Campanus biografie van Pius II

Brief van Giovanni Antonio Campano,
bisschop van Teramo, een beoordeling behelzend
over leven en werk van paus Pius II.

Campano aan Jacopo, bisschop van Pavia.
Onlangs heb ik de lectuur beëindigd van de Gedenkschriften (Commentarii rerum a se gestarum) van Paus Pius en zijn Geschiedenis van Germanië ( Historia Germanica).
Denk niet dat er enig werk, noch in onze tijd, noch in het verleden is geschreven dat rijker, beter geordend en aanschouwelijker is. Geschiedenis in de ware zin des woords en – wat men in de eerste plaats van zo’n werk verlangt – de inhoud is betrouwbaar: alles wordt verteld, zoals het gezegd is, zoals het zich heeft afgespeeld. De auteur ontziet noch zichzelf noch vrienden; illustere daden van zijn vijanden worden evenzeer geroemd als twijfelachtige daden van vrienden gelaakt. Het gepraat van de mensen over hem, kwaadsprekerij van zijn tegenstanders, beschimpingen van zijn critici rijgt hij zo aaneen, dat je de indruk krijgt dat hij optreedt als openbare aanklager van zichzelf; en nergens stelt hij de zaken lichter voor, ook waar dat makkelijk zou kunnen.
Zijn manier van schrijven is kalm, beheerst en ingehouden, maar soms, wanneer daar aanleiding voor is, laat hij zich gaan, zoals in de politieke arena; daarna herneemt hij zich en hervindt zijn kalmte. In de hitte van de strijd vlammen zijn woorden, ze weren zich als in het nauw gebracht, zijn zinnen spannen zich tot het uiterste in, zodat je geen historisch verslag lijkt te lezen, maar midden in het gevecht lijkt te staan. Alles echter wordt in de schaduw gesteld en bijna verduisterd door de het stralende licht van zijn redevoeringen. Hier schittert hij en geeft hij zich volledig; nergens is hij zo geheel zichzelf als waar hij de teugels viert; er is geen deel van het gemoed, dat hij niet aanspreekt. Wat lof verdient, zet hij luister hij bij, van wat schandelijk is laat hij niets heel. In alles is hij scherp als een speer, bondig en onstuimig[i]. Indrukwekkend is het, hoe hij in vuur kan raken om de emoties van zijn publiek te prikkelen, hoe hij zich kan dempen om de gemoederen te bedaren. Want, datgene wat hij beoogt, zet hij uiteen en benadrukt hij; en wat hij benadrukt, versterkt en omgordt hij met zwaarwegende argumenten. Dan verzwakt hij de woorden van zijn tegenstanders, eerst geleidelijk aan, om ze vervolgens met heel zijn gewicht omver te gooien en op de grond te drukken. Hoe doeltreffend en hecht ook hun standpunten zijn, hij weerlegt ze en rijt ze uiteen; hoe zwak ook zijn eigen standpunt is, hij weet het kracht te geven, fel en weerbaar als hij is geworden in eindeloze debatten. Afgezien van zijn redevoeringen, vloeien zijn woorden vreedzaam en rustig, nergens zijn ze duister of hard. Want behalve door de rijkdom en overvloed van zijn woordenschat verleidt hij door een zekere gratie en door afwisseling verleent hij zijn onderwerpen gewicht en, wat belangrijker is, vallen ze in de smaak. Nooit ontbreekt het zijn woorden aan helderheid; of het nu gaat om stof die nederig en laag bij de grond is, of verheven en groots, altijd is hij overzichtelijk en helder. Af en toe daalt hij af tot de geografische beschrijving van rivieren en steden, soms behandelt hij de principes van de architectuur. Hij is dan niet degene die hij geweest was, je zou geloven dat hij een ander is geworden: in plaats van soldaat, nu bouwkundige of boer of opmeter; van alles geeft hij een aanschouwelijke voorstelling en nauwkeurige indeling. Hier ontleent hij niets aan de antieke welsprekendheid: hij ontwerpt een nieuwe. Bij God, wat voor briesjes, geruis, gemurmel van bronnen horen we daar! Woorden, die pure poëzie schijnen, in de bossen geboren, stromend met de wateren, liggend onder de bomen, op zoek naar schaduw, dartelend tussen beekjes, dansend als het ware in vrije maat, evenwichtig en met finesse geplaatst, maar soms ook wordt met opzet de lieflijkheid verstoord door een lichte omkering van woorden, om verveeldheid te voorkomen. Zijn kennis van zaken, zowel uit de Oudheid als uit onze eigen tijd, wekt onze aandacht door de verscheidenheid van onderwerpen die hij behandelt, en weet deze vast te houden door de grootsheid ervan; de nieuwheid van de gebeurtenissen prikkelt de lezer, het verloop ervan houdt de spanning gaande. Van