Secessus Pii apud Albanum gratissimus, et multorum locorum accomodata descriptio

Pius interea celebrato in aede Sancti Petri Dominicae Ascensionis festo invitatus a cardinali Aquileiensi, camerario suo monasterium Sancti Pauli, quod est in Albano, visere, ut ea vetustatis loca cognosceret, non invitus annuit. Profectus eo tres cardinales et domesticam familiam secum assumpsit. Egressus Appia porta per viam, quae ducit Neapolim, multas inter eundum ruinas contemplatus est, quarum praecipua fuit hyppodromi apud Sanctum Sebastianum et magni confracti obelisci, ad quem dirigere bigarum quadrigarumque cursus consuevere, et Ceciliae Metellae sepulchri nobilis; Bovis Caput nunc vocitant. Villas deinde plurimas dirutas offendit, et aquaeductus altissimis suspensos fornicibus saepe interruptos. Prope Albanum inter nemora Apia via reperta est atro ae durissimo silice strata, et hinc atque inde frequentes sepulchrorum moles instar turrium spoliatae marmoribus.

Ludovicus camerarius in Albano monasterium assecutus Sancti Pauli, quod olim Honorius Tertius pontifex maximus gentis Sabellae fundavit, iam dirutum instauravit; ecclesiam, quae sine tecto fuit, reparavit, aedes egregias aedificavit, et ubi quondam lupos vulpesque cepit, hortos plantavit, et amoenissimum locum reddidit. Ibi fons perennis est, et nihilominus additae cisternae sunt, ex quis aquae meliores haurirentur. Aer hic non insaluber, quamvis marinis expositus ventis locus, qui ex Aphrica perflant. Hic animalia Ludovicus nutrivit diversi generis, inter quae pavones aluit et gallinas Indicas et capras ex Syria vectas, quarum aures longissimae fuerunt et latae hinc atque inde pendentes et utrasque tegentes genas. Reformata est sub Ludovico facies loci et monasterium reparatum.

Dispar circa ecclesiam suam cardinalis Fuxensis cura. Episcopus is Albanensis est, natu nobilis et dives et potens, et qui ex legatione Avinionensi tantum auri corrasit, ut cives prorsus exhauserit. Ecclesia eius in Albano sine tecto iacet, sine altari, sine valvis; parietes tantum extant hedera vestiti, et ipsi cito casuri funditus; interea capris bobusque stabula praebent. Hos in ecclesia sua cardinalis Albanensis canonicos instituit, qui dies ac noctes divina persolverent officia!
Albam olim parvam fuisse urbem crediderim, in qua regnavit Ascanius, Aeneae filius, et quae de scrofa albos enixa suillos cognomen accepit, sexto decimo ab Urbe miliario distans. Illam delevit Tullius Hostilius traducto Romam populo et in monte Celio collocato. Instauratam deinde et in amplissimam formam aedificatam fuisse constat, sicut ruinae murorum veteres ostendunt, quae non minus spatii ambiunt, quam Bononiae moenia; a labro enim Albani Lacus usque ad castellum, quod nunc Albanum vocant, protendebatur, nec minor erat amplitudo. Extant vestigia privatorum et publicorum aedificiorum ex quadrato lapide rarae magnitudinis; cernitur adhuc theatrum, cuius pars media monti coherens in ipso montis incisa lapide vetusta sedilia retinet, formamque servat integram, quamvis obsitam rubis; alteram partem ex cocto latere addiderunt fornicibus, qui adhuc extant, innixam compluribus; aquarum conservatoria plurima et ingentia insunt. Baptista Florentinus ex Albertorum familia, vir doctus et antiquitatum solertissimus indagator supra XXX^ta inveniri tradidit, quae inter vepres rubosque latitant. Pius quatuor inspexit ingentis amplitudinis nondum collapsa. Henricus Tertius Theutonicae gentis imperator maiorem Albam subvertit ultimus. Super ruinis castellum aedificaverunt Sabelli parvi ambitus, quod nostra aetate patriarcha Alexandrinus destruxit, cum Ecclesiae Romanae esset infensum; id nunc reparatur, et iam defendi potest. In eo palatium Ascanii adhuc manere dicunt. Falsa res est: termae fuerunt imperatorum, opus magnum ac sublime; altissimi fornices extant, unde calefactae defluxerunt aquae, vestigia ostentantes. Amplitudo termarum ea fuit, quae nunc Albani est, cuius muri ab ipsis ruinis robur accipiunt. Cernitur ad eam partem, quae respicit Ariciam, quadrata moles exteriori spoliata muro, e cuius summitate quinque assurgunt pyramides forma rotunda sublimes, quarum tres sectis lapidibus, quibus vestitae fuerunt, nudatae cernuntur; duae adhuc suum retinent ornamentum, quamvis inimica rerum vetustas nonnullos lapides ita commoverit, ut ruinam minentur, et in plerisque locis infensam muris inseruerit caprificum. Hunc vulgo tumulum esse aiunt Curatiorum, qui pro libertate certantes cum Romanis Oratiis trigemini pugnaverunt, atque in pugna ceciderunt; aiuntque duas pyramides additas propter duos Oratios, qui simul corruerunt - quod nobis non fit verisimile. Trigemini enim inter Romam et Albam pugnantes cecidere uno servato, qui patriae victoriam peperit. Ubi res gesta est, illic titulos erexisse maiores crediderim, et ubi sunt inventa cadavera, aut certe non procul inde tumulos excitatos. Albam ex Urbe petenti tres moles ostenduntur vetustate corrosae, quas censent Curatiis fuisse dicatas, in agro enim Albano iacent.
Retro Albam, qua perflat septentrio, lacus Albanus in valle profunda latitat, quem hodie Castelli appellant a Castello Guandulfi Sabinorum, quod illi supereminet, olim a patriarcha destructum, nunc instaurari coeptum. Pius eo se contulit, si quid inesset vetustatis, inspecturus. Mira est eius lacus amoenitas; undique rupibus cingitur altioribus, quarum quae minor est Romam versus stadii descensum habet; aliae multo altiores sunt et inaccessibiles. Silvae omnia tegunt, in quis multa est ilex omni tempore virens. Forma lacus quasi ovi: paulo longior, quam latior; ambitus quinque milibus passuum panditur; aptissimus naumachiae locus, quam spectare infiniti populi queant. Aquae perspicuae et pisces alunt optimos, praecipue vero anguillas eximiae magnitudinis. Profunditatem lacus quidam inmensurabilem dicunt, cuncti maximam ferunt.
Traditum est bello Venienti vatem Etruscum dixisse: si emitteretur aqua ex Albano lacu, futurum, ut Romani Vehis potirentur. Factum est emissorium maximi operis, et mons ipse Albanus haud minus quam duo milia passuum perforatus. Ex qua re ingens utilitas emersit: molae constructae sunt, quae perpetuo agitantur; anguillarum inventa captura; agri sitientes humefacti; lacus, ne cresceret, cohibitus. Aquam inde egredientem Blondus hanc esse ait, quae ad Sanctum Anastasium tertio ab Urbe miliario decurrit, ac paludem efficit, quam vocant Ad Aquas Salvias. Pius utrunque locum spectavit: et qua egreditur aqua lacus, deductum foramen, et qua ingreditur; utrunque dignum admiratione. Vidit et speluncam in saxo defossam muris vetustioribus amplificatam, templi faciem prae se ferentem et loca, in quis idola fuisse apparet; antrum dixeris, quod ab occidentali parte adiacens lacui driades habitaverint. Media sunt inter lacum et antrum prata satis ampla; sive nundinarum locus sive sacrificii fuit aut spectaculi, nihil ei ad voluptatem defuit.
Hinc pontifex Albam rediit, et sequenti die ad visendum lacum Nemorensem, cuius ingentes acceperat laudes, sese contulit Apia via profectus, quae adhuc strata cernitur, formosior in plerisque locis, quam Romanorum florente Imperio fuerit, nucis avellanae frondentibus atque admodum mense Maio virentibus circum supraque tecta. Iter natura gratissimum praebuit quavis arte superior. Antiquae ruinae ad sinistram in monte mansere, sub quo reliquiae veterum cernuntur aedificiorum, quas Bovillas dicunt, et locum esse tradunt, ubi Clodium occiderit Milo. Aquae ibi recentes scaturiunt, et agri sunt uberes. A dextris mille circiter passibus stagnum cernitur, cui Aricino lacui nomen imposuere. Ascenditur deinde mons, in quo Cintianum castellum sedet Columnensis familiae, a Cynthia dictum, quam et Dianam gentilitas appellavit.

