Pii ad ostia Tyberina amoenissimus secessus, atque eius loci et Portuensis urbis iocundissima descriptio, et ingens ac terribilis tempestas

Ad hoc usque tempus non viderat Pius ostia Tyberina neque id mare, quod litus Romanum abluit. Invitatus a cardinali Rothomagensi, qui Ostiensis esset episcopus, sub monte Aventino navem conscendit, et quatuor cardinalibus comitantibus amne secundo navigationem gratissimam peregit. Ripae fluminis hinc atque inde virebant gramine laeto floribusque variis Maio mense cuncta vestiente, nisi qua veteris ruinae mansere vestigia, quae plerisque in locis tan­quam parietes fluminis alveum coercent. Cum ventum est ad Ostiam, septem maximi pisces in litore sunt oblati; nostra aetas 'sturiones' vocat et in pretio habet; vetus nomen non invenimus, nisi 'lupos Tyberinos' hos fuisse vocatos quispiam voluerit; ducentarum et quinquaginta librarum unius pondus esse dixere.

Ostiam urbem condidit Ancus, ex priscis Romanorum regibus tertius. Fuisse olim magnam ruinae probant, quae multum agri occupant; mille circiter pas­sibus a mari abfuit. Visuntur dirutae porticus et columnae iacentes et statuarum fragmenta; extant et veteris templi parietes marmore spoliati, qui nobile quon­dam fuisse opus ostendunt; cernitur et pars aquaeductus, qui ex locis remotioribus salubrem Urbi invexit aquam. Vetustiora urbis moenia et ampliora iam pridem corruerunt, et in angustiorem redacta formam ecclesiam tantum cathedralem et paucas habitantium domos clauserunt, quarum pars in ipsis aquaeductibus fundata fuit; haec quoque nostra aetate Ladislaum Siciliae regem destruxisse ferunt. Aperti sunt magna ex parte muri; aedem sacram, quam non ignobilem fuisse constat, incertum, an vetustas disiecerit, an violentia: pars tantum superior extat, in qua est ara maior. Sub ea Eugenio sedente pleraque sanctorum ossa reperta sunt; inter quae Divae Monachae, Aurelii Augustini matris corpus inventum Romam delatum est, et apud Augustinenses reconditum, cui Maffaeus Vegius poeta marmoreum locellum condidit et versibus adornavit. Domus reliquae dirutae iacent. Palatium episcopale Ludovicus Eugenii camerarius tecto cooperuit et aliquantisper instauravit; neque aliud extat aedificium, quod inhabitare queas, praeter meritoriam quandam tabernam et turrim, quam Martinus Quintus excelsam et rotundam aedificavit ad loci custodiam, ne vecti­galia fraudari possent, et quasi speculam, ne hostis ascenderet improvisus. Hanc ferunt - si vera est fama - multo sublimiorem fuisse, quam nunc est; subsedisse agitatam terraemotibus aiunt, et ultra, quam hominis statura est, intra viscera terrae delituisse. Huiuscemodi hodie Ostia est, cuius magnum fuit apud antiquos nomen; piscatores pauci inhabitant e Dalmatia profecti et turris custodes.

Ager, in quo iacet, triangularis est; partem mare abluit per duo milia pas­suum, nec minorem partem circuit Tyber, reliquam claudit stagnum, in quo sales fiunt. Aquaeductus olim per medium stagnum aedificatus hodie pontis usum praebet, et per ipsum ab Ostia rectum iter ad Urbem pedibus patet. Olores in ripa et herba palustri ova ponunt et pullos alunt, quorum greges visere atque audire suave est. Stagnum vix passibus quinquaginta abest a Tyberi, ita, ut facile sit ex peninsula veram insulam facere. Ubi latius stagnum cernitur, stadio patet, nec altitudine hominis profundius est. Coangustatur, cum mari appropinquat, et formam canalis habet hinc atque inde arboribus saeptum, in quis dulce modulantur aves. Mari haudquaquam coniungitur nisi tumescente pelago; tunc enim harena, quae inter stagnum et mare litus efficit, undis tegitur, et stagnum inflatum cum mari idem efficit corpus. Tota peninsula graminea est et utilis pecori, quamvis plerisque in locis et praesertim circa mare harenis abundat.

