie aan u wordt toegewezen. Maar het zwaarst van alles weegt het financiële aspect, want zonder geld, zoals het gezegde luidt, kan men niets beginnen. Het concilie heeft, zoals u weet, een aanzienlijke som geld nodig; volgens de met de Grieken gesloten overeenkomst moet het in de loop van de eerstkomende maand januari twee lichte en twee grote galeien en tevens driehonderd boogschutters, of kruisboogschutters, zoals men die noemt, naar Griekenland zenden; verder geld en gezanten, wat alles bijeen op een bedrag van zeventigduizend dukaten neerkomt. Dit is aan uw gezant, de heer Battista, duidelijk uiteengezet, en als hij gezond en ongedeerd naar u was teruggekeerd, had hij wellicht uw lauwheid doen omslaan in warmte. Inderdaad, nu het om zo'n groot goed handelt, zie ik niet, waarom u zo onverschillig bent, waarom u de zaak niet met enthousiasme en voortvarendheid benadert. Ziet u dan niet dat het gaat om het terugbrengen van de Grieken, om de verzoening van de volkeren van het Oosten met die van het Westen, om het terugwinnen van een schier oneindig aantal zielen, om de verheffing en de glorie van ons geloof. Waar zult u vrijgevig zijn, vraag ik u, als u zich hier zuinig en bekrompen toont? Waar zult u roem zoeken, als u die hier veronachtzaamt? Waarlijk, niets kan uw stad met groter lof sieren dan deze zaak. Ik in ieder geval weet niets te bedenken dat groter of roemvoller is dan de eretitel: in die stad is het concilie gehouden dat de Griekse en de Latijnse Kerk heeft verenigd. Dat heugelijke feit zal zeker te boek worden gesteld en voor altijd in de herinnering gegrift blijven. Waarom geen geld overhebben voor deze zaak, waarvoor men zelfs lichaam en ziel had moeten overhebben. Maar het is geen gift of schenking, waar het concilie om vraagt, zij wil een lening, en wel een die zij gegarandeerd zal terugbetalen. Uit aflaten en tienden zal namelijk geld voor dit doel worden bijeengebracht. Sommigen mogen dan zeggen: aflaten en tienden zullen te weinig geld opleveren, wanneer de paus niet meedoet. Daarvoor staat niets in de weg; want als het concilie te Siena gehouden wordt, zal de autoriteit van de paus zeker gewicht in de schaal werpen; men zal een vorm kunnen vinden waardoor direct al bij de keuze van de plaats de paus de aflaten en tienden goedkeurt. De paus verzoekt namelijk een plaats te uit te kiezen die hem goed uitkomt en noemt Forlì[MG2] , Mantua, Bologna, Florence, Siena of Rome. Het concilie zal kunnen zeggen: wij zijn bereid een van deze plaatsen te kiezen, maar willen dat u dan dadelijk uw goedkeuring hecht aan de aflaten en tienden; daar zal de paus niet onderuit kunnen en dat zou voor u de zekere weg zijn om uw geld veilig terug te krijgen. U hoeft ook niet ongerust te zijn, dat u geld naar het buitenland zendt, voordat het concilie tot u komt; u kunt er immers van uitgaan dat aan dit komende concilie niets in de weg mag worden gelegd, aangezien het moet worden gehouden voor een zo belangrijke zaak als het terugwinnen van de Grieken. Bovendien moet u weten, dat u die zeventigduizend dukaten niet kunt verliezen, omdat u zelf met genoemde som twee grote en twee lichte galeien zult kunnen aanschaffen, die voor een periode van vier maanden achtduizend dukaten kosten; verder de driehonderd kruisboogschutters, die per zes maanden zesduizend dukaten kosten; verder zult u de gezanten van het heilig concilie die voor de Griekse keizer zullen verschijnen, ongeveer vijf- of zesduizend dukaten meegeven. Alles bijeen komt dat op slechts twintigduizend dukaten die u van te voren moet fourneren. De overige vijftigduizend zal in muntstukken worden meegenomen aan boord van de galeien; uw gezanten mogen meegaan en hoeven deze som niet uit te betalen, tenzij de Grieken bereid zijn te komen en zich aan boord begeven. Als dat het geval is en de Grieken naar Talamone[iii] [MG3] komen, weet u zeker dat het concilie in uw stad gehouden zal worden en dus ook dat u het geld terugkrijgt. Als de Grieken echter niet willen komen, zullen uw gezanten met het geld terugkeren en zal slechts een bedrag van twintigduizend dukaten zijn uitgegeven. Want het aanstaande concilie kan alleen worden tegengehouden als de Grieken niet willen komen; in dat geval zou u er twintigduizend dukaten bij kunnen inschieten. Als zij komen, is de zaak vanaf dat moment veilig; immers noch de paus noch iemand anders zou het concilie dan iets in de weg durven leggen. Ziet u niet welk een zekerheid ik u voorhoud? Als u het zo bekijkt, bestaat er geen enkel gevaar dat u uw lening niet terugbetaald krijgt.

