36. Conventus cardinalium in conclavi, et quid in eo factum sit, et acerrime contentiones, Aeneaeque ad pontificatum erectio ac Pii appellatio.

 Haec cum accepisset Philippus cardinalis Bononiensis, qui apud Balneum Regium per aestatis caumata declinaverat, Viturbium venit, et cum Aenea simul ad electionem futuri praesulis Romam profectus est. Cumque ambo una Urbem peterent, universam Curiam et maiorem populi partem extra moenia occurrentem invenere, affirmantibus cunctis eorum alterum in pontificem maximum electum iri. Reverterunt et caeteri cardinales intra centesimum lapidem commorantes; novem et decem in Urbe affuere. Sed dum celebrantur exequiae, cardinalis Firmanus lenta febre correptus Callistum, cui  supra modum succedere aspirabat, ad sepulchrum sequitur - vir, nisi ambitioni et iracundiae succubuisset, exemplaris et optimus. Fuit enim vitae mundissimae, doctrina et rerum experientia magnus, verum plus aequo partis Gibellinae sectator.

Reliqui cardinales duodeviginti decima die post Callisti obitum conclave ingressi sunt tota civitate suspensa in eventum rerum, quamvis sermo communis Aeneae cardinali Senensi pontificatum maximum auguraretur, nec quisquam fuit, de quo maior esset opinio.

Conclave in apostolico palatio apud Sanctum Petrum perstructum est, in quo duae conclusae sunt aulae et sacella duo: in maiori cellulas fecere, in quis car­dinales ederent dormirentque; minus, quod Sancti Nicolai appellatur, consultationi electionique pontificis asservaverunt; deambulationi omnium aulas.

Ipsa die ingressus nihil actum est circa electionem; sequenti capitula quaedam edita sunt, quae observari a novo praesule statuerunt, iuraruntque singuli ea se servaturos, si sors super se caderet. Tertia die facta re divina cum ventum esset ad scrutinium, inventum est Philippum cardinalem Bononiensem et Aeneam Senensem paribus votis ad summum pontificatum postulari, utroque vocibus quinque vocato; ex reliquis nemo tres superavit. Vilhelmum cardinalem Rhotomagensem - sive dolus fuit, sive odium - nemo ea vice elegit.

Consueverunt cardinales scrutinio facto publicatoque consedere, atque inter se colloqui, si quis sit, qui mutare propositum velit, et vocem, quam uni dederat, in alterum transferre - qui modus eligendi ‘per accessum' vocatur; sic enim concordia facilius invenitur. Quae res in primo scrutinio omissa est impedientibus illis, qui a nullis electi fuerant, cum ad eos fieri non posset accessus.

Itum est ad prandium, exin multae conventiculae factae sunt. Qui potentiores erant in Collegio, auctoritate atque opibus excellentes, alios ad se vocabant, et aut sibi ipsis aut amicis apostolatum querebant; rogabant, promittebant, minas ingerebant. Nec defuerunt, qui sine rubore omni modestia procul reiecta pro se ipsis verba facerent, summumque sibi pontificatum arrogarent, sicut Vilhelmus Rhotomagensis, Petrus Sancti Marci et Iohannes Papiensis cardinales; nec Ilardensis sese negligebat: multa de se quisque praedicabat. Mira erat horum contentio, summa diligentia, inquieta dies, nox insomnis.

 Rhotomagensis tamen non tam hos, quam Aeneam timebat et cardinalem Bononiensem, in quos videbat vota plurium ferri. Maxime vero Aeneam formidabat, cuius taciturnitatem non dubitabat longe valentiorem esse aliorum latratibus. Vocabat igitur modo istos, modo illos, et increpans eos dicebat:

,,Quid tibi et Aeneas, quod eum pontificio dignum maximo censes? Pedibus laborantem et pauperem nobis pontificem dabis? Quomodo relevabit inopem Ecclesiam inops, aegrotantem aegrotus? Ex Germania recens venit, nescimus eum; forsitan et Curiam eo traducet. Quae sunt in eo litterae? Poetamne loco Petri ponemus, et gentilibus institutis regemus Ecclesiam? At Philippum Bononiensem anteponendum existimas, durae cervicis hominem, qui neque per sese gubernare calleat, neque auscultet recta monentibus? Ego in cardinalatu senior sum, nec me imprudentem nosti; et doctrina pontificali sum preditus, et regium sanguinem prae me fero, et amicis abundo et opibus, quibus subvenire Ecdesiae pauperi possum. Sunt et mihi beneficia ecclesiasti­ca non pauca, quae dimissurus inter te et alios dispertiar." Addebat preces multas, quae si non satis valebant, minas adhibebat. Si quis simoniam eius obstare dicebat, qui papatum venalem habiturus esset, non infìciabatur praeteritam vitam symoniaca labe infectam fuisse, sed in futurum iurabat mundas se manus habiturum. Astabat ei Alanus cardinalis Avinionensis, homo audax ac venalis, eiusque causam modis omnibus adiuvabat, non tantum quia Gallicus Gallico favebat, quantum quod ex promotione Vìlhelmi ecclesiam Rhotomagensem et domum eius in Urbe et vicecancellariam expectabat. Vincebantur non pauci magnis pollicitationibus, et quasi muscae capiebantur abdomine, vendebaturque Christi tunica sine Christo. Convenere apud latrinas plerique cardinales, eoque loco tanquam abdito et secretiori pacti inter se sunt quonam modo Vilhelmum pontificem eligerent, scriptisque et iuramentis se astrinxerunt. Quibus ille confìsus mox sacerdotia, magistratus et officia promisit, ac provincias partitus est. Dignus locus, in quo talis pontifex eligeretur! Nam foedas coniurationes ubi convenientius ineas, quam in latrinis?

Aderant Vilhelmo certi ex cardinalibus: duo Graeci, Genuensis, Sancti Sixti, Avinionensis, Columnensis, Papiensis et vicecancellarius; Bononiensis vero, Ursinus et Sancte Anastasiae dubii erant, pauloque momento accessuri videbantur, et iam propemodum spem dederant. Et cum undecim concurrere viderentur, non dubitabant, quin duodecimum statim haberent. Nam cum eo ventum est, praesto adest, qui ait: ,,Et ego te papam facio'', ut eam ineat gratiam. Confectam igitur iam rem existimabant, nec aliud expectabant, quam lucis adventum, ut ad scrutinium veniretur. Iamque noctis medium effluxerat, cum ecce Bononiensis Aeneam adit, et dormientem excitans:

,,Quid ais" - inquit -, ,,Aenea? Nescis, quia iam papam habemus? In latrinis convenere aliquot cardinales, statueruntque Vilhelmum eligere, nec aliud expectatur, quam dies. Consilium meum est, ut surgens e lectulo illum adeas, vocemque tuam illi offeras, priusquam eligatur, ne si te adversante pontificatum obtineat, odiosus fiat tibi! Ego mihi consulam, ne in priores incidam laqueos. Novi, quid sit inimicum habere pontificem. Callistum expertus sum, qui nunquam pacificis oculis me intuitus est, quoniam eum non elegissem. Mihi ex usu videtur eius, qui pontifex sit futurus, ante venari gratiam. Ego, quod mihi consilium accipio, id tibi do."