iedere stad, die hij noemt, gaat hij de oorsprong na, noteert hij de ligging, de geschiedenis van de plaats en welke mannen door welke daden en in welke tijd er beroemd zijn geworden; dat alles somt hij op vanuit een ongelofelijk geheugen. Hierdoor alleen al wordt heel vaak een historisch verhaal onsterfelijk, zelfs als dat onopgesmukt geschreven is, omdat ieder van nature nieuwsgierig is naar zaken die hemzelf en zijn vaderland betreffen. En hij beperkt zich niet alleen tot Italië en Germanië, maar hij weidt ook uit over de Griekse eilanden. In de eerste plaats bespreekt hij het verleden van de Cyprioten, de omtrek van hun eiland, hun rijk, hun grote mannen. Hij laat daarbij zijn verhaal beginnen bij de Trojaanse oorlog en langs de weg van onbekende, maar zeer wetenswaardige gebeurtenissen komt hij met een beknopt, maar toch helder overzicht terecht in onze tijd. Vervolgens begeeft hij zich naar Lesbos met een verhaal, dat in grootsheid niet onderdoet. Welk een ver verleden, welke afgesloten ruimten van de oudheid worden hier niet ontsloten, welk een opeenstapeling van beroemde mannen treedt hier niet aan het daglicht! Zo vindt hij de Mytileners terug en de Rhodiërs, die diep weggeborgen zaten, en schudt het stof van eeuwen van hen af, terwijl hij alles naloopt, hun oorsprong en verdere groei ontrafelend. Toch raakt zijn geschiedschrijving niet verbrokkeld, wanneer hij iets van buiten aanvoert: de dingen vallen van zelf op hun plaats; de zaken die hij beschrijft, worden er niet bijgesleept of geforceerd, maar ze zijn zo verweven met de rest, dat ze uit een draad van dezelfde kluwen afkomstig schijnen en op geen enkele manier weggelaten konden worden; hij dwaalt niet verder af dan nodig is voor zijn geschiedschrijving en dan het belang van de gebeurtenissen eist; kortom, hij bewandelt de middenweg, zodat het snoeimes geen afbreuk doet aan de grootsheid van het verhaal, uitweidingen de bondigheid ervan niet tekort doen.
Wij koesteren bewondering voor dit gelukkige talent. Inderdaad beschikt hij over zulk een vaste en eigen stijl, dat hij voor het schrijverschap geboren en getogen lijkt. Groter nog wordt die bewondering, wanneer we zijn gehele levensloop overzien, en we de inspanningen die hij zich getroost heeft en zijn verschillende, zeer afmattende reizen in ogenschouw nemen.[ii] Er is geen christelijke natie, die hij niet heeft bezocht, geen zee, die hij niet heeft bevaren; het is niet te bevatten, hoe vaak hij de moeilijkste en meest barre bergen van de hele wereld is overgegaan. Hij is overgestoken naar Schotland, Engeland heeft hij vaak gezien; hij is naar de Hongaarse gebieden gereisd, hij is doorgedrongen tot de bewoners van de verste oceaan. Hij heeft veel jaren in de Germaanse gebieden gewoond en is dikwijls naar de Franse gewesten vertrokken. Alle rivieren, bergen, steden tussen Oost en West heeft hij doorkruist.
De reden van zijn reizen was niet van persoonlijke aard, lust om te reizen en de wereld te verkennen. Immers, hij was voortdurend onderweg om zich te kwijten van zeer belangrijke en zware gezantschappen. Vaak heeft hij deze taak op zich genomen in dienst van koningen, vaker nog in dienst van pausen, zodat het lijkt, dat meer gezantschappen zijn deel zijn geworden dan jaren, en er zijn geen vorsten geweest, aan het hof van wie hij niet onderhandeld heeft over zaken van het grootste belang. Hij heeft tot het huishouden van keizer Frederik behoord; hij was een zeer groot vertrouweling van Alfonso, de beroemdste koning die Italië ooit heeft gehad, van Eugenius, Nicolaas en Calixtus. De eerstgenoemde van deze pausen heeft hem bevorderd tot bisschop van Triest, de tweede tot bisschop van Siena, de derde heeft hem verheven tot het kardinalaat, zodat hij zijn carrière niet te danken heeft aan de gunst van één persoon, maar de welwillendheid van allen, verkregen op grond van zijn bijzondere verdiensten, heeft in overeenstemming daarmee geoordeeld.