Ostium ipsum Tyberis maius triremes admittit et naves onerarias non admo­dum magnas, verum cum periculo, quia non amplius tribus cubitis super harenam efferri aquam ferunt, et harenam ipsam saepe mutare locum. Ob quam rem magistro opus est, qui loci naturam noverit: pedotam vocant, eumque mercede conducunt; si quis neglexerit, avaritiam naufragio punit. Huic ostio obiectam fuisse Carthaginem tradunt, nec plus quam quingentis milibus pas­suum abfuisse, advectasque ficus recentes inde Romam, propter quas argu­mentum Cato sibi assumpserit delendam esse urbem, quae hostis populi Ro­mani potentissima tam propinqua esset.
Iohannes cardinalis et episcopus Portuensis, ubi accepit Pium Ostiam petivisse, ad eum navigans rogavit suam quoque ecclesiam visitari; nec negavit pontifex. Ingrediuntur cardinales et papa navigium unum, et amne adverso trahuntur. - Vix stadia duo adnavigaverant, cum orta est de palatio quodam non parva contentio, in partene Ostiae situm esset, an in insula Ostiae obiecta. Pontifex Ostiense palatium esse aiebat et Gregorius Lollius, ceteri contra sentiebant. Interrogati Romani, qui locorum gnari credebantur, et nautae in insula situm asserebant. Inter Gregorium et vicecancellarium poena stipulata est, cum alter alteri esset adversus: victum sturione mulctandum eius staturae, quae maior esset. Res usque ad reditum varia contentione et spe dubia ducta. Perplexos animos dissonasque sententias flexus fluminis varius et humilitas fecit, quae inter insulam et palatium quasi prata continuarentur; nihil aquae procul inspicientibus ostendebat. Adeoque anceps decertatio fuit, ut equitantes per insulam versus Ostiam, quamvis prope palatium ad tria circiter stadia profecti essent, adhuc tamen coniunctum insulae palatium crederent, donec cursores iussi palatium petere flumine impediti victorem Lollium retulere; et mox res ipsa subiecta est oculis.

Supra Ostiam miliario secundo Tyber in duas partes scinditur. Pars maior, et quae multo superat alteram, ad sinistram decurrit Ostiam versus; pars minor ad dexteram flectitur, et in occidentem vergit - sive natura id iter invenit, sive humana vis effodit. Insulam haec duo Tyberis brachia non parvam efficiunt pascuosam et bubulis apprime gratam. Ecclesia Portuensis in ea iacet detecta; parietes tantum extant et turris campanaria sine campanis non ignobilis. In insula nullum eminet aliud aedificium, verum ubicunque effoderis, marmora invenias et statuas et columnas ingentis magnitudinis. Marmora huc advexisse e Ligusticis montibus mercatores ferunt, atque hic Romanis exposuisse venalia; quorum frusta multa iacent scabra et impolita, litteras numerales duobus in lateribus habentia, quarum unis docente Plinio pondus lapidis, alteris missorum a mercatore frustorum ordinem significari constat. Universa fere supercrescente terra obruta iacent. Insula plana est et herbosa, ambitus decem mi­lium circiter passuum, tempore pacis armentis plena.

In parte Thusciae, qua minor Tyberis pars Tyrenum influit pelagus, Claudius imperator portum extruxit circumdato dextra sinistraque brachio, et ad introitum profundo iam salo mole obiecta; quam quo facilius fundaret, navem ante demersit, qua magnus obeliscus ex Aegypto fuerat advectus, congestisque pilis superposuit altissimam turrim in exemplum Alexandrine Fari, ut ad nocturnos ignes navigia cursum dirigerent. Turris adhuc extant vestigia, quae procul in mari cernuntur; reliqua funditus periere.

Huic propinqua urbs Portuensis a portu nomen sortita, sive Claudii fuerit opus sive Traiani. Ruinae tantum visuntur: extat porta urbis nudata marmoribus et pars murorum corrupta; cernuntur et gentilium templorum vestigia et Christianarum ecclesiarum cadavera. In medio navale fuit, quod Traiani opus dicunt - et vulgo pro Traiano Troianum vocant -, multarum triremium capax; nunc stagni formam habet oppletum caeno. Olim canale per duo milia passuum a mari portuque naves eduxit, et salsam dulci miscuit aquam. Circa stagnum columnarum ordines nondum omnes cecidere, quibus alligari naves consueve­runt. Prope assunt fornices ad servandas merces apti et ampliora officinarum loca ad struendas reparandasque naves idonea. Pamachius patricius Romanus hoc in loco xenodochium aedificavit, quem Divus Hieronymus commendat; cuius rei nullae visuntur reliquiae. Urbs olim destructa fuit, postea in formam castelli redacta; et id quoque inhabitatum cernitur.