Cui Aeneas: ,,Consilium tuum tecum" - inquit -, ,,Philippe, referto! Mihi nemo suaserit, ut eum Beati Petri successorem eligam, quem prorsus indignum puto. Absit a me hoc peccatum! Si alii eum eligent, ipsi viderint; ego mundus ero ab eo scelere, nec me conscientia expunget mea. Dicis durum esse papam non habere benivolum. Nihil hoc ego vereor. Scio, me non interficiet, quoniam eum non elegerim. “At non amabit, non dabit stipem, non adiuvabit, paupertate premeris!”  Non est assueto dura paupertas. Inopem vitam duxi hactenus; quid, si moriar inops? Musas mihi non auferet, quae sunt in fortuna tenui suaviores. Ceterum non ego is sum, qui arbitrer passurum Deum in manu Rhotomagensis Ecclesiam, Sponsam suam deperire. Nam quid magis alienum est a Christi professione, quam vicarium eius simoniae atque impudicitiae deservire? Non feret divina pietas hoc palatium, quod tot sancti patres habitavere, aut speluncam latronum aut lupanar meretricum fieri. A Deo datur apostolatus, non ab hominibus. Rhotomagensi qui demandare pontificatum conspiravere, homines sunt, quorum cogitationes vanas esse quis nescit? Pulchre apud latrinas coniuratio facta est: in secessum conatus ibunt, et sicut Arriana perfidia, in loco foedissimo finem accipient iniquissima machinamenta. Crastina dies ostendet Romanum presulem a Deo eligi, non ab hominibus. Tu, si Christianus es, eum in Christi vicarium non assumes, quem nosti diaboli membrum esse!" - Atque his dictis Philippum terruit, ne Rhotomagensi accederet.

Exin summo diluculo Rhodericum vicecancellarium conveniens percontatus est, an sese Rhotomagensi vendidisset. ,,Et quid vis agam?" - respondit ille. ,,Acta res est. Convenere apud latrinas multi, atque hunc statuerunt eligere. Mihi non est ex usu cum paucis extra gratiam novi praesulis remanere. Concurro cum parte, quae maior est, et causae meae consului. Cancellariam non perdam; schedulam enim promissionis habeo. Si non eligo Rkotomagensem, eligent alii, et ipse privabor officio meo."

Cui Aeneas: ,,O stulte" - inquit – “juvenis! Ergo tuae nationis hostem in apostolatu collocabis? Et schedulae fidem dabis eius hominis, qui non habet fidem? Tu schedulam habebis, Avinionensis cancellariam. Nam quod tibi promissum est, illi et promissum et affirmatum est. Illine an tibi servabitur fides? Gallo an Cathelano Gallus amicior erit? Extero an civi magis consulet? Cave tibi, inexperte iuvenis, cave, stulte! Et si non est tibi Ecclesiae Romanae cura, si religionem Christianam nihili pendis, et Deum contemnis, cui talem vicarium praeparas at saltem tui ipsius curam habeto, qui Gallo papatum tenente in postremis eris!" - Audivit haec patienter ab amico vicecancellarius, seque admodum cohibuit.

Post haec videns Aeneas cardinalem Papiensem: ,,Audio" - inquit - ,, et te cum hisce sentire, qui Rhotomagensem eligere statuerunt. Quid ais?"

Tum ille: ,,Bene" - inquit - ,,audivisti. Pactus sum  vocem illi  dare, ne solus remanerem. Iam  enim certa res eius est: tot sunt, qui ei promisere."

Cui Aeneas, ,,Alium te," inquit, ,,virum esse existimavi, quam invenio. En, quantum a tuis maioribus degeneras! Patruus tuus - sive avunculus fuit, Branda cardinalis Placentinus, cum esset pontificatus maximus ultra montes in Germania (nam Iohannes Tertius ac Vigesimus instituto Constantiensi concilio Romanam Curiam trans Alpes adduxerat), nunquam quievit, donec in Italiam Primam Sedem reduxit; cuius arte, studio atque ingenio factum est, ut abdicatis summo pontificatu, qui de eo contendebant, Martinus Quintus eligeretur, natione Romanus ex domo Columnensi. Branda Curiam Apostolicam ex Germania in Italiam reportavit: tu eius nepos ex Italia transferes in Galliam? Italus homo Galliae melius, quam Italiae consulis? At Rhotoma­gensis nationem suam preferet Italicae, et Gallus in Galliam cum summa dignitate advolabit. - Dices: “Iuratum est, non ibit absque Senatus consilio extra provinciam; non consentiemus ire volenti.”  Et quis cardinalium est, qui sedenti in apostolico throno audeat adversari? Primus tu eris, qui obtenta aliqua divite commenda: “Ito,” inquies, “quo velis, pater sancte!” Et quid est nostra Italia absque Romano presule? Retinemus apostolatum Imperio amisso, atque hoc uno lumine videmus lumen; et hoc te fautore, suasore, adiutore privabimur. Aut ibit in Galliam pontifex Gallus, et orbata est dulcis patria nostra splendore suo, aut manebit inter nos, et serviet regina gentium, Italia, extero domino, erimusque mancipia Gallicae gentis. Regnum Siciliae ad Gallos perveniet, omnes urbes, omnes arces Ecclesiae possidebunt Galli. Callistus admonere te potuit, quo sedente nihil Cathelani non occuparunt. Expertus Cathelanos experiri Gallos cupis? Cito poenitebit expertum! Videbis Collegium Gallis plenum, neque ab illis amplius eripietur papatus. Adeone rudis es, ut non intelligas hoc pacto perpetuum imponi iugum nationi tuae?
Quid de vita hominis dicam? An non pudet homini lubrico, et cui anima venalis sit, Christi vices committere? En, paranimphum egregium Sponsae Christi praeparas! Ovem lupo committes! Ubi conscientia? Ubi iustitiae zelus? Ubi hominis mens? Siccine a te ipso recessisti? Num te saepe dicentem audivimus perituram Ecclesiam, si in manus Rhotomagensis inciderit, et te mori malis, quam ipsum eligere? Quae causa mutationis? An ex demonio repente in angelum lucis transfiguratus est ille? An tu ex angelo in diabolum, qui libidines eius et spurcitias et avaritiam diligas! Ubi amor patriae et vox illa semper Italiam ceteris nationibus preferens? Existimabam recedentibus ceteris ab eius caritate te nunquam recessurum. Fefellisti me, immo vero te ipsum et patriam tuam, Italiam, nisi resipis!"

Obstupuit his auditis Papiensis, et correptus dolore simul ac verecundia illacrimatus est, et post aliquot suspiria: ,,Pudet me" - inquit -, ''Aenea, sed quid agam? Promisi. Nisi Rhotomagensem eligo, proditionis arguar."

Cui Aeneas: ,,Eo ventum est" - ait -, ,,quantum intelligo, ut quocunque te vertas, proditoris nomen incurras. Nunc eligendum est: Italiam, patriam, Ecclesiam, an Rhotomagensem malis prodere?"  Victus his Papiensis Rhotomagensi deficere minus probri existimavit.

Petrus autem cardinalis Sancti Marci, cum accepisset Gallorum coniurationem, et spem amisisset potiundi pontificatus, commotus amore patriae simul et odio, quo Rhotomagensem prosequebatur, circuire Italos cardinales, hortari, monere, ne patriam relinquerent; nec quievit, donec apud cardinalem Genuensem excepto Columnensi cunctos Italos congregavit, exposuitque coniurationem in latrinis factam; Ecclesiamque perituram, et Italiam in perpetuum servituram, si Rhotomagensis pontificatum assequeretur, dixit; rogavitque singulos, ut sese viros ostenderent, consulerent Matri Ecclesiae atque infelici Italiae, deponerent, si qua essent inter se odia, et Italum potius, quam exterum eligerent pontificem; quod si se audirent, Aeneam ceteris preferrent. Aderant cardinales VII: Genuensis, Ursinus, Bononiensis, Sancti Marci, Papiensis, Senensis et Sancte Anastasiae; cuncti verba Petri approbavere praeter Aeneam, qui se tanto munere indignum censebat.

