Pius maakt een excursie naar Alb

Zeer aangenaam verblijf van Pius te Alba; treffende beschrijving van Alba en veel andere plaatsen

Nadat Pius in de basiliek van de St. Pieter het feest van de Hemelvaart[1] van onze Heer had gevierd, werd hij uitgenodigd door zijn kamerheer,[2] de kardinaal van Aquileia, een bezoek te brengen aan het klooster van Sint Paulus te Albano, om de oudheden daar te leren kennen, een uitnodiging die Pius heel graag aanvaardde. Hij nam drie kardinalen en zijn huispersoneel met zich mee en verliet de stad door de Porta Appia langs de weg, die naar Napels leidt; onderweg bekeek hij veel ruïnes, vooral het hippodroom bij San Sebastiano en een grote in stukken gebroken obelisk, die eens als eindpaal diende voor wedstrijden met twee- en vierspannen, en de

mooie graftombe van Caecilia Metella, tegenwoordig Capo di Bove ofwel Stierenkop genoemd.[3] Een eind verder kwam Pius een groot aantal verwoeste villas tegen en een aquaduct, dat op veel plaatsen onderbroken was en dat op zeer hoge bogen rustte. Dichtbij Albano, midden in de bossen, vonden ze de via Appia terug, bestraat met keiharde zwarte klinkers, en aan beide zijden van de weg telkens weer de op torens lijkende bouwsels van grafmonumenten, die van hun marmer beroofd waren.

De kamerheer Lodovico had het verwoeste klooster van Sint Paulus in Albano, dat eens gesticht was door paus Honorius III uit de familie Savelli, verworven en gerestaureerd.[4] Hij had de kerk hersteld, waarvan het dak was verdwenen, prachtige huizen gebouwd en waar hij eens op wolven en vossen jaagde, had hij tuinen aangelegd; kortom hij had er een lustoord van gemaakt. Er is een bron met altijd stromend water, maar toch had hij ook cisternen laten bouwen, waaruit water van betere kwaliteit kon worden geput. De lucht is er niet ongezond, ook al is de plaats blootgesteld aan zeewinden, die vanuit Afrika waaien. Lodovico hield verschillende soorten dieren, onder andere pauwen en kalkoenen[5] en Syrische geiten met lange, brede oren die aan beide zijden van hun kop neerhingen en de wangen bedekten.[6] Onder Lodovico is het aanzien van de plaats ten goede veranderd en het klooster hersteld.

Hoe anders was de zorg die de kardinaal van Foix[7] aan zijn kerk besteedde. Hij is de bisschop van Albano, iemand van adellijke afkomst, een rijk en machtig man. In de tijd dat hij legaat was in Avignon, heeft hij zoveel geld bijeen geschraapt, dat hij de burgerij volkomen heeft uitgezogen. Zijn kerk in Albano staat daar zonder dak, zonder altaar, zonder deuren; alleen de muren staan er nog, bedekt met klimop, en spoedig zal het zover komen, dat ook zij geheel instorten; intussen doen ze dienst als stal voor geiten en runderen. Dat zijn de kanunniken, die de kardinaal van Albano heeft aangesteld, om overdag en ’s nachts de heilige diensten in zijn kerk te voltrekken!

Ik neig ertoe te geloven, dat dit ooit het kleine Alba is geweest, zestien mijl van Rome vandaan, waarover Aeneas’ zoon Ascanius, regeerde, Alba, die haar naam heeft ontleend aan de zeug met de witte biggen.[8] Het is door Tullus Hostilius verwoest; de inwoners heeft hij naar Rome overbracht en ze op de heuvel van de Coelius gevestigd. Later is de stad herbouwd op veel grotere schaal, zoals blijkt uit de resten van de oude muren, die een even groot oppervlak omsluiten als de muren van Bologna. De stad strekte zich namelijk uit vanaf de rand van het Albaanse meer tot aan het kasteel, dat nu Albano heet, en de breedte was niet geringer. Resten van particuliere en openbare gebouwen, opgetrokken uit vierkante, bijzonder grote steenblokken, zijn nog te zien. Ook het theater staat er nog, waarvan het centrale deel, dat is uitgehakt in het gesteente van de berg, nog zijn oude zitplaatsen heeft en waarvan de vorm, hoewel overwoekerd met bramen, intact is gebleven. Er is een gedeelte aan toegevoegd van baksteen, dat rust op talrijke nog bestaande bogen. In de stad bevinden zich zeer veel grote waterreservoirs. De Florentijn Battista Alberti, een geleerd man en een groot expert in het opsporen van oudheden, stelt dat er meer dan dertig kunnen worden gevonden, verborgen tussen doornstruiken en bramen. Pius onderzocht vier reusachtige reservoirs, die nog niet waren ingestort.

De laatste, die het grote Alba verwoest heeft, was de Duitse keizer Hendrik III.[9] Op de ruïnes bouwden de Savelli een bescheiden fort, dat in onze dagen door de patriarch van Alexandrië is neergehaald, omdat het vijandig was aan de Kerk van Rome.[10] Nu wordt het opnieuw opgebouwd en het kan al worden verdedigd. Men zegt, dat het paleis van Ascanius er nog staat, maar dat is niet waar: het gaat hier om termen uit de Romeinse keizertijd, een groot en schitterend bouwwerk. De zeer hoge door bogen overdekte ruimten bestaan nog, waarin de sporen te zien zijn van de kanalen voor de doorvoer van het warme water. Deze termen, waarvan het puin nu gebruikt wordt om de muren van Albano te versterken, waren eens net zo groot als

het huidige Albano. Aan de kant die uitkijkt naar Ariccia ziet men een vierkant stenen bouwsel, beroofd van zijn buitenmuur, op de top waarvan vijf ronde conussen omhoog steken; drie ervan zijn ontdaan van hun marmeren bekleding, twee hebben hun decoratie behouden. Ouderdom echter, die grote vernieler, heeft sommige stenen zo verschoven, dat instorting dreigt en op veel plaatsen is de wilde vijg, vijand van muren, naar binnen gedrongen.[11] Het volksgeloof wil, dat dit