Cardinalis Portuensis super ruinis dirutae urbis tentoria fixit, et tabernacula ex ramalibus erexit, atque in his Pium pontificem excepit vultu hilari et al­loquio blando multa de Traiano locutus, cui successisset Hispanus Hispano. -Reversus Ostiam Pius reperit piscatores delphinum quendam permagnum cepisse, quem Gallici cardinalis Rothomagensis domestici multis modis coctum avide commederunt, quod id genus piscis in Oceano captum laudatissimum habeant, et inter munera regum existimant; Italici exhorruere sive ob tetramodorem commota nausea, sive quod ad crapulam usque sturionibus saturati fuissent.

Delphini captura signum futurae tempestatis habitum. Nocte, quae secuta est, decimo octavo Kalendas Iunii hora circiter tertia mare, quod superioribus diebus semper inquietum atque intractabile fuerat, longe plus solito conturbari coepit. Tempestas exoritur valida; auster ab imis sedibus pelagi aquas evolvit, fluctus immensi everberant litora; audisses quasi gemens et ululans mare. Vis tanta ventorum fuit, ut nihil ei resistere posse videretur. Saevire inter se ipsos, et alter alterum nunc fugare nunc fugere, silvas et obstantia quaeque subvertere; coruscare crebris ignibus aether, intonare caelum, et fulgora e nubibus terrifica ruere, ex quis unum turrim percussit et propugnaculum quoddam, simulque campanam deiecit in terram; parumque abfuit, quin monachum quendam opprimeret somno vinoque sepultum. In proximo armenta bovum stabulabantur, et vaccae fetae pro vitulis anxiae horribilem mugitum emittere: sive tonitrua vererentur, sive lupos in tenebris formidarent. Nox obscurissima, quamvis crebri micarent ignes, terrorem ingeminavit; et tanta vis aquarum e caelo cecidit, ut iam non pluvias, sed diluvium diceres, tanquam statuisset orbis Conditor humanum genus iterum aquis involvere.

Cum non essent in episcopali palatio neque in turri diversoria, quae omnem pontificis cardinaliumque familiam capere possent, multi sub tentoriis iacuere, et pars in navibus quietem quaesivit; inter quos cives Romani fuerunt et non­nulli ex familia pontificis et dispensator domus Rothomagensis. Ii tempestate oborta, cum ventus navim agitaret, et pluvia carinam impleret, metu attoniti, quid agerent, nesciebant. Et dispensator quidem aquam fugiens in aquam se proiecit, parumque ab summersione abfuit; forte fortuna proximus ripae funem apprehendit, et auxilium implorans tandem adiutus flumen madidus ac semimortuus exivit. - Unus ex familia papae apprehenso lumine, quod unicum erat in navi, prosiluit in terram. Tum Romani in tenebris relicti alter amplexari alterum, rogare, ne relinquerentur; miseros se dicere, quibus sine lumine pereundum esset; suam fortunam lugere amarissime, diem ultimum advenisse non dubitare, atque ita complexi madidique rei exitum expectare.

Tentoria ventus cuncta deiecerat; duo erant extra muros oppidi, in quibus familia vicecancellarii decubuerat; haec violentus turbo cum arripuisset, obtruncatis funibus perfractisque malis prorsus dilaceravit, et malorum alter prope iacentis viri tibiam casu percussit ac pene disrupit. Fugere omnes tentoriis disiectis, nec per tenebras licebat iter cernere. Vis nimbi inter carduos, qui multi locum obsederant, nudos impulit, et spinis vulneravit asperioribus. Miserabile visu: cruenti tandem et gelu rigentes ac propemodum stupidi ad vicecancellarium pervenere in palatio iacentem et horridae tempestatis impetum formidantem. Qui ubi suos vidit relictis tentoriis advenisse nudos, non salvine omnes essent, sed ubi posuissent argentum, interrogavit - tanto est maior auri, quam hominis cura -, nec unquam consolatus est, nisi postquam salvum esse argentum didicit. Tremere in palatio cuncti, nemo suae vitae non timere praeter eos, qui (cum) in cena plus solito adbibissent, et in cubiculis humilioribus collocati fuissent, altissimo sepulti somno nihil audivere.