Itum est deinde ad rem divinam; qua peracta scrutinium incepere. Calix aureus in ara positus est, et tres cardinales eum observavere - Rutenus episcopus, Rhotomagensis presbyter et Columnensis diaconus - inspicientes, ne qua fraus intercederet. Reliqui cardinales suis in locis consederunt, et surgentes ex ordine dignitatis ac senii accedentes altare schedulas in calicem mittebant, in quis nomina eorum scripta erant, quos ad pontificatum eligebant. Cumque iret Aeneas velletque suam papyrum in calicem mittere, expallens tremensque Rhotomagensis: ,,En" - inquit -, ,,Aenea, habeto me commendatum!" Temeraria prorsus vox eo in loco, in quo non licebat mutare scripturam; sed vicit prudentiam ambitio. Aeneas vero: ,,Mihi te" - inquit - ,,vermiculo commendas?"  nec plura locutus in suum locum abiit schedula in calicem proiecta. Cumque omnes idem fecissent, mensa in medio aedis posita est, et tres cardinales memorati super ea schedularum calicem everterunt, schedulasque legentes singulas alta voce nomina eorum annotaverunt, qui erant in illis conscripti; nec quisquam erat cardinalium, qui non pari modo nominatos annotaret, ne qua posset intervenire machinatio. Quae res ex usu Aeneae fuit. Nanque cum fieret dinumeratio votorum, et lector Rhotomagensis Aeneam votis octo expeti pronuntiasset, et cuncti silerent in alieno damno, nequaquam passus est se fraudari, dixitque lectori: “Inspice melius schedulas, nam votis novem flagitor!" eique omnes assensere. Rhotomagensis, quasi errasset, subticuit.

Modus schedularum hic erat. Scripserat quilibet manu propria: ,,Ego, Petrus" (sive Iohannes, sive alio nomine fuerit), ,,eligo in Romanum pontificem Aeneam cardinalem Senensem et Iacobum Ulisbonensem." Nam et unum et duos et plures eligere permissum est tacita conditione, ut prior nominatus praeferatur; quod si non habeat vota, quae suffìciant, succedat proximus, ut eo facilius in unum conveniatur. Sed quod est utiliter inventum, nonnulli ad fraudem vertunt; quod Latinus Ursinus ea die fecit nominans septem, ut eo beneficio allecti, quos nominavit, vel sibi accederent in eo scrutinio, vel in alio se eligerent, quamvis ei, qui fraudulentus habetur, non multum afferunt doli.

Publicato scrutinio compertum est - ut ante diximus - novem cardinales Aeneam elegisse: Genuensem, Ursinum, Ilerdensem, Bononiensem, Sancti Marci, Sanctorum Quatuor Coronatorum, Zamorensem, Papiensem et Portugallensem; Rhotomagensem vero tantum sex, reliquos longe inferius resedisse.

Obriguit Rhotomagensis, cum se adeo superatum ab Aenea vidit. Ceteri omnes admirati, neque enim memoria hominum ad novem voces per scrutinium quisquam ascenderat. Cum nemo satis votorum haberet, placuit consedere, et viam, quam vocant 'per accessum', experiri, si forte ea die posset haberi pontifex; atque hic rursus spem resumpsit Rhotomagensis inanem.

Sedebant omnes suis in locis taciti pallidique, et tanquam in excessu mentis essent, attoniti. Nemo aliquandiu loqui, nemo hiscere, nemo partem corporis movere preter oculos, quos varias in partes iactabant. Mirum erat silentium, et mira hominum effgies: quasi inter statuas ageres, neque vox audiebatur, neque motus cernebatur ullus. Mansere in eum modum aliquantisper expectantibus inferioribus, ut superiores accessum inchoarent. Exinde Rhodericus vicecancellarius assurgens: ,,Ad Senensem" - inquit - ,,cardinalem accedo." Quae vox gladius quidam fuit in corde Rhotomagensis, adeo exanguem reddidit hominem. Subsecutum est silentium, et alter alterum intuens suos nutibus indicabat affectus. Iam prope erat, ut Eneam pontificem videre viderentur. Quod verentes aliqui e loco abiere, ut eius diei fortunam eluderent; hi fuere Rhutenus et Sancti Sixti cardinales, necessitates causati corporis; sed cum nulli eos sequerentur, mox rediere. Tum Iacobus cardinalis Sanctae Anastasiae: ,,Et ego" - inquit - ,,Senensi accedo."

Exin maior omnes stupor invasit, et tanquam in domo, quae incognitis terraemotibus agitatur, cuncti vocem amisere. Una enim Aeneae tantum vox deerat, duodecim siquidem pontificem efficiebant. Quod animadvertens Prosper cardinalis Columnensis eam sibi gloriam acquirendam putavit, ut pontificem ipse pronuntiaret, surgensque voluit pro more votum cum gravitate proferre. Sed a Niceno cardinali et Rhotomagensi medius apprehensus est, atque acriter increpatus, quod Aeneae vellet accedere. Perseverantem autem in proposito conati sunt viribus extra locum educere, ut vel sic Aeneae pontificatum eriperent, et unus eorum bracchium dextrum, alter sinistrum tenens abducere tentavere. Verum Prosper calumnias et inania verba flocci faciens, quamvis in voto suo Rhotomagensem elegisset, Aeneae tamen veteri benivolentia coniunctus, versus ad reliquos cardinales: ,,Et ego" - inquit - ,,Senensi cardinali accedo, eumque papam facio!"