Bij al die drukke bezigheden heeft hij altijd de kans gezien wat tijd voor zichzelf te stelen, zodat, wanneer anderen sliepen, hij in zijn doorwaakte uren meer heeft geschreven dan zij voor wie schrijven een dagelijkse bezigheid was, en meer heeft gedaan dan zij die zich geheel gewijd hadden aan de activiteiten van het leven. Hoeveel stormen zijn pontificaat hebben geteisterd, is aan niemand beter bekend dan aan u die bij alle besprekingen, zelfs waar het privé-zaken betrof, aanwezig bent geweest. In het begin al is een oorlog, die weinig dagen voor zijn ambtsaanvaarding in de boezem van de Kerkelijke Staat was uitgebroken, aanstonds, toen hij paus was geworden, beëindigd; Assisië en Nuceria keerden uit de handen van de vijand terug tot het bezit van de Kerk; vrede werd getekend met de Malatesta’s, hoe moeilijk die ook leek te bereiken. Door zijn toedoen en in zijn aanwezigheid is te Mantua een congres gehouden van regeringsleiders. Een oorlog met Engeland, die dreigde uit te breken door het onverantwoordelijk optreden van een gezant, is door zijn gezaghebbende invloed voorkomen. De Pragmatische Sanctie, het meest verderfelijke kwaad voor de Kerk dat bestond en dat alleen al door zijn lange duur aan kracht had gewonnen, is overwonnen en aan zijn bestaan is een eind gemaakt. De oorlog tegen de Malatesta’s, die om duidelijk zichtbare redenen was begonnen, is besloten met een overwinning: een van de twee leiders heeft voorwaarden opgelegd gekregen, aan de tirannie van de ander is een eind gemaakt. Het gebied van de Kerkelijke Staat en de grenzen van zijn macht zijn uitgebreid als nooit tevoren. Terracina, een oude maritieme stad, die onder de jurisdictie viel van de Kerk, is heroverd. Benevento, waarvan de juridische status dezelfde was, is weer onder de macht van de Kerk gebracht. De bevolking van Piceno, die door grensconflicten in een burgeroorlog betrokken was geraakt, is weer verzoend. De Umbriërs, die in een soortgelijk conflict elkaar in een zeer bloedige oorlog bestreden, zijn tot rust gebracht. De staatszaken van Siena zijn geregeld, de adel heeft het bestuur over de staat teruggekregen, opstanden zijn onderdrukt en een nieuwe vorm van bestuur, dat garant staat voor meer veiligheid en rust, is geïntroduceerd. Viterbo, dat de vijand door bedrog in handen had gekregen, is heroverd met dezelfde vaart als waarmee het verloren was geraakt. De ontrouw van de Sabijnen, die de vijand van de Kerkelijke Staat hadden geholpen met aanvoer en door hem te laten passeren, is bestraft. In Rome zijn zeer ernstige onlusten, door raddraaiers veroorzaakt, de kop ingedrukt, alle raddraaiers zijn of na afloop terechtgesteld of tijdens het oproer uitgeschakeld. Drie tirannen zijn door oorlog uit het grondgebied van de Kerk verdreven, de overige zijn afgeschrikt; het imago van de kerkelijke macht is versterkt. Ferdinand is bevestigd in het koninkrijk en hij is verdedigd en geholpen tegen de macht van de Fransen. Omvangrijke militaire expedities tegen de Turken zijn deels georganiseerd, deels reeds begonnen. De zaken in de Duitse gebieden, toen gezegd werd dat het daar zeer ernstig gistte, zijn niet op hun beloop gelaten: in de Boheemse aangelegenheden is van staatswege en persoonlijk geïntervenieerd; de oorlog van keizer Frederik tegen de Hongaren is door zijn bemiddeling bijgelegd. Aan de aartsbisschop van Mainz, die vijandig stond tegenover de Kerk van Rome, is zijn bisschopszetel ontnomen en een ander is in zijn plaats benoemd. Zie toch, met wat een enorme hoeveelheid, met wat voor een wereld vol zaken van het grootste belang hij zich heeft ingelaten. Daarbij kwamen nog zijn dagelijkse bezigheden: inzicht krijgen in de kwesties van verschillende volkeren, ze aan banden leggen, erover beslissen, een rechterlijke uitspraak doen. Men heeft niet gezien, dat hij zich ooit hieraan onttrokken heeft, hoewel hij zwak van gezondheid en oud was, want altijd heeft de kracht van zijn uitzonderlijke geest het opgenomen tegen de zwakheid van zijn lichaam.
Daarbij voegde zich een andere passie: zijn bouwlust. Al die indrukwekkende bouwwerken in Rome: de door ouderdom vervallen trap van de grote basiliek bij het Vaticaan heeft hij met heel veel geld gerestaureerd en opnieuw opgebouwd; het voorportaal van het Apostolisch Paleis heeft hij op een voortreffelijke wijze versterkt, zowel met het oog op de veiligheid ter plaatse als om esthetische redenen. Het terrein voor de hoofdingang van de basiliek is over een zeer grote breedte bestraat. In Tivoli is een citadel opgericht met zeer sterke torens, waarover ook wij vrijmoedig schertsende opmerkingen hebben gemaakt: ofschoon een subliem en schitterend werk, is met de bouw ervan, gezien de noodzaak, zoveel haast gemaakt, dat gezegd werd: “de citadel van Tivoli was al klaar, voordat ermee begonnen werd.” In Siena de zeer ruime zuilenhal met puntdak. In Pienza de vermaarde kerk met zijn gewelven en een schitterend paleis dat, voor zover het particuliere gebouwen betreft, verreweg het meest beroemde is van geheel Italië, waardoor wij gemakkelijk kunnen wedijveren met de Oudheid, als het gaat om de indrukwekkende uitstraling van de architectuur.