Pius in cubiculo suo pro consuetudine dictare aliquid coeperat Augustino Patritio scribente, et iam quasi horam nihil motus tempestatem parvi faciebat. At cum increbuisset nimborum violentia, et venti muros quaterent, nutarentque parietes, totaque domus tremeret, et in tecto versae tegulae huc atque illuc raperentur, timere periculum coepit, et aspiciens parietes ac laquearia, cum vetusta omnia cerneret, verereturque, ne putrefacta corruerent, iussit Augustinum surgere, atque accersire cubicularios; quibus advenientibus: ,,Afferte" -inquit - ,,vestimenta, ut domum exeam!" - Negabant illi utile consilium esse, quia nec foris tuta mansio esset in pluvia vehementi, nec in palatio locus tutior cubiculo suo. At pontifex: ,,Minime" - inquit - ,,sapitis. Ferenda  est magis pluvia, quam ruina domus. Vestite me cito, sub divo tegar melius! Muri fatiscunt, et in cubiculo confiditis?" - Oboediunt cubicularii. Cum semivestitus esset Pius, tem­pestas illico sedata est, et omnes venti quieverunt, tanquam pontifici veriti fuissent incommodum afferre; nec aliud auditum est, quam pluvia. Et Pius mutato proposito in lectulo suo quievit.

Parem tempestatem perpessus est eadem nocte cardinalis Portuensis in urbe sua commoratus; qui ruente tentorio atque disiecto sub divo relictus vesti­mentis sese operuit, atque ita pluviam et noctem evasit periculosam. Fuerunt et Romae tonitrua non minora, quam Ostiae. - Pontifex sequenti die domum rediit non sine laetitia expectantis populi, qui Tybur petitum credebat et ibi per aestatem mansurum praesulem.

Zeer aangename excursie van Pius naar Ostia aan de Tiber; een onderhoudende beschrijving van Ostia en Porto; een hevig en angstaanjagend noodweer.

 Pius had tot nu toe nog geen bezoek gebracht aan Ostia Tiberina en het strand van Rome. Uitgenodigd door de kardinaal van Rouen, de bisschop van Ostia, scheepte Pius zich in aan de voet van de Aventijn en, vergezeld door vier kardinalen, maakte hij een zeer aangenaam bootreisje stroomafwaarts over de Tiber. De meimaand had beide oevers van de rivier bekleed met een groen tapijt van welig gras en bonte bloemen, terwijl hier en daar nog de resten te zien waren van oude ruïnes, die op veel plaatsen de bedding van de rivier als met muren omsloten. Toen het gezelschap in Ostia was aangekomen, werden op het strand zeven enorme vissen aangeboden van een hoog gewaardeerde soort die men tegenwoordig steur noemt; hoe ze vroeger heetten, hebben wij niet kunnen vaststellen, of het zouden lupi Tiberini geweest moeten zijn; van een werd gezegd, dat hij 250 pond woog.[i]