Sub eo Nemorensis lacus iacet, quem et Dianae speculum prisci vocavere Latini, neque ab re; speculi enim orbiculati formam gerit, et aqua in modum vitri perlucida intuentis reddit imagines. Vallem profundam occupat, in quam descensus praeceps haud minus, quam duo stadia continet, a summo usque ad imum nemorosus; ambitus duo milia passuum aut paulo amplius complectitur. Circa lacum undique via est, quam possis deambulare, et planities non aequalis; ubi minor est, decem passibus coartatur, ubi maior, in CC^tos aut eo plures extenditur. Deinde rupes incipiunt et arduus in montes ascensus. Omnis planities et omnis rupes usque ad supercilium montis arboribus fructiferis tegitur; partem castaneae tegunt pulcherrimae virentes, partem maiores nuces in ordinem positae, avellanae partem; assunt et mali diversi generis altiores, et sub his humiles mespuli; assurgunt et pyrorum plantae, et quae cotana ferunt et quae pruna. Sub his umbrae suaves et inaccessa soli virentia prata nullis impedita sentibus. Cum ferax est annus, hinc poma in Urbem, quae plebi sufficiant, afferuntur. Nihil per aestum his umbris delectabilius invenias: aptissima poetis deambulatoria; nusquam excitabitur vatis ingenium, quod hic torpuerit. Musarum domicilia dixeris nympharumque tecta, et si quid inest verum fabulis, Dianae latibula.

Sub castello, quod Nemus vocitant, et e regione Cintiani in altero labro lacus sedet, gelidae et admodum perspicuae erumpit aquae fons, et in lacum decurrit; adeo largus et exuberans, ut pistrinorum molas quam plures suo casu rotet. Caruit et hic lacus exitu; Romani emissorium perfosso monte magno labore et longo itinere perfecerunt, unde aqua in lacum Aricinum decurrit, tantae magnitudinis, quantam amplexari ulnae hominis queant. Quidam hinc fontem habere Numicum amnem existimant, in quo Troianus disparuerit Aeneas; quod minime verum putamus, prius enim Numicus Aeneam absorbsit, quam lacus emissorium fieret. Potuit tamen haec aqua in Numicum postea decurrere, cuius adhuc stagna cernuntur mari proxima, non procul ab Ardea. Iulius Caesar iuxta lacum ad occidentalem partem villam aedificavit, nec respondentem expectationi iussit destrui; ruinae adhuc extant.

Delitias hic Romanorum fuisse praecipuas multa indicant, maxime vero navis, quae nostra aetate reperta est in fundo summersa lacus, ulnis fere sub aqua duodecim. Prosper cardinalis Columna accersitis ex Genua nautis, quibus sub aqua degere non fuit difficile, extrahere navem aggressus partem perfractam eduxit, quae formam et compaginem indicavit. Corpus ex ligno laricae compactum tres digitos crassitudinis habuit. Pars exterior bitumine oblinita fuit; tum sericeus pannus sive crocei sive rubri coloris adiectus; hunc plumbi laminae operuerunt clavis aeneis, quorum capita deaurata essent, ita coherentibus affixae, ut nulla posset aqua subingredi. Pars interior, ne posset igne succendi, post bithumen incrustationem habuit ex mixtura ferri et argillae, qualem nostra ingenia non intelligunt; et ea tantae spissitudinis fuit, quantae et materia interius clausa, ita, ut perspicuum esset ab igne tutum navigium. Et carina quidem corpusque navis in sua digestum membra ita compactum apparuit, cuius longitudo haud minor XX cubitis fuit; latitudo, quae longitudini conveniret. Supra navim aedificatam fuisse domum existimant, qualem vidimus in Pado Borsii Ferrariensis aut in Mintio Ludovici Mantuani, et qualibus in Rheno principes electores utuntur. Qui nantes ad ima lacus descenderunt, aiunt in fundo navis aream ferream seu cupream se vidisse quatuor annulis colligatam et hydriam fictilem, cuius coopertorium aeris deaurati fuerit. Hoc opus Tiberii Caesaris arbitrantur eo, quod in lacu fistulas plumbeas quam plures invenerint, in quis scriptum esset litteris maiusculis: ,,TIBERIUS CAESAR." Pius pontifex trabes ex ipsa navi ereptas in litore vidit ligni laricis, quod abiegno consimile est. His non sine voluptate perspectis Cintianum ascendit, neque intravit castellum: sub ipsis portis iter habuit. Plebs obviam effusa benedictionem obtinuit, quam optavit. Vidisses grandaevos senes prae laetitia lacrimantes, qui sese ipsos amplexantes aiebant: ,,Et quis putasset nos, antequam moreremur, his in locis Romanum pontificem spectaturos? Deus hac gratia nos donavit."

