(Capodimonte)

In arcem reversus postridie, cum iam Curia ferme omnis abiisset, et ipse cedendum pestifero furori existimavit, atque in possessiones nobilium Farnesiae se contulit. Castellum est, quod Caput Montis appellant, Vulsinensi adiacens lacui, amoenissimo situm loco. Tres partes lacus abluit, reliquam fossa tuetur et arx egregie munita. Tumulus saxeus ab aquis medio fere stadio in altum assurrexit difficili aditu; in summo planities muro cingitur, qui domus agrestium claudit et nobilium stabula atque horrea. Inter muros et rupes viam construxere sex aut octo pedum, quae tria oppidi latera cingit, plana et ambulatu facilis, et quae per aestatem iocundas praebeat umbras, nusquam tota soli patens: mane occidens umbra gaudet, oriens vesperi. Assunt et palmites, qui suo tempore pampineis delectant umbraculis. Rupes, ubi siliceus defuit scopulus, consita vitibus et arbore pomifera, viam habuit quasi per scalas prope ad lacum, et ibi inter praerupta saxa et confragosos scopulos plurima crevit ilex, quae omni tempore virens gratissimam turdis silvam exhibuit; inter quam et vineam aditum duorum virorum capacem ferro paravere, in quo saepe avibus insidias tendunt.

Huc pontifex declinavit, et cum paucis habitavit arcem. Referendarii per vicina oppida collocati statutis diebus navibus ad pontificem venere. Pontifex in via, quam diximus oppidum circuire, signaturam fecit. Cum fuit ocium, per vicina nemora vectus placidas captavit auras, et propinqua lustravit loca, et nunc terra nunc aqua fecit iter.

Cum statuisset pontifex apud insulam Bisenthyniam nativitatem Divi Iohannis, praecursoris Domini in sacello Minorum celebrare, plenarias omnibus, qui adessent, indulgentias publicari iussit.

Gabriel Farnesius, qui loci dominus esset, ut festum redderet celebrius, his praemia posuit, qui navium cursu certaturi adventarent. Navigavit pontifex summo diluculo e Capite Montis ad insulam, et cum eo Spoletanus et Theanensis cardinales; accessit et Rothomagensis, qui non procul habitabat. Affue­runt referendarii et Cornetanus episcopus et Fulginas; ex propinquis oppidis frequens adventavit populus. Res divina suo tempore peracta est pia devotione. Rudolfus decanus Vormaciensis in altari ministravit, et hostiam Deo gratissimam obtulit - vir doctus et a iuventute pontifici amicus. Exin prandium in pratis ad umbram populi peractum, quod viri religiosi - ut pontificem maximum digne susciperent - per oppida circumiecta multis diebus antea mendicaverant. Pium enim oraverant, ne sua cibaria dedignaretur, neve monachorum contemneret apparatum. Neque ille contempsit: fercula, quae apposita fuerunt, edit, et vinis usus est mendicatis, ne pauperem mensam fastidire videretur. Pransus est uno die cum fratribus - verum fratres multos dies ipse pavit!

Aderant finito prandio navium duces, quos inter de cursu certamen erat futurum, et qui remos agitaturi essent, robustissimi iuvenes. - Quinque fuerunt ex omni multitudine naves ad cursum delectae: priorem instruxerant Vulsinenses verbis atque animis gloriabundi, tanquam praemia palmae certissime relaturi; Clarentani alteram, Cornetani familiares tertiam, qui Criptam incolunt Sancti Laurentii, quartam, Martani quintam. Magna in omnibus fiducia, maior iactatio: contemnere alter alterum, se quisque praeferre, et quo magis abbibisset, sua magnificare facinora: vicisse olim et magno spatio emulos praeterisse, potitumque bravio; nil dubium, quin tum quoque victurus esset. Interciderunt et contentiones de magnitudine navium, de remigum numero, de longitudine remorum. Gabriel Farnesius et Alexander apostolicae magister domus et Pagalia custos corporis delecti iudices lites omnes composuere.