Waartoe echter al deze argumenten aan u voorhouden, wanneer u de voorbeelden van anderen voor ogen hebt? De hertog van Milaan haalt graag het concilie binnen en zegt daarom toe voor iedere benodigde geldsom te willen zorgen; hij vraagt daarbij geen andere waarborg dan dat de inzamelaars van de halve tienden en aflaten met hem afrekenen. De Florentijnen stellen zich tevreden met de garantie, die de hier aanwezige kardinalen zullen vaststellen; hetzelfde geldt voor de Venetianen en evenzo voor de burgers van Avignon, die kort geleden zijn aangekomen en met grote aandrang om het concilie vragen, waarbij zij geld en wat verder maar nodig is, toezeggen. Waarom zou u hun gedragslijn niet volgen? Denkt u soms verkeerd te gaan, wanneer u in de voetsporen treedt van zulke steden en leiders? Kom, vraag ik u, met vrijgevigheid, met generositeit, reik dit grote werk royaal de hand, laat zien dat de roem van deze stad, waarvan de naam al bijna over heel de aarde klinkt, niet ijdel is. Doe, wat de andere steden doen, en zeg niet dat de Florentijnen rijker zijn en dus lichter geld vinden. Immers, zij mogen dan rijker zijn dan u, toch hebben ze meer geld nodig, en zoals zij u de baas zijn wat inkomsten betreft, zo geldt dat in gelijke mate voor hun uitgaven, ja meer nog voor hun uitgaven dan voor hun inkomsten. De moeilijkheden van de hertog in aanmerking genomen, zal het ongetwijfeld voor hem lastiger zijn dan voor u om deze som te vinden. Toch doet hij een zeer royaal aanbod, en omdat hij doorgaat voor een bijzonder wijs vorst, past het om hierin zijn voorbeeld te volgen. Inderdaad, als u aan de keizer zonder enig voordeel voor uzelf tweehonderdduizend dukaten cadeau hebt gedaan, hoeveel meer behoort u dan over te hebben voor deze zaak, die overvloedig vrucht zal dragen, waarvan nut zeer groot is en die onschatbare eer zal brengen. Als u in een tijdelijke en aardse zaak zoveel vrijgevigheid betracht hebt, wat zult u dan doen in een geestelijke en goddelijke zaak? Zeker is, dat u God niet minder verschuldigd bent dan deze wereld. Mij komt het goed voor en in die zin adviseer ik u, indien u tenminste mijn raad niet in de wind slaat, dat u opnieuw ten spoedigste één gezant zendt met onbeperkte volmacht om de genoemde geldsom aan te bieden onder die garantie, die de hier aanwezige kardinalen goeddunkt; laat hij met vier paarden komen, om de kosten te beperken. Misschien kan hij nog op tijd komen, voordat een besluit in deze zaak gevallen is. Er heerst hier namelijk grote onenigheid, aangezien sommigen voor Italië zijn, anderen voor Frankrijk; voordat daarover beslist wordt, zou zich misschien uw bode daarbij kunnen voegen; hij zou, zoals gezegd, indien hij komt, het pleit kunnen winnen. Want ik zie dat belangrijke en minder belangrijke mannen die opvatting hebben. Intussen zal de heer legaat, een man van bijzondere kwaliteiten, die uw staat zeer is toegedaan, de hem gezonden brief bij zich houden tot hij een gunstiger en eervoller antwoord heeft ontvangen. Hij doet dit om geen andere reden dan om over uw eer te waken, waaraan deze brief, als zij in de openbaarheid kwam, afbreuk zou doen. Als men vraagt, waarom de Siënezen niet antwoorden, zal als reden van vertraging de gezondheid van de heer Battista worden aangevoerd, die onderweg op zich liet wachten.
Dit heb ik gemeend u onder deze omstandigheden te moeten schrijven, niet alleen op eigen initiatief, maar ook op advies en in opdracht van de zeer eerwaarde heer legaat. Wellicht heb ik door mijn betrokkenheid vuriger gesproken dan gepast is; indien ik hierbij ontspoord ben, zult u, bij wie ik mij nederig aanbeveel, dat wel vergeven,.

Bazel, 25 oktober 1436. De nederige dienaar van uw hoogmogende heren, Enea de’ Piccolomini.