de tombe van de Curiatii is, de drielingbroers die voor hun vaderland de strijd aanbonden met de Romeinse Horatii en die daarbij hun leven hebben gegeven; twee conussen zouden zijn toegevoegd vanwege twee eveneens gesneuvelde Horatii.[12] Ons lijkt dat echter niet waarschijnlijk.[13] Immers, de drielingen vielen al strijdend tussen Rome en Alba, terwijl er één bleef leven, die de overwinning behaalde voor zijn vaderland. Ik ben eerder geneigd te geloven, dat onze voorouders inscripties hebben aangebracht op de plaats, waar zich het gevecht afspeelde en dat de tomben daar zijn opgericht, waar de lijken werden gevonden, of in ieder geval niet ver daar vandaan. Op weg van Rome naar Alba kom je drie bouwsels tegen, verweerd door ouderdom: daarvan denkt men, dat ze eens gewijd zijn geweest aan de Curiatii, want ze liggen op het grondgebied van Alba.

Achter Alba, blootgesteld aan de noordenwind, ligt het Albaanse meer[14] in een diepe vallei verscholen, die tegenwoordig de vallei van Castelli wordt genoemd, naar het Sabijnse Castel Gandolfo, dat boven het meer uitsteekt.[15] Het kasteel is in het verleden door de patriarch verwoest,[16] maar men heeft een aanvang gemaakt met de restauratie. Pius ging erheen om te kijken of er antieke resten waren. Het meer heeft een bijzonder mooie ligging; het wordt omgeven door hoge rotsen, waarvan de laagste over een lengte van een stadie afloopt in de richting van Rome; de andere zijn veel hoger en ontoegankelijk. Alles is bedekt met bossen, waarin veel altijd groene steeneiken groeien. Het meer heeft de vorm van een ei, is iets langer dan breed en heeft een omtrek van vijf mijl. Het is zeer geschikt voor het leveren van zeeslagen en er is plaats voor een onbeperkt aantal toeschouwers. Het water is heel helder en een voedingsbodem voor uitstekende vis, vooral geweldig dikke palingen. Iedereen is het erover eens, dat het meer heel diep is, sommigen spreken zelfs over een peilloze diepte. Volgens de overlevering zou tijdens de oorlog om Veii een Etruskische ziener gezegd hebben: “Als het water wegstroomt uit het Albaanse meer, zullen de Romeinen Veii innemen.”[17] Men heeft – hetgeen een reusachtig werkstuk was – een afwateringskanaal geconstrueerd waarbij het Albaans gebergte over een lengte van niet minder dan twee mijl is doorboord. Dat bleek van zeer groot nut: er werden molens gebouwd, die altijd in beweging zijn; er werd een methode ontwikkeld voor het vangen van paling; de dorstige akkers werden bevloeid; en er werd voorkomen dat het meer zich alsmaar uitbreidde. Volgens Biondo[18] stroomt het water, dat op deze wijze wordt afgevoerd, naar Santa Anastasia op drie mijl van Rome en vormt daar een moeras, dat Aquae Salviae,

Geneeskrachtig Water, wordt genoemd.[19] Pius onderzocht beide plaatsen: waar het water uit het meer wegstroomt door een tunnel, en waar het binnenkomt; de aanleg van beiden vond hij bewonderswaardig. Ook zag hij een uitholling, die in de rots was uitgehakt en die was versterkt met tamelijk oude muren; hij leek op een tempel en had plaatsen, waarin, naar het schijnt, beelden hebben gestaan; hij is aan de westkant dichtbij het meer gelegen en het zou een grot kunnen zijn, waarin dryaden hebben gewoond.[20] Tussen het meer en de grot liggen uitgestrekte weiden en of die nu gebruikt zijn als plaats voor een markt of een offerplechtigheid of een schouwspel, alles was voorhanden om er een lustoord van te maken.

Daarna keerde Pius naar Alba terug, maar de volgende dag vertrok hij alweer om het meer van Nemi te bezichtigen, waarover hij zoveel lovende verhalen had gehoord. Hij reisde over de via Appia, waarvan het plaveisel nog zichtbaar is en die op veel plaatsen waarschijnlijk mooier was dan tijdens de bloei van het Romeinse Rijk, nu zij aan weerszijden en van boven overschaduwd werd door het loof van hazelaars, die in de meimaand volop in het groen stonden.[21] De natuur, die in alles de kunst overtreft, maakte van de weg één groot feest. Links op een berg staan nog oude ruïnes en aan de voet zie je de resten van oude bouwwerken, het oude Bovillae,[22] waar, naar men zegt, Milo Clodius gedood heeft. Bronnen met fris water borrelen hier op en de velden zijn er vruchtbaar. Rechts, op ongeveer een mijl afstand, zie je een waterplas, die de naam heeft gekregen van het meer van Ariccia. Hier kun je de berg bestijgen, waarop het kasteel van Genzano ligt, dat toebehoort aan de familie Colonna en dat zijn naam ontleent aan Cinzia, een andere naam voor de heidense Diana.[23]

Aan de voet ervan ligt het meer van Nemi,[24] door de oude Latijnen niet zonder reden Diana’s spiegel [25]genoemd: het meer heeft de vorm van een ronde spiegel en het glasheldere water weerkaatst de beeltenis van degene die erin kijkt. Het meer breidt zich uit in een diepe vallei, waarin men afdaalt langs een steile helling van niet minder dan twee stadiën en van boven tot beneden geheel bebost. De omtrek bedraagt twee mijl of iets meer. Om het hele meer heen loopt een voetpad en een vlakke strook grond, die niet overal even breed is: op zijn smalst vernauwt hij zich tot tien passen, waar hij zich verbreedt, worden het er tweehonderd of meer. Daarboven beginnen de rotsen en een steile klim naar de bergen. Het vlakke gedeelte en alle rotsen zijn tot aan de kam van de berg beplant met vruchtbomen: hier prachtige kastanjes, vol in het blad, daar nog grotere walnoten, in rijen geplaatst, ginds hazelaars. Ook hoge appelbomen van uiteenlopende soort met laag groeiende mispels er onder; verder jonge peren en vijgen en pruimen. Er onder heerst milde schaduw en liggen grazige weiden, waar de zon geen toegang heeft en waar je geen dichte doornstruiken op je weg vindt. In een goed jaar levert deze streek voldoende vruchten voor de hele bevolking van Rome. In de zomermaanden vind je niets dat aangenamer is dan deze plaatsen vol schaduw. Voor dichters een uitgelezen plaats om te toeven; als zijn inspiratie hier blijft slapen, zal hij nergens worden gewekt. Je zou het de woning van de Muzen kunnen noemen, het huis van de nimfen en, als waar is, wat legenden ons vertellen, de schuilplaats van Diana.