Quo audito ceciderunt adversariorum spiritus, et omnis fracta est machinatio, et cardinales universi nihil morati ad pedes Aeneae sese proiecerunt, eumque pontificem salutarunt; et rursus in locis suis residentes electionem factam approbaverunt nullo prorsus adversante. Ibique Bessarion cardinalis Nicenus suo et eorum nomine, qui Rhotomagensi faverant:
,,Laudamus" - inquit -, ,,pontifex maxime, tuam assumptionem, quam ex Deo esse non dubitamus, et sane dignum te hoc munere et censuimus antea, et nunc censemus. Quod autem te non elegimus, id fecit aegritudo tua; nam cum pedibus aegrotares, hoc tantum sufficientiae tuae iudicavimus deesse. Est enim Ecclesia egens viro activo, qui possit corpus exercere itineribus, et imminentibus occurrere periculis, quae a Turchis formidamus; tu contra quietis eges: hoc nos ad Rhotomagensem traxit. Quod si fuisses corpore validus, nullus erat, quem tibi preferendum existimaremus. At cum Deo placueris, et nobis placeas, necesse est. Ipse, qui te elegit, Dominus supplebit defectum pedum tuorum, et tu nostram ignorantiam non mulctabis. Nos te pontificem veneramur, et denuo - quantum in nobis est - eligimus, tibique fideliter serviemus."
Ad haec Aeneas:
,,Existimasti, o Nicene, quantum animadvertimus, de nobis longe melius, quam nos ipsi, qui nobis pedum defectum tantummodo attribuisti. Nos imperfectum nostrum latius vagari non ignoramus, defectusque nostros pene innumerabiles esse cognoscimus, quibus iure merito potuimus a summo pontificio reiici. Merita vero, quae huc nos eveherent, nulla scimus, diceremusque nos prorsus indignos neque delatum amplecteremur honorem, nisi vocantis iudicium timeremus. Nam quod duae Sacri Collegii partes efficiunt, id profecto a Spiritu Sancto est, cui non licet adversari. Oboedimus igitur vocationi divinae, ac te, Nicene, et reliquos, cum quibus sensisti, laudamus, si conscientiae iudicium secuti nos tanquam insufficientes non censuistis eligendos. Eritis omnes accepti nobis, qui vocationem nostram non isti aut illi attribuemus, sed toti Collegio et ipsi Deo, a quo est ‘omne datum optimum et omne donum perfectum’."
Nec plura locutus priora exuit indumenta, et albam Christi tunicam accepit, et interrogatus, quo nomine vellet vocari: ,,Pio" - respondit, et mox Pius Secundus appellatus est. Et iuratis quibusdam capitulis nudius tertius in Collegio editis, in altari positus rursus a cardinalibus adoratus est, pedes eius et manus et ora exosculantibus; atque eo facto publicata est populo pontifìcis electio ex alta fenestra, acclamatumque Pium Secundum pontifìcem haberi, qui fuerat cardinalis Senensis.
Tum, qui erant in conclavi ministri cardinalium, cellulam eius spoliavere, atque argentum - quamvis erat modicum - et libros et vestes turpi more diripuere, et domum eius in Urbe vilissima plebs atque infamis non expilavit tantum, sed disrupit etiam marmoribus asportatis. Fuerunt et alii cardinales affecti damno, nam suspenso in expectatione populo cum variae voces iactarentur, et modo hic cardinalis modo ille diceretur electus, procurrere vulgus ad illorum aedes, ac rapinam facere; et Genuensis pro Senensi auditus partem substantiae amisit. Cumque plures nominarentur, nullius vox cum gaudio exaudita est nisi Senensis: demisere cuncti vultus, atque in terram maesti respexere, et maledixere Collegio, cum vel Rhotomagensis, vel Genuensis, vel Ilardensis - nam de iis rumor fuit pontificatum obtinuisse - clamatum est. Solos eos laetitia tenuit, qui erant illis aliqua familiaritate coniuncti; reliquos omnes publicus tenebat maeror. At cum certum fuit Aeneam in solio Petri constitutum esse, nemo non exultavit. Vidisses non homines tantum, sed ipsa fere animalia et Urbis aedificia gestire; ubique risus, ubique gaudium, ubique voces clamantium exaudiebantur: ,,Sena, Sena! ^rO foelix Sena! Vive Sena! Gaude Sena! " Et cum esset armata civitas, nec quisquam in alio, quam in ferro videretur habere fiduciam, mox ut certior factus est populus Aeneae pontificatum obvenisse, deposita sunt arma, adeoque mutata Urbis facies, ut quae paulo ante Martis, e vestigio non dicam Veneris, Troiani quondam Aenee matris, sed Pacis et Quietis civitas effecta sit, ubique laeta atque secura.

Interim novus presul paululum cibo recreatus in basilicam Sancti Petri ductus est et in ara maiori collocatus, sub qua iacent beatorum apostolorum corpora, et paulo post in sublimi solio ipsaque apostolica cathedra pro consuetudine sedit; quo in loco tum cardinales et episcopi, tum multi ex populo eius pedes exosculati sunt, et sedentem in trono Christi vicarium adoraverunt. Nec diu moratum, cum iam advesperasceret, in Palatium reduxere. Adventu noctis lucere in omni trivio atque in omni turre ignes, cantus exaudiri, vicinus vicinum invitare, nulla in parte cornua tubasque non sonare, nullum in Urbe locum non publico gestire gaudio. Ferebant seniores nunquam se Romae tantam populi alacritatem vidisse.

36. De kardinalen in conclaaf bijeen. Wat zich daar heeft afgespeeld. Felle wedijver. Enea wordt tot paus verheven en neemt de naam Pius II aan.

Kardinaal Filippo van Bologna had zich in Bagnoregio[1] teruggetrokken om aan de hitte van de zomer te ontkomen, toen hij het nieuws vernam van Calixtus’ dood. Hij kwam naar Viterbo en reisde samen met Enea naar Rome voor de verkiezing van de volgende paus. Toen zij beiden tegelijk de stad bereikten, troffen ze de gehele Curie en een groot deel van de bevolking die hen buiten de muren opwachtte; allen waren er zeker van dat een van hen beiden tot paus gekozen ging worden. Ook de overige kardinalen die zich binnen een afstand van honderd mijl bevonden keerden terug. Negentien waren er in de stad. Maar tijdens de begrafenisplechtigheden werd de kardinaal van Fermo door sluipende koorts geveld en Calixtus, die hij tegen elke prijs wilde opvolgen, volgde hij inderdaad tot in het graf, een voorbeeldig en voortreffelijk mens, als hij zich niet zo had laten meeslepen door eerzucht en woede. Hij leidde een zuiver bestaan, was een man van grote geleerdheid en levenservaring, maar een te fervent aanhanger van de Ghibellijnen.

De overige achttien kardinalen gingen tien dagen na het overlijden van Calixtus in conclaaf. De hele stad wachtte vol spanning op de uitkomst, hoewel de publieke opinie voorzag dat de tiara zou toevallen aan kardinaal Enea van Siena en er niemand was die men meer kans gaf.

Het conclaaf[2] werd ingericht in het pauselijk paleis bij de Sint Pieter en bevatte twee zalen en twee kapellen; in de grootste kapel werden cellen gebouwd voor de kardinalen om te eten en te slapen; de andere, de kapel van de heilige Nicolaas, bleef gereserveerd voor overleg en pauskeuze; de twee zalen dienden als algemene recreatieruimte.

De dag zelf waarop de kardinalen in conclaaf gingen werd niets gedaan dat verband hield met de pauskeuze; de volgende dag werden bepaalde capitulaties vastgesteld, die de nieuwe paus in acht moest nemen; ieder afzonderlijk legde een eed af zich aan die capitulaties te zullen houden, mocht het lot op hem vallen. De derde dag na de Heilige Dienst kwam het tot een geheime stemming (scrutinium); de uitslag was dat kardinaal Filippo van Bologna en Enea uit Siena met evenveel stemmen als paus werden aangewezen: zij kregen ieder vijf stemmen. Van de overigen behaalde geen enkele kardinaal meer dan drie stemmen. Bij deze stemming koos niemand Guillaume, de kardinaal van Rouen, óf uit tactische overwegingen of uit afkeer jegens hem.

Het was voor de kardinalen gebruikelijk om na een stemming en de openbaarmaking ervan bijeen te zitten en te bespreken of er misschien iemand was die zijn mening wilde herzien en de stem die hij op iemand had uitgebracht, aan een ander wilde geven. Deze manier van kiezen wordt per accessum (‘bijtreding’)[3] genoemd, hetgeen een eenvoudiger manier is om tot overeenstemming te komen. Deze methode liet men bij de eerste stemming achterwege, op grond van bezwaren van de kardinalen op wie niemand gestemd had, want een extra stem per accessum kon niet bij hen terecht komen.