Ostia is gesticht door Ancus, de derde koning van het oude Rome, en het uitgestrekte ruïneveld maakt duidelijk, dat het een grote stad is geweest. Het ligt ongeveer een mijl van zee af. Overal ziet men ingestorte zuilenhallen, omgevallen zuilen en brokstukken van standbeelden. Ook staan nog de muren overeind van een oude tempel, ontdaan van hun marmer, die tonen dat het een edel bouwwerk betrof. Een deel van een aquaduct is nog te zien, dat van grote afstand zuiver water aanvoerde voor de stad Rome. De oudere stadsmuren, waarvan de omtrek groter was, zijn lang geleden ingestort; de omtrek is nu gereduceerd tot een kleiner oppervlak: alleen de kathedraal wordt omsloten en een klein aantal woonhuizen, waarvan er een paar rechtstreeks op gedeelten van het aquaduct zijn gebouwd. Men zegt, dat ook die in onze tijd zijn verwoest door Ladislas, koning van Sicilië.[ii] De stadsmuren zijn op veel plaatsen onderbroken. De kerk, vast en zeker ooit een voornaam bouwwerk, is vervallen, door ouderdom misschien of door geweld; alleen het voorste gedeelte staat er nog, waarin het hoofdaltaar is geplaatst. Onder het pontificaat van Eugenius zijn er veel beenderen van heiligen gevonden, waaronder het lichaam van de heilige Monica, de moeder van Aurelius Augustinus, dat naar Rome is gebracht[iii] en in het klooster van de Augustijnen is bijgezet en waarvoor de dichter Maffeo Vegio een marmeren tombe heeft gesticht, die hij met verzen heeft versierd. Van de overige gebouwen zijn alleen nog maar ruïnes over. Lodovico, kamerheer van Eugenius,[iv] heeft het bisschoppelijk paleis van een dak voorzien en enigszins gerestaureerd; een ander gebouw, waarin men zou kunnen wonen, is er niet meer, behalve een soort logement en een hoge ronde toren, die Martinus V heeft gebouwd als wachttoren om het ontduiken van havengelden te voorkomen en als uitkijkpost tegen pogingen van de vijand om bij verrassing aan land te gaan. De toren zou – als het verhaal waar is – oorspronkelijk veel hoger zijn geweest, maar door aardschokken zijn verzakt en met meer dan een mensenlengte in de aarde zijn verdwenen. Zo ligt de stad er tegenwoordig bij, Ostia, dat in de oudheid zo’n grote faam had. Er wonen slechts een paar vissers, afkomstig uit Dalmatië, en de wachters van de toren.

De grond, waarop het ligt, heeft de vorm van een driehoek; een zijde grenst aan zee over een lengte van twee mijl, de tweede zijde, die even lang is, wordt omstroomd door de Tiber, de derde zijde wordt door een lagune begrensd, waarin zoutpannen liggen. Een aquaduct, dat ooit dwars door de lagune is aangelegd, dient nu als brug en er loopt een voetpad overheen, dat rechtstreeks van Ostia naar Rome leidt. Op de oever en in de moerasplanten leggen veel zwanen hun eieren en brengen hun jongen groot en het is verrukkelijk ze te zien en te horen.[v] De lagune ligt nauwelijks een halve mijl van de Tiber vandaan, zodat men eenvoudig van het schiereiland een eiland zou kunnen maken. De grootste breedte bedraagt een stadie[vi] en zij is niet dieper dan de lengte van een mens. Naar de zee loopt zij smaller toe en neemt tenslotte de vorm aan van een geul, met aan weerszijden bomen, waarin vogels vrolijk kwinkeleren. Zij is alleen bij hoog water met zee verbonden: dan loopt de zandvlakte tussen de lagune en de zee onder en vormt de aldus vergrote lagune één geheel met de zee. Het hele schiereiland is bedekt met gras en geschikt voor kleinvee, hoewel het op veel plaatsen, vooral bij zee, erg zanderig is.

De eigenlijke monding van de Tiber is breder en laat galeien toe en vrachtschepen die niet te groot zijn, hoewel dat niet zonder risico is, want, naar verluidt, bedraagt het waterpeil boven het zand niet meer dan drie el en het zand zelf verschuift voortdurend. Daarom is het nodig een loods te huren – men noemt zo iemand een piloot – die  de wateren kent; als je dat achterwege laat, word je met schipbreuk bestraft. Men zegt, dat de Carthagers niet meer dan 500 mijl verwijderd waren en recht tegenover deze monding woonden en dat ze verse vijgen naar Rome aanvoerden; Dat zou voor Cato een argument zijn geweest om te betogen dat een stad, vijandig aan het Romeinse volk, die zo machtig was en zo dichtbij, verwoest moest worden.[vii]