Principium cursus apud Caput Montis designatum est, meta in portu insu­lae; ibique praemia posuere, quae victoribus cederent: panni coccinei Florentini optimi ulnas octo, et quae proximi consequerentur, alia munera. Navigia, quae scapharum magnitudinem non excessere, quattuor contenta remigibus singula et uno magistro esse voluerunt; quae postquam ad litus pervenere, iuxta Caput Montis per sortem delegere loca, ex quibus tanquam ex carceribus evolarent. Magistri ad clavum sedentes bysso candida et fronde populea cinxere comas; idem fecere remiges nudi omnia praeter obscenas partes et oleo perfusi nitentes; extentis ad remos brachiis signum in transtris expectant. Pulsat corda pavor, et ingens arripit mentes cupido laudis.

Ut signum tuba dedit, mox finibus suis prosiliunt omnes, et clamore rauco feriunt aethera. Adductis versa lacertis spumat unda, infindunt sulcos pariter, et remis ac rostris convulsa dehiscunt ima lacus. Prope assequitur cymbarum classis, in quis spectatores his aut illis faventes ingenti fremitu ac plausu feruntur, et clamoribus omnia complent. Consonant vicina in montibus nemora, inclusam vocem littora volvitant, et pulsati clamore resultant colles. Prima inter fremitum ac turbam elabitur Vulsinensium navis, et toto corpore praeterit alias. Proxima Cornetana subit et Martana simul, reliquae parvo dis­crimine subsequuntur. Pontifex, quamvis procul a portu, loco reducto cum cardinalibus de re publica loqueretur, scapharum tamen contentionem et cursum non sine iocunditate et animi relaxatione spectavit.

In littore, iuxta portum et bravium referendarii et praelati reliqui et multi nobiles stetere; inter quos Guicciardus quidam fuit, materno genere pontifici coniunctus, ac propterea Vulsinensibus praefectus. Qui cum accepisset clientes suos priorem tenere locum (incertus id rumor attulerat): ,,Nonne" - inquit -,,praedixi futurum? Noluistis credere. Noram Vulsinensium vires, nusquam validiora invenias brachia. Viros fortes exercitatio fecit et vinum, quod meracissimum bibunt. Frustra Martani contendunt; non Clarentanos aut Criptenses timeo, Cornetanos floccifacio. Mox aderit victrix nostra pinus. Solvite iam bravium ac nobis decernite, iudices! Nostra est palma! Vicimus! Non potest praeda haec manus nostras fugere!” - Cui Gabriel: ,,Si multibibis" - inquit - ,,palma debetur, non eo inficias clientes tuos victuros fore, quamvis egregie Clarentani bibunt. Sed non tam facile remus trahitur, quam scyphus exhauritur! Hunc ludum Cornetanus episcopus instituit primus, et iam pluribus annis cucurrere naves; nec auditum est Vulsinenses aliquando vicisse. Mar­tani saepe tulerunt praemia, idem hoc anno facient, spero, nisi provisum est totiens tuos remiges posse bibere, quotiens aquas remis everberant." Nondum licebat agnoscere naves, et quae prior esset, diiudicare, cum pas­sibus supra mille a portu distarent, spatiumque totius cursus circiter duo milia complecteretur. Interea Martana in puppe magister: ,,Quid agimus" - inquit -, ,,socii? Tertio iam in loco relicti sumus, qui nunquam non primi consuevimus esse! En pudor! Quo lacertorum abiere vires? Cum illis hodie contendimus, quos saepe vicimus. Unde aut illi meliores, aut nos deteriores effecti sumus? Hoccine dedecus ferre poterimus, ut spectante pontifice maximo invicti alias vincamur hodie? Mori satius est! Pro, iuvenes, resumite vires! Incumbite remis acrius, et tantum a nostro genere nefas avertite!"

Audiit animosa iuventus, et totis procumbens viribus vastis ictibus percusso gurgite trementi puppi subtrahit solum, et praeterita Clarentana cymba Vulsinensis adaequat cursum, unaque ambo iunctis frontibus aliquantisper feruntur, exin victrix Martana longo spatio cunctas antecedit. Superat et Clarentana Vulsinensem et Cornetana pariter, cum iam creber hanelitus arida quateret bibulorum ora, et sudor flueret nullo repensatus vino. Quod Guicciardus cum animadvertisset, nimio dolore percitus e turba recessit.