Cum rediret Apia via pontifex, invenit diligentia Romanorum locum, qui fuerat ascensu difficilis, factum facilem hinc praeciso monte, inde muro ex quadratis amplissimisque lapidibus erecto, qui viam retineret. Hic homo lapides effodiebat, viamque destruebat ex ingentibus saxis parva frusta conficiens, quibus apud Cyntianum domum construeret. Hunc pontifex acriter increpavit, mandavitque principi Columnensi, Cyntiani domino, ne deinceps viam publicam tangi sineret, quae ad pontificis curam pertineret.

Reversus Albam postera die ad nemora inferiora descendit spectatu digna sub castello, quod Sabellum vocant, unde Sabellae familiae nomen inditum. Hic Iuturnae lacum invisit, in quo Turni soror audita illius morte sese praecipitasse traditur. Et huius stagni - sive lacum esse velis - nullus apparet exitus; profunditas parva est et ambitus parvus, pisces tamen alit non paucos.

Post haec rogavit pontificem Adoardus Marsiae dux, familiae Columnensis, Arcem, quam Papae vocitant, ut accedere dignaretur, et si placeret loci amoenitas, ibi aestatem ageret. Annuit Pius, mortuo cardinali Columna ut intelligerent omnes nihil minus Columnense genus pontifici carum esse.

In itinere monasterium Sanctae Mariae Palatioli cognominatum invisit, ibique missarum solemnibus interfuit. Ecclesia est vetusti operis, non magna, uno contenta fornice, cuius vestibulum marmoreis nitet columnis. Insunt monachorum habitacula et officinae oportunae, quamvis parum nitidae et vetustate corruptae. Imminet locus Albano lacui. Saxum excisum est ad tantum spatium, quantum monasterio necesse fuit et horto; speluncae quoque suffossae sunt, aquarum vis magna hic scaturiit, et fontes perlucidi vivaria implent piscium. Delectabile est sub aestu frigidas et bullientes aquas cernere, quae per fistulas emissae sublime saliunt, et ad omnia monachorum opera praesto adsunt. Ultra hortum, quem pulcherrime excoluerunt, antrum est ante meridiem semper umbrosum instar aulae, in qua plures possint apparari mensae. Illinc quoque fons largus emanat perspicuae perennisque lymphae, quae iuxta piscinam implet. Isidorus cardinalis Rutenus, cum per aestatis caumata eo profugisset, in hoc antro plerumque prandium fecit. Olim Carthusienses inhabitarunt aestivum Romae fugitantes aerem; nunc Sancti Francisci monachi tenent, quibus observantia regulae nomen dedit. Aditum ad monasterium perangustum pauci facile custodiant; a dextris altissima praecipitia in lacum tendunt, a sinistris ingens ac sublime prominet saxum, in quo viam ferro excidit antiquitas. Priusquam monasterium ingrediaris, stat rupes alta pro muro sinistrae partis, in qua fasces consulum Romanorum et duodecim secures pro veteri consuetudine sculptae fuerunt; sex hedera cooperuit, sex adhux visuntur. Pius hederam iussit amoveri antiquitatis memoriae favens. Hinc ad Arcem Papae se contulit, quae in alto sita monte munitissima est et loci natura et ope humana. Prosper Columnensis multum adiecit roboris. Una ex parte oppugnari potest, qua itur ad altiores montes, quamvis saxum natura obiecit, super quo turris ingenti murorum mole excitata est; reliquas partes frustra temptaverit hostis, quae oppido imminent in pendenti rupe collocato.

Exceptus est in Arce pontifex blando et benigno ducis vultu; factoque ibi prandio exivit in prata, quae latissima patent ante Arcem. Tum gramine cuncta virebant et floribus. Deinde in silvas processit avellanae nucis, sub quibus umbrae suaves; mox castanea multa successit et diversi generis arbos. Pratis atque Arci Papae collis supereminet mille circiter passibus altior, et qui omnia superat circumstantia iuga; hunc pontifex ascendit. In cacumine planitiem reperit stadium aut amplius paulo in circuitu complexam. Antiqui per ambitum muri fundamenta extant et saxa ingentia ferro expolita et sacellum in medio dirutum, super cuius ruinis Dalmata quidam heremitorium sibi construxit congestis sine calce lapidibus. Hic olim fuisse aut castellum aliquod aut villam potentis cuiuspiam Romani inditio est strata per montem via Appiano silice, quae usque ad summum cacumen adhuc integra perseverat. Nonnulli Gabiorum arcem fuisse coniectant, quia montem Cavarum vulgus appellat, quasi Gabiorum per corruptionem dicere velit. Excelsitas hinc patet, quod Amiatae montem - non obstante Cimino, qui medius interiacet - inde cernere licet.

Consedit pontifex aliquantisper cum cardinalibus, et maritimam contemplatus plagam a Terracina usque ad Argentarium montem omne litus Ecclesiae metatus est oculis. Intuebatur Centum Cellarum iuga, quae novo alumine nostram aetatem ditant, et usque ad Romanum portum Tuschorum frequentia litora; tum Ostiam in Latio et in morem anguis labentem Tyberim varios per plana flexus agentem; vidit et Ardeam, Turni patriam silvis undique cinctam et mare versus stagna Numici, ex quis tantum libari Vestae fas fuit, et Aricinae ruinas, unde matrem divi Augusti ortam memorant, et in colle situm Lavinium a Lavinia dictum, Latini filia, Aeneae coniuge. Vidit et in litore maris Neptunnium in Antii ruinis aedificatum, cuius populus piscatione, venatu et aucupio vivit: vere coturnices ex Aphrica redeuntes allectas fistula retibus capiunt; XXX diebus aucupium durat, captura unius diei saepe centum milia coturnicum interficit. Capitur et ibi vis magna palumborum, cum transvolare mare Italiamque relinquere parant. Vertit et oculos pontifex ad Circei culmina montis et iuga fabulosa et Pontiam insulam, Alfonsi regis captivitate nobilitatam et ipsam denique Terracinam, quam Volsci sua lingua Anxur vocavere. Nemorensis lacus et Aricinus et qui de Iuturna nomen habuit, et Albanus haud aliter de monte cernebantur, quam si super eorum labiis consederetur, indeque et magnitudinem et formam ad verum cognoscere licuit et interiacentia spatia, quae frondosis eo tempore silvis herbisque tecta virentibus varios atque iocundos expressere colores. Maxime vero genesta placuit, quae flore suo magnam cooperuit camporum partem. Roma deinde in conspectu se tota obtulit et Soractae et ager Sabinus et Apenninum iugum nive candidum et Palumbaria et Tybur et Penestre et in agro, quem nunc Campanum appellant, plurima loca. Cernebatur et lacus Regillus, quem hodie Griphorum paludem vocitant. Tusculi quoque ruinae in conspectu fuere; Romani urbem delevere post acceptam cladem sub Federico Primo, quam ferunt fuisse maximam. Regiam ibi magnificentissimi apparatus fuisse Strabo commemorat, cuius adhuc fundamenta visuntur fornicibus innixa quam plurimis; sub quibus non procul Molara deserta iacet. Cernitur et Rocha Prior Sabellis parens et Lucullanum, L. Luculli quondam villa, Frascatum hodie dictum, et Marianum, quod Marinum appellant, Columnensis familiae oppidum sedecim stadiis ab Arce remotum.