Men zette zich aan het middagmaal, waarna een groot aantal besloten ontmoetingen plaats vonden. Zij die in het college door hun invloed en rijkdom de boventoon voerden en de meeste macht hadden, riepen anderen bij zich in hun poging het pausschap voor zichzelf of voor hun vrienden binnen te halen; ze vroegen, ze deden beloften, ze dreigden. Sommigen zelfs lieten alle terughoudendheid varen en maakten zonder een spoor van schaamte reclame voor zichzelf en claimden het pontificaat, Guillaume, de kardinaal van Rouen, bijvoorbeeld, Pietro, kardinaal van San Marco en kardinaal Giovanni van Pavia; ook de kardinaal van Lerida verwaarloosde zijn belangen niet; ieder gaf hoog op van zichzelf. Hun wedijver was buitengewoon, hun inzet enorm, hun dag was rusteloos, hun nacht slapeloos.

Rouen nu was niet zozeer bevreesd voor die mededingers, veel meer voor Enea en de kardinaal van Bologna, naar wie hij zag dat de meeste stemmen gingen. Vooral in Enea zag hij een geduchte concurrent, want hij besefte dat diens stilzwijgen meer effect had dan het geblaf van de anderen. Hij riep dan ook de een na de ander bij zich en veegde hem de mantel uit:
“Wat heeft u toch met Enea, dat u hem geschikt acht voor het pontificaat? Wilt u ons een man die podagra heeft en arm is als paus geven? Hoe zal een onbemiddeld iemand een Kerk die geen middelen heeft er bovenop helpen, iemand die ziek is een zieke Kerk? Hij komt pas uit Duitsland, we kennen hem niet; misschien zal hij zelfs de Curie daarheen overbrengen. En dan zijn literaire kwaliteiten! Zullen we een dichter op de stoel van Petrus zetten en de Kerk volgens heidense instellingen besturen? Of vindt u dat we aan Filippo van Bologna de voorkeur moeten geven, een man met een harde nek, iemand die noch de kunst verstaat om zelf leiding te geven noch goede raad ter harte neemt. Ik ben een kardinaal met een lange staat van dienst en u kent me als iemand die niet onverstandig is. Ik ben doorkneed in de kerkelijke leer en kan bogen op koninklijk bloed, ik heb een overvloed aan vrienden en middelen, waarmee ik de arme Kerk kan steunen. En ik beschik over niet weinig kerkelijke beneficiën, die ik zal opgeven en onder u en anderen zal verdelen.” Daar liet hij een litanie van smeekbeden op volgen en als die niet het gewenste resultaat hadden, dreigementen. Als iemand dan als bezwaar zijn simonie ter sprake bracht en zei dat hij het pausschap misschien wel zou verkwanselen, ontkende hij niet dat zijn vroeger leven besmeurd was geweest door die schandvlek maar zwoer in de toekomst zijn handen schoon te houden. Alain, kardinaal van Avignon[4], een corrupt man die voor niets terugdeinsde  ,stond hem terzijde en steunde zijn zaak op alle mogelijke manieren, niet zozeer als Fransman die een Fransman genegen was, maar omdat hij verwachtte dat de bevordering van Guillaume tot paus hem de kerk van Rouen, zijn huis in Rome en het vice-kanselierschap zouden opleveren. Niet weinigen bezweken voor mooie beloften en lieten zich door hun gulzigheid vangen als vliegen door de stroop. Het kleed van Christus[5] werd verkocht zonder Christus. Een grote groep kardinalen kwam bijeen in de latrines en daar, als op een afgezonderde en geheime plaats, bekonkelden ze hoe ze Guillaume tot paus zouden kiezen en met schriftelijke verklaringen en eden verbonden ze zich. Guillaume die op hen vertrouwde, begon alvast beneficiën, bestuursfuncties en ambten te beloven en provincies te verdelen. Werkelijk een waardige plek om zo’n paus te kiezen! Want welke plaats zou meer in aanmerking komen om smerige intriges te smeden dan de latrines?

Guillaume kon rekenen op de volgende kardinalen: de twee Grieken, de kardinaal van Genua, van San Sisto, van Avignon, Colonna, die van Pavia en de vice-kanselier. Kardinaal Orsini en de kardinaal van Bologna en van Sant’ Anastasia aarzelden nog en er leek maar weinig nodig om hen over de streep te trekken en een besluit te nemen. En nu zij elf mensen bij elkaar dachten te hebben, twijfelden ze niet of ze zouden binnenkort ook de twaalfde binnenhalen. Want wanneer het zover is, staat er direct iemand klaar die zegt: “Zie, ík maak u paus,” om daarmee bij de nieuwe paus in het gevlij te komen. Ze dachten dus dat alles in kannen en kruiken was; het wachten was alleen nog op het aanbreken van de dag, zodat de stemming kon plaats vinden.

En zie, het was al voorbij middernacht toen de kardinaal van Bologna bij Enea binnenkwam. Hij wekt hem uit zijn slaap en zegt:
“Wat vind je hiervan, Enea? Weet je niet dat we al een paus hebben? Een stel kardinalen hebben elkaar in de latrines getroffen en besloten om Guillaume te kiezen, men wacht nog slechts op de dag. Ik raad je aan uit bed te komen, hem op te zoeken en hem je stem te beloven, voordat hij gekozen wordt; want als hij met jouw stem tegen de verkiezing wint, heb je er een vijand bij! Ik kijk wel uit in dezelfde val te lopen als de vorige keer. Ik weet wat het betekent een paus tot vijand te hebben. Ik heb dat aan den lijve ondervonden bij Calixtus die mij nooit meer een vriendelijke blik heeft gegund, omdat ik niet op hem had gestemd. Het lijkt me belangrijk bij voorbaat de gunst te winnen van de man die paus zal worden. Deze goede raad die ik zelf ter harte neem, geef ik jou.”

Enea antwoordde:
“Hou je goede raad maar bij je, Filippo! Niemand kan mij zover krijgen dat ik op die man, die ik volkomen ongeschikt acht als opvolger van de heilige Petrus, mijn stem uitbreng. Moge deze zonde ver van mij blijven! Als anderen op hem willen stemmen, is dat hun verantwoording. Ik zal mijn handen zuiver houden van dit misdrijf en mijn geweten zal mij niet kwellen. Je zegt, het is hard een paus te hebben die jou niet mag. Daar ben ík helemaal niet bang voor. Ik weet, hij zal me niet doden, omdat ik niet op hem gestemd heb. “Goed, maar hij zal niet van je houden, je geen donaties geven, hij zal je niet helpen; je zult de last van de armoede ondervinden!” Voor iemand die aan armoede gewend is valt armoede niet zwaar. Tot nu toe heb ik een arm bestaan geleid; maakt het wat uit als ik arm sterf? De muzen zal hij me niet ontnemen, en zij zijn het zoetst, wanneer het leven schraal is; maar ik ben er de man niet naar om te geloven dat God zijn bruid, de Kerk, zal laten verkommeren in de handen van de kardinaal van Rouen. Want wat staat verder af van het beeld van Christus dan een plaatsbekleder die verslaafd is aan simonie en ontucht? Gods liefde zal niet toestaan dat dit paleis, waarin zoveel heilige vaderen gewoond hebben, tot rovershol of bordeel verwordt. Het hoogste apostolische ambt wordt verleend door God, niet door mensen. Zij die hebben samengezworen om de kardinaal van Rouen op de pauselijke troon te helpen, zijn mensen, en de plannen van mensen zijn ijdel, wie zal dat ontkennen? Het komt goed uit dat hun samenzwering in de latrines gesmeed werd: hun pogingen zullen in het riool verdwijnen. Net als de ketterij van de Arianen zullen die vuige machinaties hun einde vinden op een smerige plaats. De dag van morgen zal bewijzen dat de bisschop van Rome gekozen wordt door God, niet door mensen. Als jij een christen bent, zul je niet iemand als plaatsbekleder van Christus uitkiezen, van wie je weet dat hij een handlanger is van de duivel.” Met deze woorden schrikte hij Filippo ervan af zich achter de kardinaal van Rouen te scharen.