Onder aan het kasteel, dat de naam Nemi draagt[26] en dat in de richting van Genzano op de andere oever van het meer ligt, ontspringt een ijskoude, kristalheldere bron, die zich beneden in het meer uitstort met zo’n krachtige en overvloedige watermassa, dat zij meerdere watermolens doet draaien. Ook dit meer heeft geen uitlaat. De Romeinen hebben een afwateringskanaal aangelegd door het gebergte met grote inspanning over een lange afstand te doorboren, waardoor het water met een breedte, die een mens met zijn armen kan omvatten, uitstroomt in het meer van Ariccia.[27] Sommigen houden dit voor de bron van de rivier de Numicus, waarin de Trojaan Aeneas verdwenen is, maar dat is volgens ons niet mogelijk, want de Numicus heeft Aeneas verzwolgen, voordat dit afvoerkanaal van het meer bestond.[28] Maar het zou kunnen zijn, dat dit water naderhand wegvloeide naar de Numicus, waarvan men nu nog de moerassen kan zien dichtbij zee, niet ver van Ardea. Julius Caesar heeft aan de westkant naast het meer een villa gebouwd, maar die weer laten afbreken, omdat zij niet aan zijn verwachting voldeed; er liggen nog ruïnes.[29]

Dat dit een geliefde plek is geweest voor de Romeinen, blijkt uit veel aanwijzingen, vooral uit het schip[30] dat in onze dagen gevonden is op de bodem van het meer op een diepte van ongeveer twaalf ellen.[31] Kardinaal Prosper Colonna liet zeelieden uit Genua komen, die zonder moeite langer onder water konden blijven, en heeft geprobeerd het schip te lichten; daarbij heeft hij een fragment van het schip opgehaald, waaruit men de vorm en constructie heeft kunnen afleiden. De romp was van larikshout met een dikte van drie vingers; de buitenkant was bestreken met pek en bespannen met zijden stof van een gele of rode kleur; hierop waren loden platen bevestigd met bronzen nagels, waarvan de koppen verguld waren; de platen waren zo dicht tegen elkaar aangelegd, dat er geen water kon binnensijpelen. De binnenkant had, om te voorkomen dat hij vlam zou vatten, over het pek een extra laag, bestaande uit een mengsel van ijzer en klei, waarvan onze deskundigen het fijne niet begrijpen. De dikte ervan was hetzelfde als die van het afgedekte hout, zodat het schip duidelijk bestand was tegen vuur. Ook de kiel en de afzonderlijke delen van de romp schenen op deze wijze geconstrueerd; de lengte van het hele schip is niet minder geweest dan twintig ellen en de breedte was daarmee in verhouding. Op het schip was, denkt men, een huis gebouwd, zoals wij op de Po gezien hebben van Borso uit Ferrara of op de Mincio van Ludovico van Mantua, of zoals de keurvorsten op de Rijn gebruiken. De zwemmers die naar de bodem doken zeggen, dat ze in het scheepsruim een ijzeren of koperen kist hebben gezien, die aan vier ringen was bevestigd en een lemen kruik met een afsluiting van verguld brons. Men denkt dat het schip heeft toebehoord aan keizer Tiberius, omdat in het meer talrijke loden pijpen zijn aangetroffen met een inscriptie in hoofdletters: TIBERIUS CAESAR. Paus Pius zag op het strand balken, die afkomstig waren van het schip; ze waren van larikshout, dat erg veel lijkt op dennenhout.

Nadat hij alles met veel genoegen bezichtigd had, klom Pius omhoog naar Genzano; het kasteel zelf ging hij niet binnen, maar hij nam de weg onder langs de poorten. De bevolking was uitgelopen en ontving de zegen, waarom zij smeekte. Je had daar hoogbejaarde mannen kunnen zien, die van vreugde weenden en elkaar omhelsden, terwijl ze zeiden: “Wie had toch gedacht, dat wij voor onze dood de paus van Rome hier zouden zien? God heeft ons deze genade geschonken.”

Toen de paus langs de via Appia terugkeerde, ontdekte hij dat dankzij de ijver van de Romeinen een bepaalde plaats, die moeilijk was te bestijgen, makkelijker begaanbaar was gemaakt door aan de ene kant een deel van de berg weg te hakken en aan de andere kant een muur te bouwen met enorme vierkante steenblokken om de weg tegen afbrokkeling te behoeden. Hier was een man bezig stenen uit te graven en de weg te vernielen door grote stenen in kleine stukken te splijten om daarmee zijn huis in Genzano te bouwen. De paus gaf de man een felle uitbrander en droeg prins Colonna, de heer van Genzano, op om voortaan te verbieden schade toe te brengen aan de openbare weg, omdat deze onder de verantwoordelijkheid viel van de paus.