Deze verrichtingen op het gebied van oorlog en vrede zijn allen tot stand gebracht binnen een tijdvak van drie jaar. Toch is intussen de zeer rijke bron van zijn talent blijven vloeien. Hij heeft, zoals wij eerder gezegd hebben, zijn Gedenkschriften, de Commentarii rerum a se gestarum, geschreven; hij heeft geschreven over de heilige instituties; ook heeft hij een werk in veel delen gepubliceerd over de geschiedenis van Bohemen en Germanië. Zijn brieven heeft hij geschikt naar de tijd, waarin ze geschreven zijn: de brieven uit de tijd, toen hij nog niet gewijd was, de brieven, toen hij de wijdingen had ontvangen, de brieven die hij als bisschop, de brieven die hij als kardinaal en de brieven die hij als paus heeft geschreven, allen in aparte delen bijeen gebracht. De redevoeringen, die hij waar dan ook gehouden heeft met de goddelijke bezieling, die hem kenmerkte, liggen binnen ieders handbereik. Ze worden door iedereen gelezen met een even grote verrukking als de bewondering was, waarmee ernaar geluisterd werd. Je kunt er van op aan, dat in heel de wereld sinds mensenheugenis niemand is geweest, die op enig forum, in enige vergadering vaker en welsprekender het woord heeft gevoerd. En toch, geloof me, welk een hoogstaande redevoeringen en over wat voor onderwerpen! Laten we aan de Oudheid die rijkdom van woorden en constructies gunnen en aan Cicero zijn gepolijste stijl, glans en elegantie, mits we erkennen dat we in geen enkel opzicht iets daarvan missen in de redevoeringen van Pius. Maar wij winnen het van andere redenaars, hoe oud ook, wat betreft het grote aantal redevoeringen. Ook is Pius niet kariger of droger dan Cicero, wanneer hij het woord neemt, noch verschijnt Cicero beter voorbereid op het forum om het woord te voeren dan Pius, wanneer hij plaats neemt op zijn troon. Want hij stalt alle argumenten uit en door een zekere afwisseling en met anekdoten veraangenaamt hij zijn onderwerpen. En hoewel Marcus Tullius heel zijn aandacht en zijn leven aan dit ene gewijd had, toch heeft hij niet zo dikwijls en in zo grootse en ver strekkende zaken en op zoveel plaatsen gesproken als Pius. Cicero is vaak opgetreden in civiele processen, af en toe in politieke debatten. Want en Gabinius en L. Piso en P. Clodius heeft hij niet zozeer aangevallen met het oog op het algemeen belang, maar eerder uit eigen belang. Zijn optreden tegen Catilina was om politieke redenen, evenals dat tegen Verres, aangezien de eerste een samenzwering tegen de staat had gesmeed, en de tweede de bondgenoten van Rome had leeggeplunderd. De zaak van Pompeius was gemengd, want zijn benoeming tot aanvoerder in de oorlog had zowel te maken met persoonlijke vriendschap als met algemeen belang. Maar enkele redevoeringen van hem zijn volledig van politieke aard, zoals zijn rede over de provincies en zijn rede over de akkerwet en andere redevoeringen van die aard. Alle andere vinden hun oorsprong in privé-belangen: dat is voor mij geen reden tot verwijt, voor zover ze dienden om de bezittingen en het leven van vrienden te verdedigen. Het gaat mij hierom: Cicero heeft maar zelden vanwege het publieke belang een rede gehouden, Pius maar een enkele keer om privé-belang; waarbij de eerste zich meestal heeft laten leiden door wat voor hemzelf goed uitkwam, terwijl de ander alles heeft afgestemd op het internationaal belang, hetgeen, naar het mij voorkomt, een belangrijke factor is in de beoordeling van iemands grootsheid en superioriteit. Al meteen lag het eerste optreden van Pius als redenaar op een hoger plan dan bij Cicero. In Pius’ redevoering ging het niet om de verdediging van iemand als Sextus Amerinus, zij handelde over de keuze van een plaats voor het concilie inzake het geschil met de Grieken;[iii] daarin gaf hij zo’n indrukwekkende opsomming van de voordelen van Pavia als conciliestad – haar gunstige ligging, de pracht van de privé-huizen, het milde klimaat, het gemak van transportmiddelen, de vrijgevigheid van de vorst, de vruchtbaarheid van rivieren, meren en bergen – dat hij deze stad eeuwige roem heeft bezorgd. Vervolgens heeft hij als gezant van Frederik in Milaan een rede gehouden over het erfrecht van Frederik om te stad te regeren en over de plicht van Milaan om trouw te blijven.