Martani longe ante alios tenuere portum, victoresque bravium rettulere. Proxima deinde praemia Clarentanis reddita. Vulsinenses inter ultimos dimissi, Guicciardi iurgia et infamiam veriti portum declinavere; cum quibus par dedecus tulere Cripten­ses. Cornetani inter gloriam et ignominiam medii fuere.

Finito certamine cuncti abierunt, quamvis validus exoriens ventus lacus faciem conturbaverit, et tempestatem non parvam induxerit. Rothomagensis non sine periculo summersionis domum suam repetiit, cum Clarentani, in quorum nave vehebatur, vino madidi propter ebrietatem nec clavum rite regerent, nec remis probe incumberent.

Beschrijving van het meer van Bolsena. Roeiwedstrijd.

 De volgende dag besloot de paus ook zelf, nu bijna de hele Curie weg was, voor de pestepidemie te wijken; hij begaf zich naar het bezit van adellijke familie Farnese, een kasteel dat de naam Capodimonte draagt en dat op een prachtig punt aan het meer van Bolsena ligt. Het wordt aan drie zijden door het meer bespoeld, de vierde wordt door een gracht afgeschermd en door een zeer goed versterkte burcht. Een rotsachtige heuvel, die moeilijk toegankelijk is, rijst vanuit het water omhoog tot een hoogte van ongeveer 330 meter. Bovenop ligt een door muren omgeven plateau, waarop huizen van landbouwers liggen en stallen en graanschuren van edelen. Tussen de muren en de rotswand is een vlakke en makkelijk te bewandelen weg aangelegd, ongeveer tweeënhalve meter breed, die aan drie zijden om de vesting heenloopt en gedurende de zomer, omdat hij nooit in zijn geheel in de zon ligt, aangename koelte biedt: ’s morgens heeft men het genot van schaduw aan de westzijde, ’s avonds aan de oostzijde. Er staan ook wijnstokken, die in het seizoen met hun lommerrijke ranken de wandeling veraangenamen. Waar de bodem niet rotsachtig is en bezaaid met stenen, is hij met wijnstokken en fruitbomen beplant en er loopt een pad trapsgewijs naar beneden tot dicht bij het meer. Hier, tussen steile rotswanden en grillige rotsblokken groeien altijd groene steeneiken, die een geliefd bosschage voor lijsters vormen. Tussen deze plek en de wijngaard is een ingang uitgehakt, breed genoeg voor twee personen, waar dikwijls vogelvallen worden gezet.

Hier nam de paus met enkele gezellen zijn intrek in de citadel. De referendarissen werden ondergebracht in naburige steden en zij kwamen per boot op afgesproken dagen naar de paus. Hij hield de zittingen van de signatura op de weg die, zoals gezegd, om de vesting heenloopt. Wanneer hij tijd had, liet hij zich in de naburige bossen ronddragen om frisse lucht in te ademen. Hij verkende de omgeving, terwijl hij zich nu eens over land, dan weer over water verplaatste…..

Toen de paus besloten had om de geboorte van Sint Jan,[1] de voorloper van de Heer, in de kapel van de Minderbroeders op het eiland Bisentina[2] te vieren, gaf hij opdracht volledige kwijtschelding van zonden af te kondigen voor allen die aanwezig zouden zijn. Om het feest op te luisteren loofde Gabriele Farnese, de gebieder van deze plaats, prijzen uit voor wie aan een roeiwedstrijd wilde deelnemen. Bij het aanbreken van de dag voer de paus vanaf Capodimonte naar Bisentina, vergezeld door de kardinalen van Spoleto en Teano. Ook de kardinaal van Rouen, die in de buurt verbleef, verscheen op het feest, evenals de referendarissen en de bisschoppen van Corneto en Foligno.[3] Vanuit de steden in de omgeving stroomde een talrijke menigte toe. Toen het moment daar was, werd de mis in diepe devotie opgedragen. Rudolf, deken van Worms, een geleerd man die vanaf zijn jeugd bevriend was met de paus, celebreerde de mis en offreerde de Hostie, de aan God  meest geliefde offerande. Na de mis werd in de weiden onder de schaduw van populieren het middagmaal gebruikt, dat monniken vele dagen tevoren in de omringende steden bijeen hadden gebedeld om de paus zo waardig mogelijk te kunnen ontvangen. Want zij hadden de paus gebeden het voedsel, dat zijzelf nuttigden, niet te min te vinden en de kloosterlijke dis niet te verachten. En dat deed hij niet: hij at de spijzen die hem werden voorgezet en dronk de wijn, die zij bijeen hadden gebedeld, om niet de indruk te wekken dat hij de arme tafel gering achtte. Eén dag gebruikte hij de maaltijd met de broeders, maar genoeg voedsel voor veel dagen verstrekte hij de broeders.