Terug in Alba daalde hij de volgende dag af naar de bossen die onder aan het kasteel liggen en die een bezichtiging waard zijn; het kasteel draagt de naam Savelli, waaraan de familie Savelli haar naam ontleent. Hij bekeek hier het meer van Juturna, waarvan de legende wil, dat de zuster van Turnus er zich in heeft geworpen, nadat zij van de dood van haar broer had gehoord.[32] Ook deze poel, of dit meer als men wil, heeft geen zichtbare uitlaat; de diepte en omtrek zijn gering, maar er zit heel wat vis in.[33]

Hierna verzocht Adoardo, hertog van Marsia, van de Colonna familie de paus om Rocca di Papa met een bezoek te vereren en om, indien de aantrekkelijke ligging hem aanstond, er de zomer door te brengen. De paus stemde toe, want hij wilde iedereen laten zien, dat nu kardinaal Colonna was gestorven, de familie Colonna hem niet minder lief was. Onderweg bezocht hij het klooster Santa Maria in Palazzolo en woonde daar missen bij.[34] De kerk is een oud bouwwerk, niet groot, met één schip en een voorportaal dat op marmeren zuilen rust. Binnen het klooster bevinden zich cellen voor de monniken en geschikte werkruimten, maar deze zijn heel sober en in vervallen staat. De plaats steekt uit boven het Albaanse meer. De rots is zo weggehakt, dat er voldoende ruimte is voor het klooster en de tuin. Ook zijn er grotten uitgegraven, waaruit een grote hoeveelheid water opwelt, en klare bronnen vullen de visvijvers. Het is aangenaam om in de hitte van de zomer naar het koude, opborrelende water te kijken, dat uit pijpen omhoog springt en beschikbaar is voor alle werkzaamheden van de monniken. Voorbij de tuin, die er zeer verzorgd bij ligt, is een grot die voor de middag altijd schaduw biedt en de grootte heeft van een zaal, waarin meerdere tafels geplaatst kunnen worden. Ook daar gutst een bron met kristalhelder, altijd stromend water tevoorschijn, die een visvijver ernaast vult. Isidorus, de kardinaal van Ruthen,[35] had de gewoonte, wanneer hij in dit klooster zijn toevlucht had gezocht tegen de zomerhitte, om in deze grot zijn middagmaal te gebruiken. Vroeger woonden hier Kartuizers, die het zomerklimaat van Rome wilden ontvluchten; tegenwoordig wonen er monniken van Sint Franciscus, die naar de strikte observantie van hun regel Observanten heten.[36] De toegang tot het klooster is heel smal en kan gemakkelijk door enkele wachters bewaakt worden. Rechts vallen hoge klippen steil af naar het meer, links rijst een reusachtige rotswand tot grote hoogte omhoog, waarin men in vervlogen tijden een pad heeft uitgehakt. Voordat je het klooster binnengaat, zie je links een hoge rots die als muur fungeert, waarin naar oude gewoonte twaalf roedenbundels en bijlen van een Romeinse consul zijn gebeeldhouwd;[37] zes zijn door klimop overwoekerd, zes nog zichtbaar. Pius beval de klimop te verwijderen, om de herinnering aan de Oudheid levend te houden.

Van hier begaf Pius zich naar Rocca di Papa, dat op een hoge berg ligt en een zeer goed versterkte vesting is, zowel door de natuur als door het ingrijpen van de mens. Prospero Colonna heeft de sterkte ervan nog vergroot. Rocca kan slechts aan één kant bestormd worden, namelijk daar, waar een weg naar de hoger gelegen bergen voert, hoewel ook daar de natuur voor een obstakel zorgt: een rots, waarop een toren is opgericht met enorm dikke muren. De andere zijden steken boven de stad uit, die zelf op een rotshelling ligt, en vijandelijke pogingen de stad langs een van die zijden te nemen, zouden op niets uitlopen.

De paus werd hartelijk en gastvrij door de hertog in Rocca ontvangen. Na het middagmaal trok hij er op uit, naar de uitgestrekte weiden voor de stad, waar alles toen groen was en vol bloemen. Daarna ging hij de bossen in vol hazelnoten met hun milde schaduw, gevolgd door veel kastanjes en bomen van allerlei soort. Op deze weiden en Rocca di Papa kijkt een heuvel[38] neer, die ongeveer een mijl hoger is en uitsteekt boven alle bergruggen er omheen. De paus klom omhoog en trof boven op de top een vlakte met een omtrek van een stadie of iets meer. Hier omheen liggen nog de fundamenten van een oude muur en reusachtige glad gemaakte rotsblokken; in het midden bevindt zich een ingestort heiligdom, op de resten waarvan iemand uit Dalmatië zich een kluizenaarsverblijf heeft gebouwd door zonder mortel stenen opeen te stapelen. Dat hier ooit een kasteel heeft gestaan of een villa van een machtige Romein, zou kunnen blijken uit een weg over de berg, geplaveid met dezelfde soort stenen als die van de via Appia, die tot boven op de top nog geheel intact is. Sommigen vermoeden dat het de burcht van Gabii is geweest, omdat de berg in de volksmond Monte Cavo heet, wat een verbastering kan zijn van Gabii. De grote hoogte blijkt uit het feit, dat men, ondanks de Monte Cimino, die er tussenin ligt, van hieruit de Monte Amiata kan zien.

De paus bleef hier een poosje met zijn kardinalen zitten en, terwijl hij de zeekust overzag, mat hij met zijn ogen heel het kustgebied van de Kerk vanaf Terracina tot

aan Monte Argentario. Hij keek naar de bergkammen van Centocelle, die onze tijd verrijken met het pas ontdekte aluin,[39] en de dicht bevolkte kuststreek van Toscane tot aan de haven van Rome; dan naar Ostia in Latium en de Tiber, die als een slang met vele windingen door de vlakte glijdt. Ook Ardea zag hij, de stad van Turnus,[40] omgeven door bossen, en dichter bij zee de moerassen van de Numico, het enige water waaruit men mocht putten om voor Vesta te plengen;[41] en de ruïnes van Ariccia, waar, zegt men, de moeder van de vergoddelijkte Augustus vandaan komt;[42] en het op een heuvel gelegen Lavinium, genoemd naar Latinus’ dochter Lavinia, de vrouw van Aeneas. Ook zag hij op de kust Nettuno, gebouwd op de ruïnes van Antium,