Toen Juan, kardinaal en bisschop van Porto,[viii] hoorde dat Pius naar Ostia was gekomen, voer hij naar hem toe en vroeg om ook zijn kerk te bezoeken, met welk verzoek Pius akkoord ging. De paus en de kardinalen gingen aan boord van één vaartuig en werden stroomopwaarts getrokken. Ze hadden nauwelijks twee stadiën gevaren, of er ontspon zich een verhit dispuut over de vraag, of een bepaald paleis gelegen was in Ostia zelf of op een eiland er tegenover. De paus en met hem Gregorio Lolli hielden vol, dat het bij Ostia hoorde, de overigen waren de andere mening toegedaan. De Romeinen, van wie men dacht dat zij de situatie ter plaatse kenden, en de matrozen, die men het vroeg, verzekerden, dat het paleis op het eiland lag. Gregorio en de vice-kanselier,[ix] die het met elkaar oneens waren, hadden een boete afgesproken voor de verliezer: de grootste steur die te vinden was. Gedurende de hele terugreis werden allerlei argumenten voor het ene of het andere standpunt uitgewisseld en duurde de twijfel voort. De onzekerheid en het verschil van mening werden veroorzaakt door de veelvuldige bochten van de rivier en de lage waterstand: als je vanuit de verte keek, zag je helemaal geen water tussen het eiland en het paleis, maar leek het alsof er aaneengesloten grasland lag. Het was zo moeilijk om de strijd te beslechten, dat mensen, die te paard er op uit waren gestuurd om over het eiland in de richting van Ostia te rijden en die het paleis tot op ongeveer drie stadiën genaderd waren, nog steeds geloofden dat het met het eiland verbonden was, tot uiteindelijk hardlopers, aan wie was opgedragen om tot aan het paleis te komen, door de rivier werden tegengehouden; zij riepen bij hun terugkomst Lolli tot winnaar uit. Spoedig daarna kon ieder het met eigen ogen constateren.

         Twee mijl boven Ostia splitst de Tiber zich; de hoofdarm, die veel breder is, stroomt links naar Ostia, de smallere arm buigt naar rechts en stroomt naar het westen, ofwel omdat de natuur het zo gewild heeft, of omdat de loop van de rivier door ingrijpen van de mens gewijzigd is. Door de omcirkeling van deze twee zijarmen is een tamelijk groot eiland ontstaan, vruchtbare weidegrond, die zich uitstekend leent voor begrazing door runderen. Op het eiland ligt de kerk van Porto, van zijn dak ontdaan; alleen de muren staan nog overeind en een klokkentoren zonder klokken, maar nog steeds het aanzien waard. Dat is het enige nog bestaande gebouw, maar overal waar je graaft, kun je marmer vinden en standbeelden en enorme zuilen. Handelaren zouden het marmer hierheen hebben aangevoerd uit de bergen van Ligurië en het aan de Romeinen te koop hebben aangeboden; her en der liggen ruwe en ongepolijste stukken, die aan beide zijden numerieke tekens dragen, waarvan de tekens aan de ene zijde, zo leert Plinius ons, het gewicht van de steen aangeven, de tekens aan de andere zijde de rangorde van de door een handelaar gezonden stukken marmer.[x] Bijna alles echter ligt bedolven onder een laag aarde, die steeds hoger wordt. Het eiland is vlak en grasrijk, de omtrek ervan ongeveer tien mijl en in tijd van vrede vol met kudden.

   Op de plaats waar in Toscane de kleinere arm van de Tiber uitmondt in de Tireense Zee, heeft keizer Claudius een haven aangelegd,[xi] rechts en links ingeklemd door pieren, terwijl voor de ingang van de haven, waar de zee al diep is, een dam is opgeworpen. Om deze makkelijker te funderen, liet hij eerst een schip tot zinken brengen, waarmee een grote obelisk uit Egypte was aangevoerd; vervolgens richtte hij daar een zeer hoge toren bovenop, geschraagd door pijlers, naar het voorbeeld van de Pharos van Alexandrië, zodat schepen ’s nachts hun koers konden bepalen aan de hand het licht, dat hij uitstraalde. Een heel eind op zee kan men nog resten van deze toren zien, al het andere is volledig verdwenen.

