Karlottae reginae Cypriae adventus in Italiam, eiusque oratio ad Pium, et liberale responsum

Karlotta viro dimisso iterum contendit Rhodum; erumnarum deinde plena in Occidentem navigans Tyberina cum appulisset ostia. Romam et Christi vicarium visere statuit, missisque nuntiis, qui aditum peterent, adverso flumine vecta apud aedem Sancti Pauli descendit in terram. Pontifex cardinales et universam Curiam iussit occurrere, advenientemque in aula consistorii publice excepit, ac deinde in parte Palatii seorsum collocavit, cibariaque illi et familiae magnifice administravit.

Mulier quattuor et viginti annos nata videbatur, statura mediocri, laetis oculis, facie inter fuscam et pallidam non sine gratia, sermone blando et Graecorum more torrenti, vestitu Gallico, moribus, qui regio sanguini convenirent. In primo congressu exobsculatis Pii pedibus pauca locuta est; verum postridie, cum inter paucos pontificem convenisset, hanc per interpretem orationem habuit:

,,Infelices domus meae casus non te arbitror, maxime pontifex, ignorare. Nam quae regio in terris nostri non plena laboris est? Quis nescit Cypriorum erumnas et miseram regni sortem? Bis ego infelix nupsi. Virum, quem duxi ex Portugallia, repentina et immatura mors abstulit; quem accersivi ex Sabaudia, obsessum ab hoste reliqui; vivat liber, an captus sit, ignoro. Unicam ex matrimonio filiam in spem regni parentes educaverunt; successi patri et reginae nomen adepta cum viro coepi regnare. Frater extra matrimonium natus - si frater est, qui sanguinem suum persequitur - auxiliis ab Aegypto quaesitis haereditatem meam invadit, regnum occupat, me atque virum ad necem quaerit. Unicum nobis refugium apud Cerines servatum est, illic cruentas evasimus infesti germani manus. Insulam reliquam praeter Augusti Fanum et Colossum hostes tenent. At qui hostes!? Christianos fortasse aut aliquos religionis amicos adversari nobis existimas? Pone hanc opinionem! Cum inimicis Crucis Christi bellum gerimus. Egyptii Cyprum tenent, nostrae religionis infensissimi hostes, Maumetheae insaniae sectatores. His data libertas est, quos velint, ex regno pueros asportare, templa Dei nostri destruere, Maumetheos ritus inserere. Frater meus Pseudo-Christianus foedissimo iuramento saldano se astrinxit, ut regno potiretur. Verum longe deceptus est: penes eum nomen regis, penes admiratum soldani potestas! Conata sum, quoad potui, mihi et Christo regnum servare. Vicit Maumethes, expulsi ambo sumus. Spes modica cum viro apud Cerines restat, si manet adhuc.

Ego, dum ad te navigo auxilium petitura, Venetorum naves incurro, quarum gubernatores cunctis me bonis excusserunt; vix unica retenta veste et commeatu modico ad te sum navigare permissa. Regno deiecta, inops et nuda prorsus ad te confugi. Subveni, oro, bis propemodum viduae! Miserere regii sanguinis! Miserere infoelicis regni, ne prorsus ab orthodoxa fide recedat, ne pro Christianis subeant Aegyptii! Tu pater religionis es ac magister fidei: te decet in primis curare, ne Christianus cultus imminuatur. Si perit Cyprus, peribit et Rhodus, nec Creta salvabitur; ad Siciliam usque et ipsa Italiae litora barbarorum classes enavigabunt. Ab Aegypto, ab Aphrica, a Syria, Asia et Graecia timendum erit Italiae, nisi occurris in tempore, nisi prius subvenis, quam Orientis insulae hostium fiant. Mihi, si opem tuleris, non deest animus paternum regnum recuperare brevi. Parva manus occidentalium militum victoriam dederit: non sunt Aegyptii, qui vires occidentalium ferant.