Pontifex omnibus e monte consideratis in Arcem rediit, ibique pernoctavit, exin summo diluculo ad Criptam Ferratam se contulit. Id vetus monasterium est in agro Tusculano situm, Marianum inter et Lucullanum; quo in loco Ciceronis villam fuisse putant, et ibi Quaestiones Tusculanas editas. Cenobium monachi Graecanico ritu barbati colunt, divinasque laudes et officia Graece canunt. Templum vetustum nobili opere constructum Gloriosae Virginis, Reginae Caelorum - cui dicatum est - effigiem pulcherrimam servat in tabula pictam, Lucae - ut perhibent - opus evangelistae, ad quam visendam Septembrio mense singulis annis frequentes concurrunt populi; quo tempore et nundinae fiunt, quae vino madente plebe raro sine caede peraguntur. Aquam monachi more Graeco in festo Penthecostes purificant, et in ecclesiae vestibulo vase marmoreo clausam toto conservant anno, febricitantibusque concedunt tanquam febris expultricem. Habitacula monachorum et abbatis seorsum egregia sunt et horti olerum pulcherrimi, et qui cetera superat: fons frigidus ac largissimus ante vestibulum ecclesiae scaturiens ad omnes officinas derivatur, et piscinam implet late patentem.Huic monasterio praefuit abbas Calaber, homo litigiosus, verum qui multa per iudicium recuperavit amissa. Romani hunc infestum habuere, saepeque ferro perdere temptaverunt, cum possessiones eorum vetustas perturbaret, et antiquas sopitasque dudum lites pergeret excitare. Pius eum in Siciliam transtulit, ibique fecit archimandritam; Criptam Ferratam Bessarioni cardinali Niceno commendavit, qui monasterium ipsum novis ac pulcherrimis aedificiis instaurare coepit.
Pontifex hic prandium peregit, deinde praeter opinionem omnium aestu iam excitato via Latina inter multas veterum aedificiorum ruinas Romam repetiit, et Lateranensem ingressus ecclesiam apud aram maiorem cum paululum orasset, inspexissetque templi tectum - cuius partem magnam reparaverat, reliquam reparari mandaverat -, per vias Urbis inhabitatas Transtyberinam regionem intravit, et deinde in Palatium se recepit apud Beatum Petrum, in cuius aede sequenti die sacram Penthecosten solemni pompa celebravit, et populo benedixit.

Zeer aangenaam verblijf van Pius te Alba; treffende beschrijving van Alba en veel andere plaatsen
Nadat Pius in de basiliek van de St. Pieter het feest  van de Hemelvaart^[1] van onze Heer had gevierd, werd hij uitgenodigd door zijn kamerheer,^[2] de kardinaal van Aquileia,^[3] een bezoek te brengen aan het klooster van Sint Paulus te Albano, om de oudheden daar te leren kennen, een uitnodiging die Pius heel graag aanvaardde. Hij nam drie kardinalen en zijn huispersoneel met zich mee en verliet de stad door de Porta Appia langs de weg, die naar Napels leidt; onderweg bekeek hij veel ruïnes, vooral het hippodroom bij San Sebastiano en een grote in stukken gebroken obelisk, die eens als eindpaal diende voor wedstrijden met twee- en vierspannen, en de mooie graftombe van Caecilia Metella, tegenwoordig Capo di Bove ofwel Stierenkop genoemd.^[4] Een eind verder kwam Pius een groot aantal verwoeste villas tegen en een aquaduct, dat op veel plaatsen onderbroken was en dat op zeer hoge bogen rustte. Dichtbij Albano, midden in de bossen, vonden ze de via Appia terug, bestraat met keiharde zwarte klinkers, en aan beide zijden van de weg telkens weer de op torens lijkende bouwsels van grafmonumenten, die van hun marmer waren beroofd.

De kamerheer Lodovico had het verwoeste klooster van Sint Paulus in Albano, dat eens gesticht was door paus Honorius III uit de familie Savelli,^[5] verworven en gerestaureerd. Hij had de kerk hersteld, waarvan het dak was verdwenen, prachtige huizen gebouwd en waar hij eens op wolven en vossen jaagde, had hij tuinen aangelegd; kortom hij had er een lustoord van gemaakt. Er is een bron met altijd stromend water, maar toch had hij ook cisternen laten bouwen, waaruit water van betere kwaliteit kon worden geput. De lucht is er niet ongezond, ook al is de plaats blootgesteld aan zeewinden, die vanuit Afrika waaien. Lodovico hield verschillende soorten dieren, onder andere pauwen en kalkoenen^[6] en Syrische geiten met lange, brede oren die aan beide zijden van hun kop neerhingen en de wangen bedekten.^[7] Onder Lodovico is het aanzien van de plaats ten goede veranderd en het klooster hersteld.

Hoe anders was de zorg die de kardinaal van Foix^[8] aan zijn kerk besteedde. Hij is de bisschop van Albano, iemand van adellijke afkomst, een rijk en machtig man. In de tijd dat hij legaat was in Avignon, heeft hij zoveel geld bijeen geschraapt, dat hij de burgerij volkomen heeft leeggezogen. Zijn kerk in Albano staat daar zonder dak, zonder altaar, zonder deuren; alleen de muren staan er nog, bedekt met klimop, en spoedig zal het zover zijn, dat ook zij geheel instorten; intussen doen ze dienst als stal voor geiten en runderen. Dat zijn de kanunniken, die de kardinaal van Albano heeft aangesteld, om overdag en ’s nachts de heilige diensten in zijn kerk te voltrekken!