[iv] Te Wenen een rede over het in standhouden van het pauselijk gezag.[v] Te Regensburg in aanwezigheid van Philip, hertog van Bourgondië, sprak hij zijn afschuw uit over de onmenselijke en barbaarse wreedheid van de Turken en betreurde, temidden van een publiek vol tranen, het onheil dat de christelijke natie had getroffen.[vi] Bij Calixtus heeft hij gesproken over de kompaktaten van de Bohemers.[vii] Te Wenen antwoordde hij uit naam van Frederik de Hongaren met een zwaarwegende redevoering,[viii] en nogmaals in Oostenrijk. In een zeer grote vergadering van de vorsten te Frankfurt spoorde hij de Duitsers aan tot een oorlog tegen de Turken en wist allen met een ongelofelijke geestdrift te bezielen.[ix] Te Rome zette hij de gelofte van gehoorzaamheid van Frederik uiteen en wijdde vervolgens de rest van zijn redevoering aan de noodzaak van een oorlog tegen de Turken.[x] Met hetzelfde vuur zette hij koning Alfonso aan tot het houden van een expeditie over zee voor de oorlog in het Oosten.[xi] En nadat hij paus was geworden, welk een enthousiasme heeft hij niet bij ons gewekt, hoeveel tranen heeft hij niet tevoorschijn gebracht in het congres te Mantua, waar uit heel de christelijke wereld alle vorsten of hun ambassadeurs bijeen waren gekomen, en waar hij hen aanspoorde tot een expeditie in Azië en een oorlog tegen de Turken.[xii] Wie zagen we daar niet aangemoedigd door hoop op de eindzege, aangestoken door verlangen zich te wreken, door medelijden bewogen met hen, die gekweld waren door de wreedheid van de barbaren? Het was alsof allen als één man gehoorzaamden aan de wil van de spreker en zich bij iedere wending in zijn redevoering lieten meeslepen en zich lieten opzwepen tot wild enthousiasme. Daar heeft hij toen even zovele malen een rede gehouden als hij nieuwe gezantschappen te woord moest staan. En dat leek nog wonderbaarlijker, omdat hij, hoewel hij bijna altijd over dezelfde zaken sprak, iedere keer andere formuleringen scheen te gebruiken en zichzelf overtrof toen hij in drie zittingen de klachten van de Fransen en de valse beschuldigingen van René met grote felheid weerlegde. Even groot was de bijval voor zijn lofrede ter ere van Catherina van Siena bij gelegenheid van haar heiligverklaring.[xiii] En vervulde hij de gezanten van de Franse koning niet met even grote bewondering voor zijn welsprekendheid, toen hij de adel van de koning prees, de luister van de Fransen naar voren bracht, de kwaliteiten van de koning en de afschaffing van de Pragmatische Sanctie ophemelde, de voorouders van zijn geslacht, de oorsprong van zijn familie, de weldaden van de koningen, zoveel namen, zoveel grote daden en zoveel tijdperken in herinnering bracht?[xiv] Wat te zeggen van al die andere plaatsen en volkeren? Er is geen vergaderplaats, geen congreshal in heel de wereld, waar geen bijval heeft geklonken met een van zijn redevoeringen, die, eindeloos in aantal en soms handelend over minder belangrijke zaken, toch altijd van politieke aard waren en het algemeen welzijn beoogden.
De omstandigheden, waaronder hij sprak, waren dus anders: altijd ten overstaan van de hoogste regeringsleiders, meestal over de situatie van het christendom, een enkele keer over hun macht, in die zin, dat elke rede van hem gericht was op het bereiken van vrede tussen de koningen, eendracht van de vorsten, rust onder de volkeren, op de verdediging van het geloof, op wereldvrede. Een redevoering van hem klonk altijd koninklijk en straalde leiderschap uit, alsof hij toen al een voorgevoel had van zijn toekomstige rol van hoogste gezagsdrager in de christelijke wereld, waarvoor hij zich met zoveel ijver inzette en die hij met zoveel zorg en toewijding verdedigde. Dat was zijn enige en voortdurende thema. Niemand heeft hij met een redevoering aangevallen, niemand vervolgd; zijn forum was de hele wereld, de zaak van het geloof en de eenheid van het rijk. Hij heeft zich nooit laten verleiden tot een debat uit eigenliefde. Wie zou dan zo bevooroordeeld zijn om te denken, dat Cicero of wie dan ook te vergelijken valt met Pius wat betreft de grootsheid van de zaken, waarvoor hij zich heeft ingezet, of het grote aantal keren en de verscheidenheid van plaatsen, waar hij gesproken heeft?