Nec ego ex te omne auxilium flagito: ad socerum pergere institui et amitam, socrum et propinquos Galliae reges. Inde - ut spero - quantum sat fuerit, exercitus cogam. Tu mihi triticum dato et vinum, quod obsessis afferam. Sed neque in Sabaudiam, nisi adiuves, ire possum; tempestatibus agitata nequeo ferre amplius mare, neque in navibus est, quod edam; terra quoque iter mihi clausum nec equos habenti nec argentum. In tua sum manu, pontifex; pereo, nisi porrigis manum!" - Atque his dictis illacrimata subticuit. Pius ita respondit:

,,Pone lachrimas atque confide, filia, non te deseremus. Nota tua nobilitas et tua calamitas nobis est. Indigna pateris non insolita. Instabile regni solium est, nulla potentia longa; hos erigere, illos deprimere fortuna gaudet, et nunc in tuo genere ludit: tronum tuum fratri dedit, te in exilium misit. Tui soceri - ut arbitramur - et tui viri peccata luis: socer rogatus in Mantuano conventu ea pro defensione fidei adversus Thurcos promittere, quae reliqui Italie principes pollicerentur, nullo pacto persuaderi potuit, ut vel minimi auxilii spem faceret; vir tuus, cum ad te navigaret, haudquaquam dignatus est ad nos usque Mantuam proficisci, quod sibi erat facillimum per Padum ad ostia Mintii evecto; contempsere nos ambo: pater et filius. Propter quam rem diximus inter cardinales: »Contemnit Ecclesiam Sabaudiae domus, nec religioni dignatur polliceri opem. Hic adolescens, qui modo in Cyprum navigat, poenas dabit. Dotale regnum se possessurum existimat; fallitur, eiicietur! Utinam manus hostiles evadat! Pater eius, qui nobis auxilia adversus Turchos impudenti voce negavit, ad nos supplex veniet filio rogaturus opem. Faxit Deus, ut nos opitulari possimus!« - Evenere predicta. Utinam falsum fuisset vaticinium nostrum! Placuit Deo contumaciam plectere et Sabaudiensis et tuae domus. Quotiens mater tua Apostolicae Sedis mandata contempsit! Quanta fuit tuorum progenitorum aliquando superbia! Portant filii peccata parentum, nemo sine causa miser est.

Deus his te casibus probat, filia. Spera in eo, et ipse te liberabit. Horridam tempestatem placida serenitas sequitur, in quiete finitur labor. Quaecunque postulasti ex nobis, feres: equos dabimus, quibus ad socerum pergas, et sumptus itineris; frumentumque et vinum in Anchona rediens paratum invenies, quod navibus ad obsessos vehas. Exercitum ipsa in Sabaudia et in Gallia coges, quo regnum vendices."

Regina pro responso gratias egit. Mansitque deinde diebus circiter decem Romae, donec basilicas martyrum praecipuas visit, et adlocuta pontificem quater aut quinquies, impetratis, quas voluit, pro se suisque comitibus gratiis itineri se commisit. Pontifex singulos cardinales singulos ei elargiri equos iussit, et ad numerum usque necessarium ipse supplevit; dispensatoremque addidit, qui sumptus itineris ministraret etiam extra terras Ecclesiae, si necessitas ingrueret. Comitatus eius equitum circiter quinquaginta fuit, quem Senenses pontificis secuti exemplum per suos fines abunde paverunt. Idem fecere Florentini et Bononienses et deinde reliqui, per quorum provincias usque in Sabaudiam ventum est. Cuncti, ut reginam decebat, summis honoribus excepere. Nusquam minus, quam in Sabaudia bene visa; hic torvis oculis, tristi vultu, verbis acerbis ac durissimis admissa est.

,,Quid tu" - socer inquit - ,,hoc tempore ad nos venis? Quae honestas mulierem iuvenem relicto viro ab Ortu in Occidentem navigare, tot aliena hospitia quaerere? »Auxilia« - inquis - »quaesitum veni.« At istaec virum decebat magis quaerere! Quotiens auxilia misimus? Quotiens opem tulimus? Nunc homines, nunc arma, nunc frumentum, nunc aurum suppeditamus; et quis modus rebus erit? Sabaudiam iam exhausit Cyprus; quicquid pinguedinis fuit, ad vos transivit; vacua provincia est. Vos in Cypro regnum perdidistis, et nos propediem in Sabaudia carituri sumus imperio, quando eo ventum est, ut vestri causa vectigalia et omnes census alienasse oportuerit."