waarvan de bevolking leeft van visvangst, jacht en vogelvangst: in de lente wanneer de kwartels uit Afrika terugkeren, worden ze met een fluit gelokt en in netten gevangen. Over een periode van dertig dagen worden de vogels gevangen en het komt vaak voor dat op één dag 100.000 kwartels het leven laten. Ook wordt een groot aantal duiven gevangen, wanneer ze zich klaar maken Italië te verlaten en de zee over te steken. De paus wendde zijn blik ook naar de toppen van de Monte Circeo[43] met zijn door legenden omgeven bergkammen en het eiland Ponza, beroemd geworden door het gevangennemen van koning Alfonso;[44] en tenslotte zag hij daar Terracina zelf, door de Volsci in hun taal Anxur genoemd.[45] De meren van Nemi en Ariccia en het meer, dat zijn naam heeft gekregen van Juturna, en het Albaanse meer waren vanaf de berg zo duidelijk te zien, alsof men aan de oevers zat, maar vanaf deze hoogte kon men zich een betrouwbare voorstelling maken van hun grootte en vorm en van de ruimten ertussen, die zich, in deze tijd van het jaar overdekt met lommerrijke bossen en groen gras, aan het oog voordeden in bonte en vrolijke kleuren. Maar het meest nog was de bloeiende brem, die een groot deel van de velden bedekte, een lust voor het oog. Daarachter ontvouwde zich heel Rome aan zijn blik en de Soracte en het land Soracte

der Sabijnen en de van sneeuw glinsterende bergketen van de Apennijnen en Palombara en Tivoli en Palestrina en veel plaatsen in het gebied, dat we nu Campanië

noemen. Ook het Regillus-meer was te zien, dat tegenwoordig het ‘moeras van de griffioenen’ wordt genoemd.[46] Verder waren de ruïnes van Tusculum[47] in zicht. De inwoners van Rome hebben die stad verwoest nadat ze een, naar men zegt, zeer grote nederlaag geleden hadden tegen Frederik I.[48] Strabo vermeldt, dat hier een schitterend paleis heeft gestaan, waarvan nu nog de fundamenten zichtbaar zijn, steunend op talrijke bogen.[49] Niet ver daar vandaan ligt het verlaten Molara. En verder Rocca Priora, dat aan de Savelli behoort, en Lucullano, ooit een villa van L. Lucullus,[50] dat nu Frascati heet, en Marianum, nu Marino genaamd, een stad die zestien stadiën van Rocca di Papa af ligt en toebehoort aan de familie Colonna.

Na vanaf de berg alles in ogenschouw te hebben genomen keerde de paus naar Rocca terug en bracht daar de nacht door. De volgende dag, bij het eerste ochtendgloren, ging hij op weg naar Grottaferrata.[51] Dat is een oud klooster op Tusculaans grondgebied, tussen Marino en Lucullano. Op deze plek, zegt men, heeft de villa van Cicero gestaan, waar hij de Gesprekken te Tusculum heeft geschreven. Het klooster wordt bewoond door monniken, die naar Griekse aard een baard dragen en de goddelijke liturgie en lofzangen in het Grieks zingen.[52] De kerk, een oud en edel bouwwerk is gewijd aan de glorievolle maagd, de koningin des hemels, en bezit een zeer mooie beeltenis van haar, geschilderd op hout en vervaardigd, zo zegt men althans, door de evangelist Lucas; jaarlijks komen in september zeer veel mensen om de icoon te zien; het is dan jaarmarkt, wat bijna altijd gepaard gaat met bloedvergieten, doordat de mensen te veel wijn gedronken hebben. Naar Griekse gewoonte zegenen de monniken op het pinksterfeest water en bewaren dat gedurende het hele jaar in een marmeren kruik in het voorportaal van de kerk om het als koortsverdrijvend middel te geven aan mensen die aan koorts lijden. De cellen van de monniken en met name van de abt zijn mooi en er zijn prachtige groentetuinen, maar dat alles wordt in schoonheid overtroffen door een bron die buiten het voorportaal van de kerk ontspringt en waarvan het koude en overvloedige water wordt afgeleid naar alle werkplaatsen en dient om een groot bassin te vullen. Een abt uit Calabrië had de leiding over de kloostergemeenschap, een man die voortdurend in juridische geschillen verwikkeld was, maar hij had door al zijn procederen veel verloren bezittingen teruggekregen. Mensen uit Rome haatten hem en hebben vaak geprobeerd hem te vermoorden, omdat hij bezittingen, die zij al lang hadden, betwistte en oude en al bijna vergeten geschillen oprakelde. Pius plaatste hem over naar Sicilië en benoemde hem daar tot archimandriet.[53] Grottaferrata gaf hij in handen van Bessarion, kardinaal van Nicea, die het klooster begon op te knappen met nieuwe en prachtige gebouwen.

De paus gebruikte hier het middagmaal en toen het onverwacht al erg warm werd, keerde hij langs de via Appia met haar vele ruïnes van oude bouwwerken naar Rome terug. Hij ging de kerk van Lateranen[54] binnen, bad korte tijd voor het hoofdaltaar en, nadat hij het dak van de kerk had geïnspecteerd, waarvan hij een groot deel al had hersteld en opdracht had gegeven de rest te herstellen, ging hij via de bewoonde straten van de stad de wijk Trastevere binnen. Vervolgens trok hij zich terug in zijn paleis bij de Sint Pieter. De volgende dag[55] droeg hij in deze kerk met alle praal een plechtige mis op ter ere van het pinksterfeest en gaf zijn zegen aan het volk.

[1] 19 mei

[2] Scarampo; De camerarius/camerlengo is de kardinaal-voorzitter van de Apostolische Kamer

Zie http://www.rorate.com/rorate/scripts/kr_show.php?id=356

Voor Scarampo zie:

http://www.ucpress.edu/books/pages/9423/9423.intro.html:

[3] Zie voor haar tombe:

http://www.greatbuildings.com/buildings/Tomb_of_Caecilia_Metella.html

en http://wings.buffalo.edu/AandL/Maecenas/rome/tomb_caecilia/ac881629.html

en http://www.rome.nl/main.php?id=1:258 (capo di bove)

[4] zie voor Honorius III
http://www.newadvent.org/cathen/07457a.htm

[5] kalkoenen: gallina indica:
zie http://www.kalkoen.nl/cgi-bin/historie/journal.cgi?folder=historie&next=5