Na de maaltijd verschenen de kapiteins van de boten, tussen wie de race zou gaan, en degenen die aan de riemen zouden zitten, sterke jongemannen. Vijf boten uit het totaal beschikbare aantal waren uitgekozen om aan de wedstrijd deel te nemen. De eerste boot was bemand door de inwoners van Bolsena, die zoveel praatjes hadden en bravoure toonden, dat het leek alsof zij de eindzege al hadden behaald. De tweede boot was van de Clarentani, de derde van het personeel van de bisschop van Corneto, de vierde van San Lorenzo, de vijfde van Marta. Het zelfvertrouwen was groot, de bluf nog groter. Iedereen kamde de anderen af en stak zichzelf omhoog, hoe meer er werd gedronken, des te groter werden de eigen prestaties afgeschilderd: ze hadden al eens gewonnen en hadden hun rivalen met grote lengte geklopt en de trofee bemachtigd; geen twijfel aan: ook dit keer zouden ze winnen. Ook over de grootte van de schepen, het aantal roeiers en de lengte van de riemen kon men het niet eens worden. Gabriele Farnese, Alessandro,[4] de majordomo van de paus en Pazzaglia,[5] hoofd van de lijfwacht, werden als scheidrechters aangewezen om alle twistpunten bij te leggen.

Bepaald werd dat het startpunt van de race[6] bij Capodimonte zou liggen, het eindpunt in de haven van het eiland; daar ook werden de prijzen voor de winnaars gedeponeerd: acht el van het fijnste purperkleurige doek uit Florence en voor degenen die als tweede eindigden andere geschenken. De boten die de maat hadden van een kleine roeiboot, mochten elk vier roeiers en een stuurman hebben.[7] Toen ze hadden aangemeerd aan de oever van Capodimonte, lootten ze om de posities, van waaruit ze als uit startblokken zouden wegschieten. De stuurlui, aan het roer gezeten, bonden een witte katoenen lap en populierenloof om hun haar; hetzelfde deden de roeiers, naakt tot op hun schaamte en glanzend van de olie, waarmee ze zich hadden ingewreven. De armen gestrekt naar de riemen, wachtten ze op de roeibanken het startsignaal af. Van angstige spanning bonsde hun hart en een onstuitbare wil om te winnen greep hen aan.

Zodra de trompet het sein heeft gegeven, schieten allen vanuit hun startposities naar voren, de lucht weerkaatst hun hees geschreeuw. Het water schuimt onder de krachtige slag van hun armen, in gelijke cadans trekken zij voren, omgewoeld door de riemen en voorstevens opent zich de gapende diepte van het meer. Van dichtbij volgt een vloot van kleine scheepjes, waarin supporters de bemanning van deze of gene boot aanvuren met luid geschreeuw en handgeklap en heel de omgeving van hun kreten vervullen. De bossen van de naburige bergen nemen het geschreeuw op, de oevers kaatsen de stemmen terug en het slaat tegen de weergalmende heuvels. Als eerste ontsnapt te midden van het tumult en gedrang de boot van Bolsena en komt een bootslengte voor te liggen op de anderen, direct gevolgd door die van Corneto en Marta tezamen; de rest volgt op korte afstand. Hoewel de paus zich op enige afstand bevond van de haven en op een rustige plaats met de kardinalen over staatszaken sprak, keek hij toch met genoegen en vermaak naar de bootrace.