Nec meliora his locuta est socrus, eademque amita. Propter quas res maerens, omni spe posita regina infoelix retro per Mantuam et Venetias in Rhodum navigavit, nec ausa est in Gallias proficisci - iam praegustata apud Sabaudienses ultramontanorum liberalitate et magnificentia principum.

Aankomst in Italië van Charlotte, koningin van Cyprus; haar redevoering voor Pius en zijn edelmoedig antwoord.

Charlotte liet haar echtgenoot achter en haastte zich opnieuw naar Rhodos. Vandaar voer zij vol wanhoop naar het Westen en toen zij voor anker was gegaan in de monding van de Tiber, besloot ze zich naar Rome te begeven om de plaatsbekleder van Christus te bezoeken. Ze zond boden vooruit om een audiëntie aan te vragen en voer de rivier op; bij de kerk van Sint Paulus ging ze van boord.[1] De paus had de kardinalen en de voltallige Curie opdracht gegeven om haar tegemoet te gaan; bij haar aankomst ontving hij haar officieel in de zaal van het consistorie. Vervolgens huisvestte hij haar in een afzonderlijk gedeelte van het paleis en voorzag haar en haar gevolg rijkelijk van spijs en drank. Zij had het voorkomen van een vrouw van vierentwintig, van gemiddelde lengte, een vrolijke oogopslag, niet onknap om te zien en met een teint die het midden hield tussen donker en bleek; ze had een innemende manier van spreken en haar woorden sprongen, naar typisch Griekse aard, als een wilde bergstroom van haar lippen. Ze was naar Franse mode gekleed en haar houding paste bij iemand van koninklijke bloede. Bij de eerste ontmoeting kuste ze de voeten van de paus en sprak weinig, maar de volgende dag, in een bijeenkomst met slechts enkele getuigen, hield ze met bij monde van een tolk de volgende toespraak:

“Uwe Heiligheid, de ongelukkige lotgevallen van mijn huis zijn u, meen ik, welbekend. Immers, welke streek op aarde is niet vervuld van ons lijden?[2] Wie kent niet de ellende van de Cyprioten en het treurig lot van dat koninkrijk? Tweemaal ben ik ongelukkig gehuwd. De echtgenoot die ik uit Portugal had meegenomen, is mij door een plotselinge en voortijdige dood ontvallen. De echtgenoot die ik uit Savoye had gehaald, werd, toen ik afscheid van hem nam, door de vijand belegerd. Of hij nog in vrijheid leeft of in gevangenschap, is mij onbekend. Mijn ouders hebben mij als enige geboren dochter opgevoed met het vooruitzicht op de troon. Ik volgde mijn vader op en nadat mij de titel van koningin was verleend, besteeg ik samen met mijn man de troon. Een buitenechtelijke broer van mij – als hij een broer is, die zich tegen zijn eigen bloed keert – heeft in Egypte hulp gezocht en zich van mijn erfdeel meester gemaakt; hij houdt nu mijn rijk bezet en is er op uit mij en mijn man te doden. Het enige steunpunt, dat wij nog hebben, is Cerines; daar zijn we ontsnapt aan de bloedige handen van mijn vijandige broeder. Op Famagusta en Kolossi na is de rest van het eiland in handen van de vijand. Maar wat voor vijand? Denkt u misschien, dat christenen of vrienden van ons geloof onze tegenstanders zijn? Laat die gedachte varen! Tegen de vijanden van Christus’ Kruis voeren wij oorlog. Egyptenaren houden Cyprus bezet, de meest verbitterde vijanden van ons geloof, aanhangers van de Mohammedaanse waanzin. Zij hebben de vrije hand gekregen om alle kinderen die zij maar willen, uit ons rijk te deporteren, de heiligdommen van onze God te verwoesten en de riten van Mohammed in te voeren. Mijn broer, die pseudo-christen, heeft zich door een meest schandelijke eed aan de sultan verbonden om het koninkrijk in handen te krijgen. Maar daarin vergist hij zich deerlijk: hij bezit slechts de titel van koning, de eigenlijke macht ligt bij de admiraal van de sultan. Ik heb zolang ik kon mijn best gedaan om mijn koninkrijk te behouden voor mijzelf en voor Christus. Mohammed heeft gewonnen, wij beiden zijn verdreven. Een zwakke hoop rest ons nog: mijn man in Cerines, als die er tenminste nog is. Terwijl ik hierheen voer om uw hulp in te roepen, kwamen schepen uit Venetië op mijn weg, van wie de kapiteins al mijn bezittingen hebben geplunderd; men stond mijzelf amper toe één kledingstuk te houden en met een beetje proviand mijn reis naar u voort te zetten. Uit mijn koninkrijk verdreven, arm en berooid zoek ik bij u mijn toevlucht. Kom, smeek ik u, te hulp aan iemand die al bijna voor de tweede maal weduwe is. Heb medelijden met koninklijk bloed, heb medelijden met een ongelukkig koninkrijk, opdat het niet geheel verloren gaat voor het ware geloof, opdat niet Egyptenaren de plaats van christenen innemen. U bent de vader van onze godsdienst en de leraar van ons geloof, u bent de aangewezen persoon om te zorgen, dat de christelijke eredienst geen schade lijdt. Als Cyprus verloren gaat, zal ook Rhodos verloren gaan en ook Kreta zal niet behouden blijven. Tot naar Sicilië en de kusten van Italië zelf zullen de vloten der barbaren uitvaren. Italië zal beducht moeten zijn voor aanvallen vanuit Egypte, Afrika, Syrië, Azië en Griekenland, indien u zich niet bijtijds teweer stelt en te hulp schiet, voordat de oostelijke eilanden in handen van de vijand vallen. Gesteund door uw hulp heb ik voldoende moed om in korte tijd het koninkrijk van mijn vader te heroveren. Een kleine legermacht uit het Westen zal ons de overwinning bezorgen: de Egyptenaren zijn niet bij machte om westerse strijdkrachten te weerstaan.