De stad, die hier vlak bij ligt en die haar naam aan de haven dankt, is of door Claudius of door Trajanus gebouwd. Het enige dat men ervan ziet, zijn ruïnes. De stadspoort staat er nog, beroofd van zijn marmer, en een deel van de ingestorte muren. Ook zijn er resten van heidense tempels te zien en geraamtes van christelijke kerken. In het centrum stond een arsenaal, volgens zeggen het werk van Trajanus, in de volksmond Trojano genoemd in plaats van Trajano. Er was plaats voor veel galeien, maar nu is het volgelopen met modder en ziet eruit als een lagune. Eens bracht een kanaal, dat een lengte had van twee mijl, schepen vanaf de zee en de haven hierheen en mengde zout met zoet water. Rond de lagune stonden rijen met zuilen, waaraan men schepen placht aan te meren; enkele ervan zijn nog intact. Dichtbij zijn er overwelfde ruimten voor het opslaan van koopwaar en ruimere werkplaatsen voor het bouwen en herstellen van schepen. Een Romeinse patriciër, Pammachius, had hier een gasthuis voor pelgrims gebouwd, waarover de heilige Hieronymus met lof spreekt,[xii] maar nergens zijn er resten van te vinden.[xiii] De stad is lang geleden verwoest en later teruggebracht tot de grootte van een fort; en ook dit is tegenwoordig niet meer bewoond, zo te zien.

De kardinaal van Porto zette tenten bovenop de ruïnes van de verwoeste stad en bouwde loofhutten, waarin hij met vriendelijk gezicht en vleiende woorden paus Pius ontving; in een lange toespraak herinnerde hij aan Trajanus, een Spanjaard die hij als Spanjaard had opgevolgd.

Bij zijn terugkeer in Ostia hoorde Pius, dat vissers een reusachtige dolfijn hadden gevangen, die het Franse huispersoneel van de kardinaal van Rouen op allerlei verschillende manieren bereidde en gulzig verslond, want deze soort vis, die op zee wordt gevangen, slaan zij zeer hoog aan en vinden ze een koninklijke delicatesse. De Italianen lustten hem niet, ofwel onpasselijk vanwege de geur of omdat zij zich al te buiten waren gegaan aan steur.

De vangst van een dolfijn kondigt, zegt men, de nadering van een storm aan. Kort na het begin van volgende nacht,[xiv] op de vijftiende mei, begon de zee, die de voorafgaande dagen steeds onrustig en ruw was geweest, veel wilder te deinen dan gebruikelijk. Er barstte een hevige storm los; de zuidenwind stuwde het zeewater van grote diepte omhoog,[xv] reusachtige golven beukten de kust, het leek alsof je de zee hoorde zuchten en jammeren. Het geweld van de winden was zo hevig, dat niets hen leek te kunnen weerstaan. Vol woestheid gingen ze elkaar te lijf, de een verjoeg de ander en vluchtte op zijn  beurt. Bossen werden ontworteld, alles wat op hun weg kwam, werd weggeslagen. Het weerlichtte aanhoudend, donderslagen ratelden aan de hemel, uit de wolken schoten angstaanjagende bliksemstralen; een ervan trof de toren en een bolwerk en wierp een klok naar beneden, die bijna een monnik, door wijn en slaap overmand,[xvi] had verpletterd. Dichtbij stonden kudden van runderen op stal en koeien, die pas gekalfd hadden, hoorde je huiveringwekkend loeien, bezorgd om hun jongen, of bang vanwege de donderslagen of in de duisternis beducht voor wolven. De pikzwarte nacht verhevigde de angst, hoewel het onophoudelijk weerlichtte. En uit de hemel kwam zoveel water naar beneden, dat er eerder sprake was van een zondvloed dan van regen, alsof de Schepper had besloten het menselijk ras ten tweede male te laten verdrinken.

Omdat noch in het bisschoppelijk paleis, noch in de toren voorzieningen waren om al het personeel van de paus en de kardinalen te herbergen, lagen velen in de tenten, een deel ook had een rustplaats gezocht op de schepen; onder deze laatsten bevonden zich Romeinse burgers en sommige leden van de pauselijke huishouding en de huismeester van de kardinaal van Rouen. Toen na het opsteken van de storm de wind het schip heen en weer slingerde en regenwater de romp vulde, wisten ze van angst niet, wat ze moesten doen. De huismeester wierp zich in het water om aan het water te ontkomen en verdronk bijna; door een gelukkig toeval was hij vlak bij de wal en kon een touw grijpen; om hulp roepend, werd hij op het laatst gered en ontsnapte druipnat en halfdood aan de rivier. Een personeelslid van de paus greep het enige licht, dat er op het schip was, en sprong aan land. De Romeinen, die in het donker achterbleven, klampten zich aan elkaar vast en smeekten om niet alleen gelaten te worden. “Wat een ellende,” zeiden ze, “om in het donker te moeten omkomen.” Vol bitterheid betreurden ze hun lot, ze twijfelden niet, dat hun laatste uur had geslagen, en zo in elkaars armen en nat tot op het bot wachtten ze op het einde.