Voeg daarbij zijn brieven aan staten, koningen, volkeren, aan allerlei verschillende mensen, die hij wilde aanvuren tot oorlog voor het geloof of vermurwen tot vrede; brieven, waaraan niets lijkt te hebben ontbroken, behalve de naam en de luid klinkende stem van de spreker, om er een rede van groot gewicht van te maken.
Zijn dichtwerk ademt een even grote charme: verzen die voldoende bondig zijn en zich lenen zowel voor een feestelijke gelegenheid als voor een grootse gebeurtenis, soms ernstig en scherp, wanneer hij schertst. Er zijn epigrammen van hem vol humor; gedichten zelfs die bijna het gehalte van een redevoering hebben, behalve dan dat hij ze in zijn jeugd heeft geschreven. De rest van zijn leven heeft hij zich gewijd aan de welsprekendheid en schijnt hij minder aandacht te hebben besteed aan poëzie; niet uit afkeer, maar óf omdat hij werd aangetrokken door de grootsheid van het wereldgebeuren, waarin hij altijd een zeer voorname en invloedrijke rol heeft gespeeld, óf omdat met het klimmen der jaren ernst hem beter paste en hij meende dat die poëtische ongebondenheid hoorde bij een frivool, en de redenaarskunst bij een ernstig en beheerst karakter. Ook beoefende hij graag een gemengde stijl, die meer geschikt was voor filosofie. Hij heeft dialogen geschreven over uiteenlopende onderwerpen: over de bronnen van de Nijl, over de kunst van het jagen, over het lot, over de goddelijke voorzienigheid, over de ketterij van de Hussieten. Daarin laat hij niet Plato of Socrates als gesprekspartner optreden, naar de gewoonte van hen die zich laten leiden door het voorbeeld van de Oudheid: hij laat vrienden spreken, mensen van nu met een degelijke reputatie, waardoor onze tijd nog meer aan hem te danken heeft. Ook de werken van Pius die op dit gebied zijn verschenen, zullen een lang leven hebben. Een heel andere stijl heeft hij gehanteerd bij zijn beschrijving van Azië tot aan de Eufraat: zo breedvoerig en lang van stof als hij is in zijn redevoeringen, zo beknopt en kort is hij hier. Maar ook in dit genre toont hij zich de volmaakte redenaar, omdat hij of de hele wereld persoonlijk heeft bezocht, of minutieus heeft onderzocht, en deze hem bijgevolg voor ogen staat als iets dat hij geheel verkend heeft en heeft leren kennen.
Alles bij elkaar genomen: wat kun je anders zeggen dan dat de natuur in deze ene persoon de gaven van eindeloos veel mensen heeft verenigd, zodat de woordspeling van sommigen terecht schijnt, dat men hem in plaats van Pius Pan, de Alleskunner, zou moeten noemen, als iemand die tot alles in staat, voor niets te zwak, in zijn eentje alle dingen heeft volbracht, waaraan velen niet eens hadden kunnen beginnen. Wie is niet vol verbazing, dat hij, naast al wat hij ondernomen heeft, iets heeft kunnen schrijven, of, naast al wat hij geschreven heeft, iets heeft kunnen ondernemen? En welke kwaliteiten zijn bij hem als leider niet in de hoogste mate te vinden, die zelfs, in mindere mate aanwezig, ook aan gewone burgers roem en onsterfelijkheid hebben bezorgd? Er is werkelijk niets, waar zijn rusteloze natuur niet mee bezig is, geen enkele menselijke activiteit, zelfs geen uitstapjes in de vrije tijd laat hij onbenut, zodat het lijkt dat hij altijd meer actief bezig is geweest dan dat hij gerust heeft.
Voeg daarbij de bescheidenheid van een leider, die, terwijl hij de hoogste is, toch de nederigste talenten niet geringschat en zich op het oordeel verlaat van mensen, die in geen enkel opzicht te vergelijken zijn met iemand die zelfs maar middelmatig geleerd is. Hij heeft mij de bevoegdheid gegeven om te schrappen, wat overbodig lijkt, te corrigeren, wat gewrongen, en zelfs te verhelderen, wat enigszins te duister gezegd lijkt. Maar heel zijn werk bezit blijkbaar zoveel elegantie, zoveel luister, dat het niet alleen geen vreemde hand behoeft om de schoonheid ervan te verhogen, maar hen die het graag zouden imiteren duidelijk tot wanhoop brengt. Het ga u goed.