Ook richt ik mij niet alleen tot u om hulp: ik ben voornemens om naar mijn schoonvader[3] te gaan en mijn tante, die ook mijn schoonmoeder is,[4] en mijn koninklijke verwanten in Frankrijk. Bij hen hoop ik een leger van voldoende sterkte op de been te brengen. Geef mij enkel tarwe en wijn om degenen die belegerd worden te bevoorraden. Help mij om naar Savoye te gaan. Stormen hebben mij zo doen lijden, dat ik de zee niet langer kan verdragen en ik heb ook geen proviand meer aan boord. Een reis over land is voor mij ook onmogelijk, want ik beschik over paarden noch geld. Uwe Heiligheid, ik bevind mij in uw macht; het is met mij gedaan, wanneer u mij niet de hand reikt.” Na deze woorden barstte zij in tranen uit en zweeg.

Pius antwoordde als volgt:

“Dochter, droog uw tranen en heb vertrouwen, wij zullen u niet in de steek laten. Uw adel en rampspoed zijn ons bekend. Wat u moet doorstaan is onrechtvaardig, maar niet ongewoon. Een koningszetel is wankel, macht duurt nooit lang. Het lot schept er genoegen in om de een te verheffen en de ander te vernederen; nu speelt zij haar spel met uw huis: uw troon heeft zij aan uw broer gegeven, u in ballingschap gezonden. U betaalt – zo zien wij het – de schuld van uw schoonvader en uw echtgenoot. Toen wij uw schoonvader op het congres van Mantua vroegen om hetzelfde te beloven als de overige vorsten van Italië voor de verdediging van ons Geloof tegen de Turkse vijand, was hij op geen enkele wijze over te halen tot ook maar de geringste toezegging van hulp. En uw echtgenoot verwaardigde zich niet, toen hij op weg was naar u, om naar ons in Mantua te komen, hetgeen voor hem eenvoudig geweest was, aangezien hij, varend over de Po, de samenvloeiing met de Mincio passeerde. Beiden hebben ons geminacht, vader en zoon. Daarom hebben wij tot onze kardinalen gezegd: “Het huis van Savoye koestert minachting voor de Kerk en verwaardigt zich niet onze godsdienst te hulp te komen. Deze jongeman die nu naar Cyprus zeilt, zal zijn straf niet ontlopen. Hij meent, dat hij een koninkrijk als bruidsgeschenk krijgt; hij vergist zich, hij zal worden verdreven. Het is te hopen dat hij aan de handen van de vijand zal ontsnappen. Zijn vader, die ons in schaamteloze termen heeft geweigerd om ons te helpen tegen de Turken, zal als smekeling tot ons komen om hulp te vragen voor zijn zoon. God geve dat wij hem dan kunnen helpen!” Die voorspellingen zijn bewaarheid geworden. Was onze profetie maar vals gebleken. Het heeft God behaagd de eigenzinnigheid van het huis van Savoye en het uwe te straffen. Hoe dikwijls heeft uw moeder de bevelen van de Apostolische Stoel in de wind geslagen! Hoe groot is in het verleden de hovaardij van uw voorouders geweest! De kinderen boeten voor de zonden van de ouders, niemand is zonder reden