De wind had de tenten aan flarden gescheurd; twee ervan stonden buiten de stadsmuur, waarin het huispersoneel van de vice-kanselier[xvii] zich te slapen had gelegd; een heftige wervelwind stortte zich op de tenten, de touwen knapten, de palen braken in vele stukken, een paal viel op het scheenbeen van een man die vlakbij lag, waardoor het bijna werd verbrijzeld. Allen vluchtten weg van de vernielde tenten, maar de duisternis stond niet toe iets van de weg te zien. Het geweld van de storm blies hen, naakt als ze waren, tussen de distels, die daar alles hadden overwoekerd, en ze verwondden zich aan de scherpe prikkels. Een meelijwekkend gezicht: onder het bloed, verstijfd van de kou en bijna verdoofd kwamen ze tenslotte aan bij de vice-kanselier, die in het paleis lag te beven van angst voor het razen van de verschrikkelijke storm. Zodra hij zag, dat zijn mensen hun tenten in de steek hadden gelaten en naakt naar hem toe waren gekomen, vroeg hij niet of allen veilig waren, maar waar ze het zilverwerk hadden gelaten – zoveel meer geeft men om goud dan om een mens – en hij voelde zich pas gerust gesteld, toen hij hoorde dat het zilver veilig was. Iedereen in het paleis beefde, niemand die niet voor zijn leven vreesde, behalve degenen die tijdens de maaltijd meer dan gewoonlijk hadden gedronken en, gehuisvest in de benedenvertrekken, in diepe slaap verzonken lagen en niets gehoord hadden.

Pius was in zijn slaapvertrek volgens zijn gewoonte begonnen met wat te dicteren aan zijn secretaris Agostino Patrizzi[xviii] en onbekommerd schonk hij al ongeveer een uur weinig aandacht aan de storm. Maar toen de regen in hevigheid toenam, de wind de muren geselde en de wanden van zijn vertrek schudden, het hele huis op zijn grondvesten trilde en de dakpannen werden afgerukt en alle kanten opvlogen, begon hij toch gevaar te duchten: toen hij de wanden en het plafond eens goed bekeek en zag, hoe oud alles was en vermolmd, kreeg hij angst dat ze het zouden begeven en gaf Agostino opdracht in actie te komen en de kamerdienaren te roepen. Toen ze er waren, zei hij: “Brengt mijn kleren, zodat ik naar buiten kan.” Zij maakten bezwaar en vonden het geen goed plan, omdat het buiten nergens veilig was om te schuilen in de hevige regen en in het paleis zelf geen veiliger plek te vinden was dan zijn slaapkamer. Maar de paus antwoordde: “Jullie gebruiken je verstand niet. Het is beter om regen op je hoofd te krijgen dan een huis dat instort. Kleedt me snel aan, onder de blote hemel ben ik het veiligst. De muren vertonen scheuren en jullie vertrouwen op deze slaapkamer?” Zijn dienaren gehoorzaamden. Toen Pius half was aangekleed, bedaarde plotseling de storm en alle winden gingen liggen, alsof ze bang waren de paus ongemak te bezorgen. Het enige, wat men nog hoorde, was de regen. Dus veranderde Pius zijn plan en legde zich te ruste in zijn bed.

De kardinaal van Porto, die in zijn stad was gebleven, doorstond eenzelfde soort nacht. Toen zijn tent instortte en aan flarden was gescheurd, bevond hij zich ineens onder de blote hemel; hij bedekte zich met zijn kleren en zat zo een nacht vol regen en gevaar uit. Ook Rome had te kampen met onweersbuien, die even hevig waren als in Ostia.

De volgende dag keerde de paus huiswaarts, tot grote vreugde van de bevolking die op hem wachtte, want men dacht, dat de paus naar Tivoli was gegaan om daar de zomer door te brengen.