[i] Zie voor densus en vehemens:: Quintilianus, Inst. Orat. 10, 68:

(LXVIII. Namque is et sermone (quod ipsum reprehendunt
quibus gravitas et coturnus
et sonus Sophocli videtur esse sublimior) magis accedit
oratorio generi, et sententiis densus,
et in iis quae a sapientibus tradita sunt paene ipsis par, et in
dicendo ac respondendo cuilibet eorum qui fuerunt
in foro diserti comparandus, in adfectibus vero cum
omnibus mirus, tum in iis qui miseratione constant facile praecipuus.) (….)

(112: inveni qui Calvum praeferrent omnibus,
inveni qui Ciceroni crederent
eum nimia contra se calumnia verum
sanguinem perdidisse;
sed est et sancta et gravis oratio et castigata
et frequenter vehemens quoque.)

En ibid. 10, 73: LXXIII. Historiam multi scripsere praeclare, 
sed nemo dubitat longe 
duos ceteris praeferendos, 
quorum diuersa uirtus laudem paene est parem consecuta. Densus et 
breuis et semper instans sibi Thucydides, dulcis et candidus et fusus Herodotus…

[ii] hier moet je denken aan de reis van Odysseus, die ook veel steden bezocht en ontberingen doorstaan heeft
om zijn bestemming te bereiken. Zo wordt m.i. gesuggereerd, dat ook Piccolomini zijn eigenlijke bestemming
bereikte door het leven dat hij heeft geleid. Pinturrichio heeft ook een kleine cyclus geschilderd: de terugkeer van Odysseus:
(http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0012817.html)
en http://www.wga.hu/art/p/pinturic/odysseus.jpg
Over de lust tot reizen bij humanisten als Petrarca, (die zijn reizen ook vergelijkt met de dwalingen van Odysseus)
zie: http://www.tu-berlin.de/fb1/AGiW/Auditorium/HiHwAltG/SO3/Ruedig_1.htm
(citaat hieruit) Der Unternehmergeist, der Kleriker wie Laien beseelte, äußerte sich nicht zuletzt in der Lust am Reisen,
die eine wesentliche Voraussetzung zum Erwerb der Kodizes bildete. Die Humanisten reisten
mit materieller und moralischer Unterstützung ihrer Auftraggeber,
sei es der neuen Geldaristokratie, besonders der Medici, oder der humanistisch gesonnenen Kirchenfürsten.
Ereignisse der Kirchengeschichte
wie die großen Reformkonzilien auf alemannischem Boden stehen in unmittelbarem Zusammenhang
mit der Handschriftensuche.
Auch im Mittelalter hatten Reisen gelegentlich zum Erwerb von Handschriften geführt;
so weilte beispielsweise der Bischof Anselm von Havelber in der ersten Hälfte des 12.Jh. zweimal
in Konstantinopel und brachte jedesmal griechische Handschriften heim,
die dann ins Lateinische übersetzt wurden. Doch bei den Humanisten wird Ortsveränderung
eine Lebensgewohnheit, Heimatlosigkeit zur spezifischen Daseinsform.
Dies mag zum Teil darin begründet sein, daß mehrere italienische Humanisten
als Söhne Verbannter zur Welt kamen: Dantes Schicksal teilten die Väter Petrarcas,
Salutatis und Albertis. Und bis zu einem gewissen Grade ist Exil oder Freiheit von Bindungen
stets Humanistenlos geblieben, selbst bei Leuten, die ungern reisten wie Niccoli,
aber aus Scheu vor Bindungen lieber mit ihrer Haushälterin als mit einer Ehefrau lebten.
Er sei in der Verbannung gezeugt und geboren worden,
klagt Petrarca und erzählt dem vertrauten Freunde in der Widmung seiner Briefsammlung,
wie er im siebenten Lebensmonat von einem kräftigen jungen Mann
durch die Toskana getragen wurde. Seine späteren Wanderungen, die ihn bis nach Paris,
Flandern und Rom führten, vergleicht er mit den Irrfahrten des Odysseus.
Doch war er selbst nicht unschuldig an seinem Schicksal. Nach eigenem Geständnis trieb ihn
der unbezähmbare «Wunsch, vieles zu sehen», unstet von Hof zu Hof,
von Kloster zu Kloster und nicht zuletzt zu der berühmten Besteigung des Mont Ventoux in der Provence (133),
mit der ein neues Kapitel in der Seelengeschichte
des Menschen anhebt: «sola videndi insignem loci altitudinem cupiditate ductus»
(«allein von dem brennenden Wunsche beseelt, die bedeutende Höhe der Gegend zu sehen»).
Bei Petrarca «scheint es sicher, daß der Vorteil langer Aufenthalte und Reisen in Frankreich und Italien viel dazu beigetragen hat,
ihm die führende Stellung in der humanistischen Bewegung zu geben» (B. L. ULLMAN).