Vervolgens zocht Enea bij het ochtendgloren de vice-kanselier^[6] Rodrigo op en ondervroeg hem of hij zich aan Rouen verkocht had. “Wat moet ik anders doen?” antwoordde deze. “De zaak is beklonken; een hele groep kardinalen is bijeengekomen in de latrines en heeft besloten hem te kiezen. Het is niet in mijn belang om met slechts enkele mensen verstoken te blijven van de gunst van de nieuwe paus. Ik let op mijn zaak en heb me aangesloten bij de meerderheid. Ik zal het kanselierschap niet kwijtraken; ik heb een toezegging van de kardinaal op papier. Als ík Rouen niet kies, zullen anderen dat doen en zal ik mijn post kwijtraken.”

Enea zei daarop:
“Dwaze jongeman! Zul jij dan een vijand van jouw land op de stoel van Petrus laten plaats nemen? En vertrouwen op het papier van iemand die geen trouw kent? Jij hebt straks je papiertje, Avignon het kanselierschap. Want wat aan jou beloofd is, is ook aan hem beloofd en bevestigd. Zal Rouen zijn woord houden jegens hem of jegens jou? Zal een Fransman meer een vriend zijn van een Fransman of van een Catalaan? Om wie zal hij meer geven: een buitenlander of een landgenoot? Pas op, jij onervaren jongeman, pas op, dwaas die je bent! Als dan de Kerk van Rome je koud laat, als je aan het christelijk geloof geen waarde hecht en God minacht, voor wie je een dergelijke plaatsbekleder in petto hebt, denk dan althans aan je zelf, want wanneer een Fransman paus is, sta jij achteraan in de rij.” De vice-kanselier hoorde deze woorden van een vriend geduldig aan en hield zich in.

Hierna zag Enea de kardinaal van Pavia en zei:
“Ik hoor dat jij ook aan de kant staat van degenen die besloten hebben Rouen te kiezen. Wat heb je daarop te zeggen? “Je hebt goed gehoord,” was daarop zijn antwoord, “Ik heb beloofd hem mijn stem te geven, om niet buiten spel te staan. Want de uitslag staat al vast, zoveel kardinalen hebben zich voor hem uitgesproken.” Waarop Enea: “Ik dacht nog wel dat jij van een ander kaliber was; wat ben je ontaard van je voorouders! Denk eens aan de broer van je vader (of misschien was het de broer van je moeder), Branda, de kardinaal van Piacenza; toen de paus aan de overzijde van de Alpen in Duitsland verbleef – want Johannes XXIII had een concilie bijeengeroepen in Constanz en de Curie van Rome meegevoerd over de Alpen – heeft Branda niet gerust tot hij de Heilige Stoel naar Italië had teruggehaald. Aan zijn manoeuvreerkunst, inzet en talent is het te danken dat de overige mededingers in de strijd om het pausschap terugtraden en Martinus V werd gekozen, een Romein uit de familie van de Colonnas. Branda bracht de pauselijke curie uit Duitsland terug naar Italië; wil jij, een neef van hem, haar dan overbrengen naar Frankrijk? Geef jij, een Italiaan, meer om Frankrijk dan om Italië? Rouen in ieder geval zal aan zijn natie de voorkeur geven boven Italië en als Fransman ervandoor gaan naar Frankrijk met het hoogste ambt. Je zult zeggen: “Er is gezworen, hij zal niet zonder een besluit van de Senaat buiten zijn provincie gaan; wanneer hij dat wil doen, zullen we geen toestemming geven.” En wie van de kardinalen zou zich durven verzetten tegen hem die op de apostolische troon zit? Jij zult de eerste zijn om, nadat je een of ander rijk beneficie hebt verkregen, te zeggen: “Ga waarheen U wil, Heilige Vader!” En wat stelt ons vaderland Italië voor zonder de bisschop van Rome? Het imperium zijn we verloren, het pausschap bezitten we nog en in dit ene licht zien wij het licht;[7] en nu zullen we dat ook nog kwijtraken met jouw steun, advies en hulp. Een Franse paus zal ofwel naar Frankrijk gaan en ons geliefde vaderland zal beroofd zijn van zijn luister, of hij zal in ons midden blijven en de koningin der volkeren, Italië, zal een vreemde heer dienen en wij zullen slaaf zijn van het Franse volk. Het koninkrijk Sicilië zal in Franse handen vallen, alle steden, alle bolwerken van de Kerk zullen bezit worden van de Fransen. Je hebt het kunnen ondervinden bij Calixtus: tijdens zijn pontificaat was er niets dat de Catalanen niet gekregen hebben. Je hebt de Catalanen leren kennen, wil je nu graag de Fransen leren kennen? Je zult snel spijt hebben van je kennismaking. Je zult het college vol met Fransen zien en het pausschap zal men hen niet meer afhandig maken. Ben je zo naïef dat je niet door hebt, dat op deze manier onze natie voor eeuwig het juk krijgt opgelegd?
En wat moet ik zeggen over het leven van die man? Schaam je je niet de opvolging van Christus toe te vertrouwen aan zo’n gluiperig type, wiens ziel te koop is? Zie toch, met wat voor fraaie bruidegom je aan komt zetten voor Christus’ bruid! Het lam vertrouwt je toe aan de wolf![8] Waar is je geweten? Waar je gevoel voor rechtvaardigheid? Waar je menselijke waardigheid? Ben je zo ontrouw aan jezelf geworden? Hebben we jou niet dikwijls horen zeggen dat de Kerk verloren zal gaan, als zij in handen van Rouen valt en dat je liever zou sterven dan op hem stemmen? Wat is de reden voor die verandering? Is hij dan van een demon plotseling veranderd in een engel van licht? Of misschien jijzelf van een engel in een duivel, dat je zijn lusten en vuiligheden en hebzucht omarmt! Waar is die vaderlandsliefde en die stem die steeds Italië stelt boven alle andere naties? Ook al geven de anderen de liefde voor hun land op, jij zou die nooit opgeven, dacht ik. Jij hebt mij teleurgesteld, of liever jezelf en je vaderland Italië, tenzij je weer bij zinnen komt.”

De kardinaal van Pavia verstomde bij die woorden en barstte in tranen uit, overmand door verdriet en schaamte tegelijk; aan zijn zuchten kwam geen eind totdat hij zei: “Ik schaam me, Enea, maar wat moet ik anders? Ik heb beloofd. Als ik Rouen niet kies, zal ik beticht worden van verraad.” Enea antwoordde: “Voor zover ik begrijp, verkeer je nu in een situatie dat jij je de naam van verrader op de hals haalt, welke kant je ook kiest; de keus is dan: wie wil je liever verraden, je vaderland Italië, de Kerk of Rouen?” Pavia gaf zich gewonnen; Rouen laten vallen vond hij het minste laakbaar.