[6] voor de syrische geit capra mambrica) zie
http://www.kalkoen.nl/cgi-bin/historie/journal.cgi?folder=historie&next=5

en http://digital.lib.msu.edu/projects/ssb/display.cfm?TitleID=520&Format=jpg&PageNum=17

[7] Pierre de Foix

[8] “wit”: in het Latijn: “albus,”

[9] keizer van 1046 -1056

[10] "Vitelleschi had received his military training as a youth in the banda of Tartaglia
and refined his education under the tutelage of Pope Martin V,
who made him apostolic pronotary. His success at putting down the republicans
at Rome earned him the purely honorary title Patriarch of Alexandria and the more
immediate one of archbishop of Florence. He was made a cardinal August 9, 1437,
and was called the "Cardinal of Florence" where, according to Machiavelli,
he was regarded with deep distrust: "He was bold and cunning; and, having obtained great influence,
was appointed to command all the forces of the church, and conduct all the enterprises of the pontiff,
whether in Tuscany, Romagna, the kingdom of Naples, or in Rome.
Hence he acquired so much power over the pontiff, and the papal troops, that the former was afraid
of commanding him, and the latter obeyed no one else."
— Machiavelli, History of Florence chapter xxxv
Florence's spies kept a close watch over the mails and soon intercepted letters
from the Patriarch to Niccolo Piccinino, who was currently ravaging Tuscany with his warband.

The correspondence was in cipher and full of circumlocutions but was interpreted as dangerous to the Pope himself.
Eugenius determined to incarcerate the Patriarch.
The manner in which he was caught at Castel Sant'Angelo in Rome by its castellan,
Antonio Rido of Padua, is recounted by Machiavelli: The patriarch, having determined to go into Tuscany,
prepared to leave Rome on the following day, and ordered the castellan to be
upon the drawbridge of the fortress in the morning, for he wished to speak
with him as he passed. Antonio perceived this to be the favorable moment,
informed his people what they were to do, and awaited the arrival of the patriarch upon the bridge,
which adjoined the building, and might for the purpose of security be raised
or lowered as occasion required. The appointed time found him punctual; and Antonio,
having drawn him, as if for the convenience of conversation, on to the bridge,
gave a signal to his men, who immediately raised it, and in a moment the cardinal,
from being a commander of armies, found himself a prisoner of the castellan.
The patriarch's followers at first began to use threats, but being informed of the pope's
directions they were appeased. The castellan comforting him with kind words,
he replied, that "the great do not make each other prisoners to let them go again;
and that those whom it is proper to take, it is not well to set free." He shortly afterward died in prison.
— Macchiavelli, op. cit chapter xxxvi.

11] Voor de wilde vijg Zie http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Isidore/17*.html

[12] Voor de tombe zie
http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/_
Periods/Roman/Archaic/Etruscan/_Texts/DENETR*/52.html

13] Zie
http://www.tradupolis.be/tekst.php/Latijn/Tablinum/
1.7+Het+duel+van+de+Horatii+en+de+Curiatii/86

14] http://www.laghidellazio.it/Albano.htm en (met foto’s)

http://boris.vulcanoetna.com/ALBANI.html

[15] Zie voor Castello , Castel Gandolfo, etc.

http://www.digtec.com/residenzapapale.htm

[16] Patriarch van Alexandrië, zie boven

[17] Cf. Cicero, Divinatione, I, 44, 100

Zie http://www.thelatinlibrary.com/cicero/divinatione1.shtml#100

[18] Flavio Biondo, Italia Illustrata, p.325

[19] http://www.catholictradition.org/paul4.htm

[20] Dryaden: Boomnimfen:
http://users.skynet.be/oudheid/mythologie/nimfen.htm

[21] Voor de nux avellana zie
http://www.neerlandstuin.nl/struiken/hazelnoot.html

[22] Zie voor Bovillae en Milo en Clodius

http://spazioinwind.libero.it/popoli_antichi/altro/Bovillae.html

[23] http://www.infiorata.it/Genzano_di_Roma.htm

“The source of its name is still matter of discussion among the experts.
For some of them this place, part of the wide belt surrounding the lake,
covered with thick wood and prosecution of the “nemus aricinum”
was dedicated to the goddess Cinzia “Cynthia Fanum”,
whose cult was associated to that of the goddess “Diana nemorense”.
In this place the pilgrims coming from nearby gathered and then
from Appia Road through the wood descended to Diana’s temple.”

24] Voor een gravure van Nemi, van de hand van William Turner, zie http://www.turnermuseum.org/turner_renoir/turner-renoir.htm

En een aquarel:

http://www.intaglio-fine-art.com/images/trd148.jpg

[25] Zie http://www.diduknow.info/aotm/displaypicture.asp?venue=7&id=130

[26] Zie voor castello di Nemi
http://www.hurricane.it/castelliromani/nemi/storia.html

[27] voor dit afwateringskanaal:

“L'emissario del lago di Nemi fa certamente parte di quelle opere più sconosciute
ed allo stesso tempo più grandiose, che noi oggi riusciamo ad ammirare ed apprezzare.
Non si conosce la sua effettiva data di costruzione, tuttavia è possibile affermare
con quasi assoluta certezza, che la sua realizzazione fu opera degli Aricini
(abitanti della città' di Ariccia) quando ancor Roma era ancora nella fase
di agglomerato rurale. A sostegno di questa tesi ci viene incontro
una pubblicazione del Fea (Varietà di notizie...., Roma, 1820, pag.8)
"Al riflettere di Cicerone e di Plutarco, il bene ricavato dall'emissario (di Albano, 358),
mediante il preteso oracolo che lo comandò, fu prevalersi di quell'acqua
per irrigare le campagne...... per questo stesso già gli Aricini avevano
eseguito il loro emissario (di Nemi)".
Gli accertamenti eseguiti infatti hanno dimostrato che in tempi remoti,
le acque del lago alimentate dalle numerose piogge e da alcune sorgenti naturali
(Oggi convogliate negli acquedotti di Albano, Nemi ed Ariccia),
arrivavano sino a sommergere gran parte del terreno oggi denominato
"Il Giardino", dove sono le rovine del famoso tempio di Diana.
Quando dagli Aricini venne deciso di costruire il sacrario del tempio
a ridosso delle rive del lago, nacque l'esigenza di bonificare la zona
in quanto estremamente paludosa a causa delle periodiche oscillazioni delle acque.
Fu così che si decise per la costruzione dell'emissario, sfruttando così lo stesso
anche per l'irrigazione della sottostante valle di Ariccia.
Si costituirono così due squadre di "fossores", le quali lavorando in contrapposizione
(una iniziò a scavare partendo dal lago e l'altra pertendo dalla valle),
diedero inizio all'opera.
Non si conosce il tempo impiegato nella realizzazione, tuttavia risulta
impressionante la precisione che, sia in planimetria che in altimetria,
portò queste due squadre ad incontrarsi. All'interno dell'emissario sono
ancora visibili i segni della "dolabella", antico strumento a mano utilizzato
per l'escavazione, i quali permettono di individuare all'interno l'esatto punto
d'incontro in quanto posizionati in senso contrario.
Per rendersi conto della grandiosità di quest'opera basti pensare
che si sviluppa per ben 1653 metri, con un dislivello tra l'entrata e l'uscita di 12,63 metri.
Una volta uscite dal condotto le acque venivano incanalate in un fosso
all'aperto lungo circa 2100 metri, per poi di nuovo interrarsi nel cosiddetto cunicolo
aricino (oggi purtroppo ridotto a fogna) lungo 610 metri e per
poi sfociare in mare, nei pressi di Ardea, dopo un percorso di circa Km. 15.
All'ingresso dell'emissario sono visibili delle strutture atte alla regolazione
delle acque di deflusso, all'epoca costituite da paratoie in legno
(oggi sono visibili le guide scavate nel marmo) e una sorta di filtro che mediante
dei diaframmi in marmo preservava l'emissario dall'intrusione
di tronchi ed altri materiali fluttuanti.
L'interno del condotto, che all'inizio segue un percorso più o meno tort uoso,
conduce ad una galleria molto ampia e rettilinea, che ancora oggi soddisfa i corretti
dettami della tecnica moderna. In questo punto è possibile notare una diramazione
costituita da un altro condotto che conduce all'originale punto di presa
(in un primo tempo la presa venne effettuata a diversi metri sopra quella attuale)
costituita da un pozzo d'attacco, fortemente inclinato.
Durante il percorso interno vennero costruiti vari pozzi verticali utilizzati
per l'areazione e la manutenzione, come tra l'altro in altre simili opere romane post-cedenti,
e si possono in particolare notare, anche tre deviazioni di cui, la prima eseguita
per sostituire un tronco di galleria occluso da una frana, la seconda
e la terza invece, imposte dalla necessità di arginare la durezza di estese zone basaltiche.
Nel periodo medioevale l'emissario fu oggetto di crolli e riempimenti
di terra causati da eventi alluvionali, tuttavia estenuanti e mastodontici lavori
di restauro nel 1927-28, in occasione del suo riutilizzo per lo svuotamento parziale del lago,
al fine di recuperare le navi romane in esso contenute,
hanno reso lo stesso perfettamente praticabile e privo di pericoli,
tanto è vero che noi oggi possiamo calarci nella meravigliosa atmosfera
che esso ancora conserva, attraversandolo completamente da un lato all'altro."
Per Roma sotterranea, Marco Placidi.

[28] Over het verdwijnen van Aeneas in de Numicus zie
http://ccat.sas.upenn.edu/bmcr/2002/2002-07-06.html

[29] “The site has never been investigated scientifically. However, the architectural remains can with certainty be interpreted as belonging to one building complex to be identified as a large pleasure villa. As far as we can tell today, life in the villa was concentrated in the period from the first century B.C. to the second century A.D. Its original core belongs to the late Republican period (first century B.C.). It was rebuilt and enlarged several times during the first century A.D., and it was finally abandoned some time in the middle or second half of the second century A.D. The ancient literary sources state that C. Julius Caesar constructed a marvelous villa in Diana's sacred wood by Lake Nemi (Cicero Att. 6.1.25; Suetonius Jul. 46). We obviously hope that the villa we are presently excavating may have belonged to Caesar. However, we have no tangible proof for this (yet?)..” zie http://csanet.org/newsletter/spring00/nls0001.html

[30] Zie http://www.abc.se/~pa/mar/nemships.htm

“After sinking during Antiquity they were not totally forgotten. In 1446, Cardinal Colonna and the architect Alberti started searching based on oral tradition. Divers located the sunken ships 10 fathoms down, but it was too deep for salvage…New attempts to raise objects were made in 1535, 1827 and 1895. Finally, in 1929-32, the lake was drained by Guido Ucelli and the ships could be found and salvaged. Only the lower parts of the hulls remained.”

[31] El= ong. 70 cm tot een meter (12 ellen=8,30 meter)

[32] Cf. Vergilius, Aeneis XII, 870 ev.
Maar zie ook: The Roman goddess of wells and springs, sister of Turnus (the king of Rutuli) whom she supported in his battle against Aeneas. Jupiter turned her into a nymph and gave her a well near Lavinium in Latium. She also gave her name to a well near the Vesta-temple of the Forum Romanum, called the Lacus Juturnae. The water from this well was used for the state-offerings. Also, the Dioscuri were thought to have watered their horses here. She is the mother of Fontus (Fons) and wife of Janus.
Source: Encyclopedia Mythica

http://www.waterwitch.org/deities.html

[33] Lago di Giuturna.