[iii] Orationes, Vol. 1 Habita Basileae pro loco deligendo ad
Oecumenicum Concilium cum Graecis celebrandum.

[iv] ORATIO V. Ad Populum Mediolanensem.

[v] ORATIO XI. Habita Viennae pro auctoritate
Romani Pontificis adversus Austriales Anno D. MCDLII

[vi] ORATIO XII. Habita Ratisponae in Conventu, praesente Burgundiae Duce.

[vii] ORATIO XVII. Habita coram Callisto Papa II. de compactatis

Bohemorum.

[viii] RESPONSIO I.Data Legatis Hungarorum nomine Caesaris in

Nova Civitate Austriae.

RESPONSUM II.Datum Legatis Hungarorum nomine Caesaris.

[ix] ORATIO XIII.De Constantinopolitana clade et bello

contra Turcos congregando.

[x] ORATIO XVI Ad Calixtum Papam offerendo obedientiam

Imperatoris.

[xi] ORATIO XVIII. Ad Alfonsum Regem pro pace suis Civibus reddita.

[xii] ORATIO II. Habita in Conventu Mantuano.

[xiii] ORATIO VIII.Habita in canonizatione B. Catharinae Senensis

[xiv] RESPONSIO.Data oratoribus Ludovici regis Franciae de

extinctione pragmaticae.