Toen Pietro, kardinaal van San Marco,[9] van het complot van de Fransen had gehoord, dacht hij dat zijn kans om zich te verzekeren van het pontificaat verkeken was. Gedreven door vaderlandsliefde en evenzeer door haat jegens de kardinaal van Rouen, ging hij de Italiaanse kardinalen af, spoorde hen aan en maande hen hun vaderland niet in de steek te laten. Hij rustte niet tot hij alle Italianen behalve Colonna had verzameld bij de kardinaal van Genua. Hij onthulde de samenzwering in de latrines en zei dat, als Rouen paus werd, de Kerk ten onder zou gaan en Italië voor altijd slaaf zou zijn. Hij vroeg ieder, een voor een, zich een man te tonen, te zorgen voor het belang van de Moeder, de Heilige Kerk, en het ongelukkige Italië; om wederzijdse haatgevoelens, mochten die bestaan, te begraven en liever een Italiaan als paus te kiezen dan een buitenlander. Bovendien, als zij naar hem luisterden, zouden ze aan Enea de voorkeur geven boven de anderen. Zeven kardinalen waren aanwezig: die van Genua, Orisini, die van Bologna, van San Marco, van Pavia, van Siena en van Sant’ Anastasia. Allen konden zich vinden in de woorden van Pietro behalve Enea, die zich een zo hoog ambt onwaardig achtte.

Daarop begaf men zich naar de Heilige Dienst. Na afloop begon de geheime stemming (scrutinium). Op het altaar werd een gouden kelk geplaatst, waarover drie kardinalen waakten – de bisschop van Kiev, de presbyter van Rouen en de diaken Colonna – die moesten toezien dat er geen bedrog werd gepleegd. De overige kardinalen gingen zitten, ieder op zijn plaats; daarna stonden ze in volgorde van rang en leeftijd op en begaven zich naar het altaar om een stembiljet in de kelk te doen, waarop de namen geschreven waren van degenen die zij als paus aanwezen. Toen Enea naar voren kwam en zijn biljet in de kelk wilde doen, verbleekte en beefde de kardinaal van Rouen en zei: “Enea luister, ik beveel me bij u aan!” Een ronduit roekeloze opmerking op die plaats, waar het niet toegestaan is iets te veranderen aan wat opgeschreven is. Maar eerzucht won het van voorzichtigheid. Enea antwoordde: “U beveelt zich aan bij een worm als ik ben?" En zonder verder nog een woord te zeggen wierp hij zijn stembiljet in de kelk en ging terug naar zijn plaats.
Toen allen hun stem hadden uitgebracht, werd een tafel midden in de kapel geplaatst, waarboven de drie genoemde kardinalen de kelk met de stembiljetten ledigden; ze lazen deze een voor een met luide stem voor en noteerden de namen van de personen die erop stonden. En er was geen enkele kardinaal die niet op dezelfde manier de namen noteerde van degenen die opgelezen werden, om mogelijke fraude te voorkomen. Dit bleek in het voordeel van Enea. Want toen de stemmen geteld werden, verklaarde Rouen die de stemmen telde, dat Enea er acht had; allen hielden hun mond, nu het ging om het verlies van een ander, maar Enea liet zich niet bedriegen en zei tot de teller: “Kijk de stembiljetten nog eens nauwkeurig na, want ik word met negen stemmen gekozen.” En allen vielen hem bij. Rouen zweeg, alsof hij zich had vergist.

De stembiljetten zagen er als volgt uit: iemand had met eigen hand geschreven: “Ik, Piet” (of Jan of  wie dan ook) “kies kardinaal Enea van Siena en kardinaal Jaime van Lissabon als paus.” Want men mag een of twee of meerdere personen kiezen, waarbij er stilzwijgend vanuit wordt gegaan dat men aan de eerst genoemde de voorkeur geeft; heeft híj niet voldoende stemmen, dan is de volgende aan de beurt, zodat men makkelijker tot overeenstemming komt. Maar wat men bedacht heeft als iets nuttigs, wordt door sommigen met een verkeerde bedoeling gebruikt. Dat heeft Latino Orsini die dag gedaan: hij noemde zeven namen: hij was er natuurlijk op uit, dat zij die hij genoemd had, zich door dit welwillend gebaar zouden laten verleiden om zich bij deze stemming (scrutinium) achter zijn benoeming te scharen (per accessum) of bij een volgende stemming (scrutinium) hem te kiezen. Maar voor iemand die bekend staat als bedrieger leveren  listen weinig op.

Toen de uitslag van de stemming openbaar was gemaakt, bleek, zoals wij boven hebben gezegd, dat negen kardinalen hun stem op Enea hadden uitgebracht. De kardinaal van Genua, Orsini, de kardinaal van Lerida, van Bologna, van San Marco, van Quattro Santi Coronati, van Zamora, van Pavia en van Portugal. De kardinaal van Rouen had maar zes stemmen gekregen, de rest lag veel verder achterop.

Rouen verstarde toen hij zich zo door Enea geklopt zag. Alle anderen waren verbaasd, want geen enkele kandidaat had het sinds mensen heugenis bij een stemming (scrutinium) gebracht tot negen stemmen. Omdat niemand voldoende stemmen had gekregen, besloot men om weer plaats te nemen en de methode te beproeven, die per accessum (‘bijtreding’) genoemd wordt, om te zien of die dag misschien een paus zou opleveren. Waarop Rouen weer hoop kreeg, die echter ijdel bleek.

Allen zaten in hun zetels, zwijgend en bleek en verbijsterd, als in extase. Lange tijd sprak niemand, niemand opende zijn lippen, geen deel van het lichaam bewoog, behalve de ogen die overal heen dwaalden; een vreemde stilte heerste, de mensen boden een vreemde aanblik: het was alsof men zich bevond tussen standbeelden, geen stem was te horen, geen beweging te zien. Zo bleven ze geruime tijd zitten, terwijl zij die lager waren wachtten op de hogeren in rang om een begin te maken met de accessus. Toen stond Rodrigo, de vice-kanselier, op en zei: “Ik schaar mij achter de verkiezing van kardinaal Enea.” Dit woord trof als een zwaard het hart van de kardinaal van Rouen, zo doodsbleek werd de man. Er viel een diep stilte, de een keek de ander aan en gaf met een hoofdknik blijk van zijn gevoelens. Men scheen al bijna Enea als paus te zien. Hiervoor bevreesd liepen sommigen naar buiten, om te ontkomen aan wat het lot voor die dag bestemd had. Dat waren de kardinaal van Kiev en die van San Sisto, die zich vanwege lichamelijke behoeften  excuseerden. Maar omdat niemand hen volgde, kwamen zij weldra terug. Toen zei Jacopo, kardinaal van Sant’ Anastasia: “Ook ik sluit mij aan bij de verkiezing van de kardinaal van Siena.”