Ora questo stagno, o lago, o fiume di Giuturna Servio nel commento al passo citato
di Virgilio dice essere stat presso il Numico; Juturna fons est in italia saluberrimus
juxta Numicum fluvium, cui nmomen ajavado est indium.
Cum enim naturaliter omnis aqua noxia sit extraneorum corporibus, hic omnibus saluberrimus fons est.
De hoc autem fonte Ruman ad omnia sacrificia aqua afferri conserverat.
Si è veduto, che il Numicio scorre ancora fra i territori Laviniese, ed Ardeatino e che corrisponde
a quel rivo che oggi rio Torto si appella; in conseguenza dee credersi, che il Punte di Giusturna,
chiamato anche lago, e stagno, sia quello, che i contadini lago di Turno per corruzione addimandano,
e che si trova fra S. Petronella e monte di Leva. Da questo lago di piccola periferia scorre
un rivo, che porta pure il nome di Torno, e che va a sboccare nel mare presso la Torre di Vajanico:
http://66.102.9.104/searchq=cache:yQCOxmVnyZkJ:www.avirel.it/bd/
autori/nibby/viaggio_antiquario_ii/capo_xxxii.html+Giuturna+turno&hl=nl

zie voor Santa Maria della neve: http://www.controluce.it/giornali/a11n04/11-inostripaesi.htm

“riscopriamo la storia di Palazzolo, il cui nome si fa derivare da Palatiolus, una costruzione romana, probabilmente una villa, sulle cui rovine furono edificati un convento e una chiesa già in epoca medievale (secoli XII e XIII). Allora il convento faceva capo alla più importante abbazia delle Tre Fontane a Roma; con il trasferimento della sede apostolica in Avignone all’inizio del ‘300 e le conseguenti difficoltà economiche, il convento cadde in decadenza. Fu rilevato per un periodo dai Certosini e da essi affidato nel 1449 ai frati minori Francescani. Da Onorio III, Palazzolo fu dichiarato Abbazia e nel 1773 iniziarono i lavori di ristrutturazione affidati al portoghese francescano Fonseca da Evora. Oltre ad un restauro generale della chiesa, fu costruito un grande muraglione per contenere un giardino pensile, venne riedificato il chiostro ed aumentati i locali del convento. Con la rivoluzione del Portogallo del 1910 l’abbazia di Palazzolo venne confiscata e nel 1912 i frati dovettero lasciare la residenza.
Oggi il complesso di Palazzolo è sede di un collegio religioso inglese, luogo di villeggiatura e di esercizi spirituali per gli studenti. »

[35] Isidore van Kiev; zie Comment. VIII, 2 en http://www.iconenatelierverdonk.nl/schisma/schisma04.html

[36] Voor observanten etc. zie:

http://home.wanadoo.nl/~psd/isidorusweb/klooster/franciscanen.html

[37] Eigenlijk staat er: fasces et duodecim secures; dat heb ik gecorrigeerd tot fasces et secures duodecim en duodecim in de eerste plaats bij fasces laten horen.

Cf. Livius, a.u.c. III, 33

[38] Monte Cavo

[39] Zie Commentarii, VII, 12

[40] Voor Ardea zie http://encyclopedia.jrank.org/APO_ARN/ARDEA.html

[41] Zie http://www.sacred-texts.com/cla/tms/tms09.htm
“There was a health-giving spring in Latium near the Numicus River, called Juturna, 64 which Varro placed among "the proper gods and nymphs." The worship of Juturna was transferred to Rome, to the pool near the temple of Vesta in the Forum. It seems likely that in later times the Vestals drew water from this spring rather than from that of Egeria. At any rate its waters were used for sacrificial purposes; and persons who made use of water in their daily occupations celebrated a festival of Juturna in January.”

[42] De moeder van Augustus: Atia

Cf. Suetonius, vita divi Augusti, II, 4:

[43] Cf. Vergilius, Aen. VII, 10 ev.

[44] Zie http://www.wga.hu/tours/spain/alfonso5.html

"After intervening in the internal politics of Castile to defend the interests of his brothers Henry and John in the near civil war that existed during the weak rule of John II, Alfonso set out again for Italy, from where, as it turned out, he was never to return. He was receiving tempting offers (1432) to intervene again in Naples and spent two years in Sicily preparing his fleet and army. His opportunity seemed to come in 1435, after the deaths of Louis III of Anjou and Queen Joan II, but while blockading the port of Gaeta, a key citadel from which to launch an attack on Naples, he was defeated off the island of Ponza by a Genoese squadron. Alfonso was captured, with many others, and sent as a prisoner to Genoa and then to Milan, whose duke, Filippo Maria Visconti, ruled both cities."

[45] Terracina-Anxur zie http://spazioinwind.libero.it/popoli_antichi/altro/Terracina.html

[46] Voor het lago Regillo zie
http://www.controluce.it/giornali/a14n02/14-inostripaesi.htm

En
http://encyclopedia.jrank.org/RAY_RHU/REGILLUS.html

[48] Frederik I Barbarossa. In 1167.

[49] Strabo, V, 3, 12:

“It is on this chain that Tusculum is situated, a city with no mean equipment of buildings; and it is adorned by the plantings and villas encircling it, and particularly by those that extend below the city in the general direction of the city of Rome; for here Tusculum is a fertile and well-watered hill, which in many places rises gently into crests and admits of magnificently devised royal palaces.”

[50] Zie http://www.argiletumtour.com/news/castelrom_app2.htm

.. “The history of the most important and renowned center of the Roman Castles tells of pillages, constructions of Roman villas, foundation of monasteries, building of baroque villas and a whealth of ruins left by the Second World War. In the Roman Age in the area of Frascati stood the villa attributed to Lucullus that in the Imperial Age passed to the family of Flavian emperors. In the the area occupied by the villa stands today the church of Saint Maria in Vivario built up in the area correnspondent to the Vivarium (water tank).”

[51] Zie voor het klooster van Grottaferrata:
http://www.newadvent.org/cathen/07040b.htm

[52] volgens de regel en liturgie van Basilius

[53] De titel ‘archimandriet’ is de benaming van een overste van een groter klooster, maar wordt ook gegeven aan ongehuwde priesters en religieuzen die theoloog zijn.

[54] Kerk van Lateranen: zie http://www.katholieknederland.nl/actualiteit/nieuws/nieuws_566928.html
"Zeer belangrijke kerk. Zij wordt ‘moeder en hoofd van alle kerken in de stad én in de wereld’ genoemd. Dít is de kathedraal van de paus en niet de Sint-Pieter, zoals veel mensen denken. De Sint-Jan is de belangrijkste kerk in de christenheid omdat hier de bisschopszetel oftewel de cathedra van de opvolger van Petrus staat."

[55] 29 mei 1463