Ik neig ertoe te geloven, dat dit ooit het kleine Alba is geweest, zestien mijl van Rome vandaan, waarover Aeneas’ zoon Ascanius, regeerde, Alba, dat haar naam heeft ontleend aan de zeug met de witte biggen.^[9] Het is door Tullus Hostilius verwoest; de inwoners heeft hij naar Rome overbracht en ze op de heuvel van de Coelius gevestigd. Later is de stad herbouwd op veel grotere schaal, zoals blijkt uit de resten van de oude muren, die een even groot oppervlak omsluiten als de muren van Bologna. De stad strekte zich namelijk uit vanaf de rand van het Albaanse meer tot aan het kasteel, dat nu Albano heet, en de breedte was niet geringer. Resten van particuliere en openbare gebouwen, opgetrokken uit vierkante, bijzonder grote steenblokken, zijn nog te zien. Ook het theater staat er nog, waarvan het centrale deel, dat is uitgehakt in het gesteente van de berg, nog zijn oude zitplaatsen heeft en waarvan de vorm, hoewel overwoekerd met bramen, intact is gebleven. Er is een gedeelte aan toegevoegd van baksteen, dat rust op talrijke nog bestaande bogen. In de stad bevinden zich zeer veel grote waterreservoirs. De Florentijn Battista Alberti, een geleerd man en een groot expert in het opsporen van oudheden, stelt dat er meer dan dertig te vinden zijn, verborgen tussen doornstruiken en bramen. Pius onderzocht vier reusachtige reservoirs, die nog niet waren ingestort.

De laatste, die het grote Alba verwoest heeft, was de Duitse keizer Hendrik III.^[10] Op de ruïnes bouwden de Savelli een bescheiden fort, dat in onze dagen door de patriarch van Alexandrië^[11] is neergehaald, omdat het vijandig was aan de Kerk van Rome. Nu wordt het opnieuw opgebouwd en het kan al worden verdedigd. Men zegt, dat het paleis van Ascanius er nog staat, maar dat is niet waar: het gaat hier om thermen uit de Romeinse keizertijd, een groot en schitterend bouwwerk. De zeer hoge door bogen overdekte ruimten bestaan nog, waarin de sporen te zien zijn van de kanalen voor de doorvoer van het warme water. Deze thermen, waarvan het puin nu gebruikt wordt om de muren van Albano te versterken, waren eens net zo groot als het huidige Albano. Aan de kant die uitkijkt naar Ariccia ziet men een vierkant stenen bouwsel, beroofd van zijn buitenmuur, op de top waarvan vijf ronde conussen omhoog steken; drie ervan zijn ontdaan van hun marmeren bekleding, twee hebben hun decoratie behouden. Ouderdom echter, die grote vernieler, heeft sommige stenen zo verschoven, dat instorting dreigt en op veel plaatsen is de wilde vijg, vijand van muren,^[12] naar binnen gedrongen. Het volksgeloof wil, dat dit de tombe van de Curiatii is, de drielingbroers die voor hun vaderland de strijd aanbonden met de Romeinse Horatii en die daarbij hun leven hebben gegeven;^[13] twee conussen zouden zijn toegevoegd vanwege twee eveneens gesneuvelde Horatii. Ons lijkt dat echter niet waarschijnlijk. Immers, de drielingen vielen al strijdend tussen Rome en Alba, terwijl er één bleef leven, die de overwinning behaalde voor zijn vaderland. Ik ben eerder geneigd te geloven, dat onze voorouders inscripties hebben aangebracht op de plaats, waar zich het gevecht afspeelde en dat de tomben daar zijn opgericht, waar de lijken werden gevonden, of in ieder geval niet ver daar vandaan. Op de weg van Rome naar Alba kom je drie bouwsels tegen, verweerd door ouderdom: daarvan denkt men, dat ze eens gewijd zijn geweest aan de Curiatii, want ze liggen op het grondgebied van Alba.

Achter Alba, blootgesteld aan de noordenwind, ligt het Albaanse meer^[14] in een diepe vallei  verscholen, die tegenwoordig de vallei van Castelli wordt genoemd, naar het Sabijnse Castel Gandolfo, dat boven het meer uitsteekt. Het kasteel is in het verleden door de patriarch^[15] verwoest, maar men heeft een aanvang gemaakt met de restauratie. Pius ging erheen om te kijken of er antieke resten waren. Het meer heeft een bijzonder mooie ligging; het wordt omgeven door hoge rotsen, waarvan de laagste over een lengte van een stadie afloopt in de richting van Rome; de andere zijn veel hoger en ontoegankelijk. Alles is bedekt met bossen, waarin veel altijd groene steeneiken groeien. Het meer heeft de vorm van een ei, is iets langer dan breed en heeft een omtrek van vijf mijl. Het is zeer geschikt voor het leveren van zeeslagen en er is plaats voor een onbeperkt aantal toeschouwers. Het water is heel helder en een voedingsbodem voor uitstekende vis, vooral geweldig dikke palingen. Iedereen is het erover eens, dat het meer heel diep is, sommigen spreken zelfs over een peilloze diepte. Volgens de overlevering zou tijdens de oorlog om Veii een Etruskische ziener gezegd hebben: “Als het water wegstroomt uit het Albaanse meer, zullen de Romeinen Veii innemen.”^[16] Men heeft – hetgeen een reusachtig werkstuk was – een afwateringskanaal geconstrueerd, waarbij het Albaans gebergte over een lengte van niet minder dan twee mijl is doorboord. Dat bleek van zeer groot nut: er werden molens gebouwd, die altijd in beweging zijn; er werd een methode ontwikkeld voor het vangen van paling; de dorstige akkers werden bevloeid; en er werd voorkomen, dat het meer zich alsmaar uitbreidde. Volgens Biondo^[17] stroomt het water, dat op deze wijze wordt afgevoerd, naar Santa Anastasia op drie mijl van Rome en vormt daar een moeras, dat ad Aquas Salvias, Geneeskrachtig Water, wordt genoemd.^[18] Pius onderzocht beide plaatsen: waar het water uit het meer wegstroomt door een tunnel, en waar het binnenkomt; de aanleg van beiden  vond hij bewonderswaardig. Ook zag hij een uitholling, die in de rots was uitgehakt en die was versterkt met tamelijk oude muren; hij leek op een tempel en had plaatsen, waarin, naar het schijnt, beelden hebben gestaan; hij is aan de westkant dichtbij het meer gelegen en het zou een grot kunnen zijn, waarin dryaden hebben gewoond. Tussen het meer en de grot liggen uitgestrekte weiden en of die nu gebruikt zijn als plaats voor een markt of een offerplechtigheid of een schouwspel, alles was voorhanden om er een lustoord van te maken.