Hierna werden allen door een nog heviger verbijstering bevangen en konden geen woord meer uitbrengen als in een huis dat door ongekende aardschokken wordt geschud; want Enea kwam maar één stem tekort, want twaalf stemmen maakten hem tot paus. Kardinaal Prospero Colonna had dat in de gaten en dacht dat hij die eer moest zien te binnen te halen. Hij stond op en wilde overeenkomstig de gewoonte die bij het stemmen geldt plechtig bekend maken wie hij als paus koos. Maar de kardinaal van Nicea en Rouen grepen hem vast en verweten hem met felle woorden dat hij zich bij de verkiezing van Enea wilde aansluiten. Toen hij in zijn voornemen volhardde, probeerden ze hem naar buiten te brengen om desnoods op die manier Enea het pausschap te ontfutselen; terwijl de een zijn rechterarm omklemde, de ander zijn linkerarm, probeerden ze hem af te voeren. Hun getier en loze woorden lieten Prospero koud, hoewel hij bij de stemming de kardinaal van Rouen had gekozen; oude vriendschapsbanden verbonden hem echter met Enea, dus wendde hij zich tot de overige kardinalen en verklaarde: “Ook ik sluit mij aan bij de verkiezing van de kardinaal van Siena, en ik maak hem paus!”

Toen zij dit hoorden lieten de tegenstanders hun moed zakken, aan al het gekonkel kwam een eind. Alle kardinalen zonder uitzondering wierpen zich onverwijld aan de voeten van Enea en begroetten hem als paus. Daarna zochten ze hun plaatsen weer op en verklaarden unaniem de verkiezing geldig. En Bessarion, kardinaal van Nicea, sprak namens zichzelf en namens hen die voor Rouen waren geweest:
“Uwe Heiligheid, wij prijzen uw uitverkiezing en twijfelen niet dat het Gods wil is; wij zijn in het verleden van mening geweest en menen ook nu, dat u dit ambt volledig waardig bent. Dat wij onze stem niet aan u hebben gegeven, is te wijten aan uw zwakke gezondheid. Want de podagra, waaraan u lijdt, vonden wij het enige minpunt om te voldoen aan de eisen van dat ambt. Immers, de Kerk heeft behoefte aan een actief man wiens lichaam opgewassen is tegen de vermoeienissen van lange reizen en die het hoofd kan bieden aan de dreigende gevaren die wij van de Turken te duchten hebben; u daarentegen heeft behoefte aan rust: dat heeft ons ertoe gebracht om Rouen te steunen. Was u maar sterk van leden geweest, dan hadden wij gemeend dat niemand te prefereren was boven u. Maar wanneer God u heeft gewild, moeten ook wij u willen. De Heer zelf die u gekozen heeft, zal het gebrek van uw voeten compenseren en u zult ons onze onwetendheid niet euvel duiden. Wij eerbiedigen u als paus, wij kiezen u – voor zover dat aan ons is – opnieuw en wij zullen u trouw dienen.”
Enea antwoordde:
“Kardinaal van Nicea, uw oordeel over ons, zover wij begrijpen, is veel gunstiger dan ons eigen oordeel. U heeft ons slechts het gebrek van onze voeten aangerekend. Het is ons niet onbekend dat onze onvolmaaktheid heel wat verder reikt en wij zij ons bewust dat de gebreken, op grond waarvan men ons met recht en rede als paus had kunnen afwijzen, bijna niet te tellen zijn. Verdiensten, die ons tot dit ambt zouden verheffen, kennen wij niet; wij zouden ons geheel onwaardig noemen en de eer die ons bewezen wordt, afwijzen, als wij niet het oordeel van Hem die ons roept, vreesden. Want wat tweederde van het heilig college tot stand brengt, is zeker ingegeven door de Heilige Geest, tegen wie men zich niet mag verzetten. Wij gehoorzamen dus aan de goddelijke roep en u, kardinaal van Nicea, en de overigen wier mening u heeft gedeeld, prijzen wij, indien u, de stem van uw geweten volgend, van oordeel bent geweest ons niet te moeten kiezen, omdat wij in uw ogen niet voldeden. U bent allen welkom bij ons, die onze roeping niet zullen toeschrijven aan deze of gene maar aan het hele college en aan God zelf, ‘van wie afkomstig is iedere gave die goed en elk geschenk dat volmaakt is’.”

Zonder verdere woorden legde hij zijn oude kleren af en ontving de witte tuniek van Christus. Op de vraag, met welke naam hij wilde worden aangesproken, antwoordde hij: “Pius,” en aanstonds werd hij Pius II genoemd. En nadat hij gezworen had zich te zullen houden aan de capitulaties die drie dagen geleden in het college waren uitgevaardigd, liet men hem plaats nemen op het altaar en werd hij opnieuw door de kardinalen vereerd, die zijn voeten, handen en gelaat kusten. Na afloop daarvan werd de pauskeuze publiek gemaakt vanuit een hoog venster en werd omgeroepen dat hij die daarvoor kardinaal van Siena was geweest nu Paus Pius II was.

De dienaren van de kardinalen in het conclaaf plunderden de cel van Enea en namen geld – het weinige dat er was – en boeken en kleding mee, naar een schaamteloze gewoonte; zijn huis in de stad werd niet alleen door het gepeupel leeggeroofd, maar praktisch afgebroken doordat men het marmer wegsleepte. Ook andere kardinalen leden schade; want terwijl het volk in spanning was deden allerlei geruchten de ronde, en nu eens zou deze kardinaal gekozen zijn, dan weer een ander: dan rende het volk naar het huis van die kardinaal en sloeg aan het plunderen. Men verstond de naam van de kardinaal van Genua in plaats van die van Siena en zo raakte hij een deel van zijn bezit kwijt. Hoewel meerdere namen genoemd werden, werd van geen enkele kardinaal de naam met vreugde aangehoord, behalve die van Siena. Allen sloegen hun blikken neer en keken somber naar de grond en verwensten het college, wanneer de naam van Rouen of Genua of Lerida – want van hen ging het gerucht dat ze tot paus gekozen waren - geroepen werd. Alleen zíj waren blij die een vriendschapsband met hen hadden; heel de rest toonde zich openlijk bedroefd.

Maar toen vast stond dat men Enea op de stoel van Petrus had gezet, jubelde men alom. Het leek wel of niet alleen de mensen feest vierden, maar zelfs de dieren en de gebouwen van Rome zagen er feestelijk uit; overal klonk gelach, overal maakte men plezier, overal hoorde men roepen: “Siena, Siena! Oh gelukkig Siena! Lang leve Siena! Verheug u, Siena!" Rome was tevoren een gewapende stad geweest, niemand scheen op iets anders te vertrouwen dan op het zwaard; maar toen officieel bekend was gemaakt, dat Enea de nieuwe paus was, borg men de wapens op; Rome veranderde zo sterk van aanblik, dat de stad die kort geleden nog een stad van Mars was, nu ineens, ik zal niet zeggen een stad van Venus, ooit de moeder van de Trojaan Aeneas, maar van de Vrede en de Rust was geworden. Overal heerste blijdschap en veiligheid.

Intussen had de nieuwe paus een lichte maaltijd genoten en was naar de basiliek van de heilige Petrus[10] geleid. Daar liet men hem plaats nemen op het hoofdaltaar, waaronder de lichamen rusten van de zalige apostelen. Een weinig later zette hij zich overeenkomstig de traditie neer op de verheven troon, de Apostolische Stoel.[11] Daar kwamen de kardinalen en bisschoppen, de een na de ander, en velen uit het volk zijn voeten kussen, en zij eerden hem die op de troon zat als plaatsvervanger van Christus. Hij bleef niet lang, want het werd al avond; ze brachten hem terug naar het paleis. Tegen het vallen van de nacht brandde het licht van vuren op iedere straathoek, op iedere toren, gezang liet zich horen, buren nodigden elkaar uit, overal schalden horens en trompetten, overal in de stad vierde men feest. Ouderen zeiden dat ze nog nooit in Rome het volk zo vrolijk gezien hadden.