ongelukkig. Met dit lot stelt God u op de proef, mijn dochter. Vestig uw hoop op hem en Hij zal u bevrijden. Na ruwe storm volgt vredige kalmte, zwoegen eindigt in rust. Al wat u ons vraagt, zult u krijgen: wij zullen u paarden geven om naar uw schoonvader te reizen en geld voor onderweg. Bij uw terugkeer in Ancona zullen graan en wijn voor u gereed liggen om op uw schepen naar de belegerden te brengen. Een leger zult u zelf in Savoye en in Frankrijk op de been brengen om uw recht op de troon te doen gelden.”

In haar antwoord dankte de koningin de paus. Zij bleef nog ongeveer tien dagen in Rome, totdat zij de voornaamste basilieken van de martelaren had bezocht. Zij had vier- of vijfmaal een onderhoud met de paus en, nadat aan alle verzoeken, die zij deed voor zichzelf en haar gezellen, was voldaan, begon ze aan haar reis. De paus beval de kardinalen ieder een paard aan haar te schenken en vulde zelf het benodigde aantal aan. Hij gaf een administrateur mee om haar uitgaven te regelen ook buiten het grondgebied van de Kerk, voor het geval zij in nood zou komen. Haar escorte bestond uit ongeveer vijftig ruiters, die door de Sienezen, het voorbeeld van de paus volgend, ruim van proviand werden voorzien op de route door hun grondgebied. Hetzelfde deden de Florentijnen en Bolognezen en alle anderen, wier provincies zij passeerden, tot hun aankomst in Savoye. Allen ontvingen haar met het hoogste eerbetoon, dat men een koningin verschuldigd is. Nergens echter was de ontvangst zo weinig hartelijk als in Savoye. Hier werden grimmige blikken, zure gezichten, bittere en harde woorden haar deel. “Waarom kom je,” zei haar schoonvader, “op dit moment naar ons toe? Is het soms eerbaar voor een jonge vrouw om haar man in de steek te laten, van het Oosten naar het Westen te varen en gastvrijheid te vragen aan zoveel vreemdelingen? ‘Ik ben gekomen,’ zeg je, ‘om hulp te zoeken.’ Maar het was meer een taak voor je man om hulp te zoeken. Hoe vaak hebben wij al hulp gezonden? Hoe vaak al jullie gesteund? Ook nu leveren we manschappen, wapens, graan en geld. Wanneer zal de maat vol zijn? Cyprus heeft Savoye nu al uitgeput. Wat het aan extra rijkdom bezat, is overgeheveld naar jou, de provincie is leeg. Jullie hebben Cyprus verloren, wij zullen weldra onze macht in Savoye kwijt zijn, aangezien het zover is gekomen dat we ter wille van jullie de belastingen en alle inkomsten in vreemde handen zullen moeten geven.

Haar schoonmoeder, tevens haar tante, had evenmin een vriendelijk woord voor haar. Zo kwam het dat de ongelukkige koningin bedroefd en wanhopig via Mantua en Venetië terugvoer naar Rhodos. Zij had niet de moed om nog naar Frankrijk te gaan, nu ze in Savoye een voorproef had gehad van de vrijgevigheid en royaliteit van prinsen ten noorden van de Alpen.[5]