Daarna keerde Pius naar Alba terug, maar de volgende dag vertrok hij alweer om het meer van Nemi te bezichtigen, waarover hij zoveel lovende verhalen had gehoord. Hij reisde over de via Appia, waarvan het plaveisel nog zichtbaar is en die op veel plaatsen waarschijnlijk mooier was dan tijdens de bloei van het Romeinse Rijk, nu zij aan weerszijden en van boven overschaduwd werd door het loof van hazelaars,^[19] die in de meimaand volop in het groen stonden. De natuur, die in alles de kunst overtreft, maakte van de weg één groot feest. Links op een berg staan nog oude ruïnes en aan de voet zie je de resten van oude bouwwerken, het oude Bovillae, waar, naar men zegt, Clodius door Milo gedood is.^[20] Bronnen met fris water borrelen hier op en de velden zijn er vruchtbaar. Rechts, op ongeveer een mijl afstand, zie je een waterplas, die de naam heeft gekregen van het meer van Ariccia. Hier kun je de berg bestijgen, waarop het kasteel van Genzano ligt, dat toebehoort aan de familie Colonna en dat zijn naam ontleent aan Cinzia, een andere naam voor de heidense Diana.^[21]
Aan de voet ervan ligt het meer van Nemi,^[22] door de oude Latijnen niet zonder reden Diana’s spiegel^[23] genoemd: het meer heeft de vorm van een ronde spiegel en het glasheldere water weerkaatst de beeltenis van degene die erin kijkt.^[24] Het meer breidt zich uit in een diepe vallei, waarin men afdaalt langs een steile helling van niet minder dan twee stadiën, en die van boven tot beneden geheel is bebost. De omtrek bedraagt twee mijl of iets meer. Om het hele meer heen loopt een voetpad en een vlakke strook grond, die niet overal even breed is: op zijn smalst vernauwt hij zich tot tien passen, waar hij zich verbreedt, worden het er tweehonderd of meer. Daarboven beginnen de rotsen en een steile klim naar de bergen. Het vlakke gedeelte en alle rotsen zijn tot aan de kam van de berg beplant met vruchtbomen: hier prachtige kastanjes, vol in het blad, daar nog grotere walnoten, in rijen geplaatst, ginds hazelaars. Ook hoge appelbomen van uiteenlopende soort met laag groeiende mispels er onder; verder jonge peren en vijgen en pruimen. Er onder heerst milde schaduw en liggen grazige weiden, waar de zon geen toegang heeft en waar je geen dichte doornstruiken op je weg vindt. In een goed jaar levert deze streek voldoende vruchten voor de hele bevolking van Rome. In de zomermaanden vind je niets dat aangenamer is dan deze plaatsen vol schaduw. Voor een dichter een uitgelezen plaats om te toeven; als zijn inspiratie hier blijft slapen, zal hij nergens worden gewekt. Je zou het de woning van de Muzen kunnen noemen, het huis van de nimfen en, als waar is, wat legenden ons vertellen, de schuilplaats van Diana.
Onder aan het kasteel, dat de naam Nemi draagt en dat in de richting van Genzano op de andere oever van het meer ligt, ontspringt een ijskoude, kristalheldere bron, die zich beneden in het meer uitstort met zo’n krachtige en overvloedige watermassa, dat zij meerdere watermolens doet draaien. Ook dit meer heeft geen uitlaat. De Romeinen hebben een afwateringskanaal aangelegd door het gebergte met grote inspanning over een lange afstand te doorboren, waardoor het water met een breedte, die een mens met zijn armen kan omvatten, uitstroomt in het meer van Ariccia.^[25] Sommigen houden dit voor de bron van de rivier de Numicus, waarin de Trojaan Aeneas verdwenen is,^[26] maar dat is volgens ons niet mogelijk, want de Numicus heeft Aeneas verzwolgen, voordat dit afvoerkanaal van het meer bestond. Maar het zou kunnen zijn, dat dit water naderhand wegvloeide naar de Numicus, waarvan men nu nog de moerassen kan zien dichtbij zee, niet ver van Ardea. Julius Caesar heeft aan de westkant naast het meer een villa gebouwd, maar die weer laten afbreken, omdat zij niet aan zijn verwachting voldeed; er liggen nog ruïnes.^[27]
Dat dit een geliefde plek is geweest voor de Romeinen, blijkt uit veel aanwijzingen, vooral uit het schip dat in onze dagen gevonden is op de bodem van het meer op een diepte van ongeveer twaalf ellen.^{[28], [29]} Kardinaal Prosper Colonna heeft zeelieden uit Genua laten komen, die zonder moeite langer onder water konden blijven, en heeft geprobeerd het schip te lichten; daarbij heeft hij een fragment van het schip opgehaald, waaruit men de vorm en constructie heeft kunnen afleiden. De romp was van larikshout met een dikte van drie vingers; de buitenkant was bestreken met pek en bespannen met zijden stof van een gele of rode kleur; hierop waren loden platen bevestigd met bronzen nagels, waarvan de koppen verguld waren; de platen waren zo dicht tegen elkaar aangelegd, dat er geen water kon binnensijpelen. De binnenkant had, om te voorkomen dat hij vlam zou vatten, over het pek een extra laag, bestaande uit een mengsel van ijzer en klei, waarvan onze deskundigen het fijne niet begrijpen. De dikte ervan was hetzelfde als die van het afgedekte hout, zodat het schip duidelijk bestand was tegen vuur. Ook de kiel en de afzonderlijke delen van de romp schenen op deze wijze geconstrueerd; de lengte van het hele schip is niet minder geweest dan twintig ellen  en de breedte was daarmee in verhouding. Op het schip was, denkt men, een huis gebouwd, zoals wij op de Po gezien hebben van Borso uit Ferrara of op de Mincio van Ludovico van Mantua, of zoals de keurvorsten op de Rijn gebruiken. De zwemmers die naar de bodem doken zeggen, dat ze in het scheepsruim een ijzeren of koperen kist hebben gezien, die aan vier ringen was bevestigd en een lemen kruik met een afsluiting van verguld brons. Men denkt dat het schip heeft toebehoord aan keizer Tiberius, omdat in het meer talrijke loden pijpen zijn aangetroffen met een inscriptie in hoofdletters: TIBERIUS CAESAR. Paus Pius zag op het strand balken, die afkomstig waren van het schip; ze waren van larikshout, dat erg veel lijkt op dennenhout.
Nadat hij alles met veel genoegen bezichtigd had, klom Pius omhoog naar Genzano; het kasteel zelf ging hij niet binnen, maar hij nam de weg onder langs de poorten. De bevolking was uitgelopen en ontving de zegen, waarom zij smeekte. Je had daar hoogbejaarde mannen kunnen zien, die van vreugde weenden en elkaar omhelsden, terwijl ze zeiden: “Wie had toch gedacht, dat wij voor onze dood de paus van Rome hier zouden zien? God heeft ons deze genade geschonken.”