Op de oever, bij de haven en de prijzen, stonden de referendarissen en overige prelaten en veel edelen, onder wie een zekere Guicciardo,[8] die van moederszijde familie was aan de paus en om die reden tot prefect was aangesteld van Bolsena. Toen hij hoorde – al ging het maar om een onzeker gerucht – dat zijn mannen voorop lagen, zie hij: “Heb ik het jullie niet voorspeld? Maar jullie wilden mij niet geloven. Ik ken de stoerheid van de Bolsiniërs, nergens vind je krachtiger armen. Oefening heeft hen sterk gemaakt en de wijn, die ze onversneden drinken. De mannen van Marta strijden een vergeefse strijd; voor de Clarentani of de mannen van San Lorenzo ben ik niet bang, aan die van Corneto heb ik lak. Zo dadelijk zal ons schip als eerste eindigen. Betaal de prijs maar uit en ken hem ons toe, scheidrechters, de zege is van ons! Wij hebben gewonnen! De buit kan ons niet meer uit handen glippen!”  Gabriele diende hem van repliek: “Inderdaad, als de zege bestemd is voor veeldrinkers, dan zal ik niet bestrijden dat jouw aanhangers de palm zullen wegdragen, hoewel ook de Clarentani stevige drinkers zijn. Maar aan de riemen trekken is niet zo eenvoudig als een beker ledigen. De bisschop van Corneto heeft indertijd als eerste deze wedstrijd ingesteld en in al die jaren, dat de schepen aan de race hebben deelgenomen, heeft men nog nooit de Bolsiniërs zien winnen. De mannen van Marta hebben al vaak de eerste prijs behaald en ze zullen dat ook dit jaar doen, hoop ik, tenzij het zo geregeld is dat jouw roeiers even vaak een beker mogen ledigen, als zij hun riemen in het water slaan.” Op dat moment kon je de schepen nog niet onderscheiden en precies zien wie voorop lag, want ze waren meer dan een mijl van de haven vandaan, terwijl de hele koers ongeveer twee mijl bedroeg. Intussen riep de stuurman van de ploeg van Marta: “Wat is er met ons aan de hand, makkers? Wij zijn al teruggevallen naar de derde plaats, wij die gewend zijn altijd de eersten te zijn. Schande! Waar is de kracht van jullie armen gebleven? Vandaag meten we ons met tegenstanders die we al vaak hebben verslagen. Waar ligt het dan aan, dat zij beter zijn geworden of wij slechter? Zullen wij de schande kunnen dragen, dat wij, die anders altijd winnen, uitgerekend vandaag, nu de paus toekijkt, de overwinning aan anderen moeten gunnen? Dan nog liever de dood! Vooruit makkers, laat zien wat jullie waard zijn! Trekt feller aan de riemen en wendt die vreselijke schande van de onzen af!”

Dat laten de jonge mannen zich geen twee keer zeggen, met al hun krachten buigen ze zich over de riemen en met machtige slagen de golven splijtend sleuren ze de bodem weg onder de sidderende achtersteven, daar gaan ze de Clarentani voorbij en liggen gelijk met het schip van Bolsena, een tijd lang roeien ze voort met de voorstevens zij aan zij, maar daarna laat de winnende boot van de Martani alle anderen ver achter zich. Het schip van de Clarentani passeert dat van Bolsena, ook het schip van Corneto gaat dat van Bolsena voorbij, want het amechtig gehijg uit droge kelen schokte hun lijven en het zweet van die drinkebroers stroomde zonder dat wijn hun soelaas bood. Toen Guicciardo dat gewaar werd, werd de teleurstelling hem te machtig en verdween uit de menigte.

De Martani kwamen ver voor de anderen aan in de haven en namen de eerste prijs in ontvangst. De volgende prijs werd uitgereikt aan de Clarentani. De Bolsiniërs, die tot de laatsten behoorden en de verwijten van Guicciardo en hun eigen schande wilden ontlopen, verschenen niet eens in de haven. De mannen van San Lorenzo deelden hun oneer. De mannen van Corneto hielden het midden tussen roem en schande.

Na de wedstrijd vertrok iedereen, ofschoon een sterke wind opstak die de waterspiegel ruw maakte en die  voorbode was van een flinke storm. De kardinaal van Rouen was op weg naar huis bijna verdronken, omdat de Clarentani, bij wie hij aan boord was, zo volslagen dronken waren dat zij het roer niet recht konden houden en ook niet naar behoren wisten te roeien.