Toen de paus langs de via Appia terugkeerde, ontdekte hij dat, dankzij de ijver van de Romeinen, een bepaalde plaats, die moeilijk was om te bestijgen, makkelijker begaanbaar was gemaakt door aan de ene kant een deel van de berg weg te hakken en aan de andere kant een muur te bouwen met enorme vierkante steenblokken om de weg tegen afbrokkeling te behoeden. Hier was een man bezig stenen uit te graven en de weg te vernielen door grote stenen in kleine stukken te splijten om daarmee zijn huis in Genzano te bouwen. De paus gaf de man een stevige uitbrander en droeg prins Colonna, de heer van Genzano, op om voortaan te verbieden schade toe te brengen aan de openbare weg, omdat deze onder de verantwoordelijkheid viel van de paus.

Terug in Alba daalde hij de volgende dag af naar de bossen, die onder aan het kasteel liggen en die een bezichtiging waard zijn; het kasteel draagt de naam Savelli, waaraan de familie Savelli haar naam ontleent. Hij bekeek hier het meer van Juturna, waarvan de legende wil, dat de zuster van Turnus er zich in heeft geworpen, nadat zij van de dood van haar broer had gehoord.^[30] Ook deze poel, of dit meer als men wil, heeft geen zichtbare uitlaat; de diepte en omtrek zijn gering, maar er zit heel wat vis in.
Hierna verzocht Adoardo, hertog van Marsia, van de Colonna familie de paus om Rocca di Papa met een bezoek te vereren en om, indien de aantrekkelijke ligging hem aanstond, er de zomer door te brengen. De paus stemde toe, want hij wilde iedereen laten zien, dat nu kardinaal Colonna was gestorven, de familie Colonna hem niet minder lief was. Onderweg bezocht hij het klooster Santa Maria in Palazzolo en woonde daar missen bij.^[31] De kerk is een oud bouwwerk, niet groot, met één schip en een voorportaal dat op marmeren zuilen rust. Binnen het klooster bevinden zich cellen voor de monniken en geschikte werkruimten, maar deze zijn heel sober en in vervallen staat. De plaats steekt uit boven het Albaanse meer. De rots is zo weggehakt, dat er voldoende ruimte is voor het klooster en de tuin. Ook zijn er grotten uitgegraven, waaruit een grote hoeveelheid water opwelt, en klare bronnen vullen de visvijvers. Het is aangenaam om in de hitte van de zomer naar het koude, opborrelende water te kijken, dat uit pijpen omhoog springt en beschikbaar is voor alle werkzaamheden van de monniken. Voorbij de tuin, die er zeer verzorgd bij ligt, is een grot die voor de middag altijd schaduw biedt en de grootte heeft van een zaal, waarin meerdere tafels geplaatst kunnen worden. Ook daar gutst een bron met kristalhelder, altijd stromend water tevoorschijn, die een visvijver ernaast vult. Isidorus, de kardinaal van Ruthen,^[32] had de gewoonte, wanneer hij in dit klooster zijn toevlucht had gezocht tegen de zomerhitte, om in deze grot zijn middagmaal te gebruiken. Vroeger woonden hier Kartuizers, die het zomerklimaat van Rome wilden ontvluchten; tegenwoordig wonen er monniken van Sint Franciscus, die naar de strikte observantie van hun regel Observanten heten.^[33] De toegang tot het klooster is heel smal en kan gemakkelijk door enkele wachters bewaakt worden. Rechts vallen hoge klippen steil af naar het meer, links rijst een reusachtige rotswand tot grote hoogte omhoog, waarin men in vervlogen tijden een pad heeft uitgehakt. Voordat je het klooster binnengaat, zie je links een hoge rots die als muur fungeert, waarin naar oude gewoonte twaalf roedenbundels en bijlen van een Romeinse consul zijn gebeeldhouwd; zes zijn door klimop overwoekerd, zes nog zichtbaar. Pius beval de klimop te verwijderen, om de herinnering aan de Oudheid levend te houden.
Van hier begaf Pius zich naar Rocca di Papa, dat op een hoge berg ligt en een zeer goed versterkte vesting is, zowel door de natuur als door het ingrijpen van de mens. Prospero Colonna heeft de sterkte ervan nog vergroot. Rocca kan slechts aan één kant bestormd worden, namelijk daar, waar een weg naar de hoger gelegen bergen voert, hoewel ook daar de natuur voor een obstakel zorgt: een rots, waarop een toren is opgericht met enorm dikke muren. De andere zijden steken boven de stad uit,  die zelf op een rotshelling ligt, en vijandelijke pogingen de stad langs een van die zijden te nemen, zouden op niets uitlopen.

De paus werd hartelijk en gastvrij door de hertog in Rocca ontvangen. Na het middagmaal trok hij er op uit, naar de uitgestrekte weiden voor de stad, waar alles toen groen was en vol bloemen. Daarna ging hij de bossen in vol hazelnoten met hun milde schaduw, gevolgd door veel kastanjes en bomen van allerlei soort. Op deze weiden en Rocca di Papa kijkt een heuvel^[34] neer, die ongeveer een mijl hoger is en uitsteekt boven alle bergruggen er omheen. De paus klom omhoog en trof boven op de top een vlakte met een omtrek van een stadie of iets meer. Hier omheen liggen nog de fundamenten van een oude muur en reusachtige glad gemaakte rotsblokken; in het midden bevindt zich een ingestort heiligdom, op de resten waarvan iemand uit Dalmatië zich een kluizenaarsverblijf heeft gebouwd door zonder mortel stenen opeen te stapelen. Dat hier ooit een kasteel heeft gestaan of een villa van een machtige Romein, zou kunnen blijken uit een weg over de berg, geplaveid met dezelfde soort stenen als die van de via Appia, die tot boven op de top nog geheel intact is. Sommigen vermoeden dat het de burcht van Gabii is geweest, omdat de berg in de volksmond Monte Cavo heet, wat een verbastering kan zijn van Gabii. De grote hoogte blijkt uit het feit, dat men, ondanks de Monte Cimino, die er tussenin ligt, van hieruit de Monte Amiata kan zien.

De paus bleef hier een poosje met zijn kardinalen zitten en, terwijl hij de zeekust overzag, mat hij met zijn ogen heel het kustgebied van de Kerk vanaf Terracina tot aan Monte Argentario. Hij keek naar de bergkammen van Centocelle, die onze tijd verrijken met het pas ontdekte aluin, en de dicht bevolkte kuststreek van Toscane tot aan de haven van Rome; dan naar Ostia in Latium en de Tiber, die als een slang met vele windingen door de vlakte glijdt. Ook Ardea zag hij, de stad van Turnus, omgeven door bossen, en dichter bij zee de moerassen van de Numico, het enige water waaruit men mocht putten om voor Vesta te plengen;^[35] en de ruïnes van Ariccia, waar, zegt men, de moeder van de vergoddelijkte Augustus vandaan komt;^[36] en het op een heuvel gelegen Lavinium, genoemd naar Latinus’ dochter Lavinia, de vrouw van Aeneas. Ook zag hij op de kust Nettuno, gebouwd op de ruïnes van Antium, waarvan de bevolking leeft van visvangst, jacht en vogelvangst: in de lente, wanneer de kwartels uit Afrika terugkeren, worden ze met een fluit gelokt en in netten gevangen. Over een periode van dertig dagen worden de vogels gevangen en het komt vaak voor, dat op één dag 100.000 kwartels het leven laten. Ook wordt een groot aantal duiven gevangen, wanneer ze zich klaar maken Italië te verlaten en de zee over te steken. De paus wendde zijn blik ook naar de toppen van de Monte Circeo^[37] met zijn door legenden omgeven bergkammen en het eiland Ponza, beroemd geworden door het gevangennemen van koning Alfonso;^[38] en tenslotte zag hij zelfs Terracina, door de Volsci in hun taal Anxur genoemd. De meren van Nemi en Ariccia en het meer, dat zijn naam heeft gekregen van Juturna, en het Albaanse meer waren vanaf de berg zo duidelijk te zien, alsof men aan de oevers zat, maar vanaf deze hoogte kon men zich een betrouwbare voorstelling maken van hun grootte en vorm en van de ruimten ertussen, die zich, in deze tijd van het jaar overdekt met lommerrijke bossen en groen gras, aan het oog voordeden in bonte en vrolijke kleuren. Maar het meest nog was de bloeiende brem, die een groot deel van de velden bedekte, een lust voor het oog. Daarachter ontvouwde zich heel Rome aan zijn blik en de Soracte en het land der Sabijnen en de van sneeuw glinsterende bergketen van de Apennijnen en Palombara en Tivoli en Palestrina en veel plaatsen in het gebied, dat we nu Campanië noemen. Ook het Regillus-meer was te zien, dat tegenwoordig het ‘moeras van de griffioenen’ wordt genoemd. Verder waren de ruïnes van Tusculum in zicht. De inwoners van Rome hebben die stad verwoest nadat ze een, naar men zegt, zeer grote nederlaag geleden hadden tegen Frederik I.^[39] Strabo vermeldt, dat hier een schitterend paleis heeft gestaan, waarvan nu nog de fundamenten zichtbaar zijn, steunend op talrijke bogen.^[40] Niet ver daar vandaan ligt het verlaten Molara. En verder Rocca Priora, dat aan de Savelli behoort, en Lucullano, ooit een villa van L. Lucullus,^[41] dat nu Frascati heet, en Marianum, nu Marino genaamd, een stad die zestien stadiën van Rocca di Papa af ligt en toebehoort aan de familie Colonna.

Na vanaf de berg alles in ogenschouw te hebben genomen keerde de paus naar Rocca terug en bracht daar de nacht door. De volgende dag, bij het eerste ochtendgloren, ging hij op weg naar Grottaferrata. Dat is een oud klooster op Tusculaans grondgebied, tussen Marino en Lucullano. Op deze plek, zegt men, heeft de villa van Cicero gestaan, waar hij de Gesprekken te Tusculum heeft geschreven. Het klooster wordt bewoond door monniken, die naar Griekse aard een baard dragen en de goddelijke liturgie en lofzangen in het Grieks zingen.^[42] De kerk, een oud en edel bouwwerk is gewijd aan de glorievolle maagd, de koningin des hemels, en bezit een zeer mooie beeltenis van haar, geschilderd op hout en vervaardigd, zo zegt men althans, door de evangelist Lucas; jaarlijks komen in september zeer veel mensen om de icoon te zien; het is dan jaarmarkt, wat bijna altijd gepaard gaat met bloedvergieten, omdat de mensen dan te veel wijn gedronken hebben. Naar Griekse gewoonte zegenen de monniken op het pinksterfeest water en bewaren dat gedurende het hele jaar in een marmeren kruik in het voorportaal van de kerk om het als koortsverdrijvend middel te geven aan mensen die aan koorts lijden. De cellen van de monniken en met name van de abt zijn mooi en er zijn prachtige groentetuinen, maar dat alles wordt in schoonheid overtroffen door een bron die buiten het voorportaal van de kerk ontspringt en waarvan het koude en overvloedige water wordt afgeleid naar alle werkplaatsen en dient om een groot bassin te vullen. Een abt uit Calabrië had de leiding over de kloostergemeenschap, een man die voortdurend in juridische geschillen verwikkeld was, maar hij had door al zijn procederen veel verloren bezittingen teruggekregen. Mensen uit Rome haatten hem en hebben vaak geprobeerd hem te vermoorden, omdat hij bezittingen, die zij al lang hadden, betwistte en oude en al bijna vergeten geschillen oprakelde. Pius plaatste hem over naar Sicilië en benoemde hem daar tot archimandriet.^[43] Grottaferrata gaf hij in handen van Bessarion, kardinaal van Nicea, die het klooster begon op te knappen met nieuwe en prachtige gebouwen.
De paus gebruikte hier het middagmaal en toen het onverwacht al erg warm werd, keerde hij langs de via Appia met haar vele ruïnes van oude bouwwerken naar Rome terug. Hij ging de kerk van Lateranen^[44] binnen, bad korte tijd voor het hoofdaltaar en, nadat hij het dak van de kerk had geïnspecteerd, waarvan hij een groot deel al had hersteld en opdracht had gegeven de rest te herstellen, ging hij via de bewoonde straten van de stad de wijk Trastevere binnen. Vervolgens trok hij zich terug in zijn paleis bij de Sint Pieter. De volgende dag^[45] droeg hij in deze kerk met alle praal een plechtige mis op ter ere van het pinksterfeest en gaf zijn zegen aan het volk.