28. Romae tumultus multi auctore Tyburtio et Valeriano fratribus et scelerata flagitia

Successit et alia interim calamitas; raro infortunium solum est. Romae Tyburtius et Valerianus fratres pacificum Urbis statum multis modis turbavere. Mater eorum soror fuit Stephani Porcarii, quem Nicolaus Quintus ob proditionem captum in Adriani Mole suspendit. Pater eiusdem criminis reus in Capitolio poenas dederat, et alii complures ex eadem cognatione perierant. Ii, nihil a maioribus degenerantes, cum viderent Urbem absente pontifice minus rigide gubernari, neque rectoribus ad corripienda facinora satis animi esse, tempus idoneum arbitrati, quo iuventutem Romanam corrumpere possent, ac rebus tandem mutatis imperium sacerdotale deiicere, Bonannum quendam, iuvenem audacissimum et manu promptum, ac Iohannem Philippum, nullius facinoris expertem, et alios plerosque sceleribus insignes sibi socios assciverunt, quibuscum facta coniuratione levia primum furta gallinarum ac vilium rerum audere coeperunt, post adulteria et preciosarum rerum rapinas committentes, tandem neque a raptu virginum neque a caedibus aut incendiis temperatum. Nec magistratuum cohiberi armis poterant, cum essent trecenti circiter iuvenes in armis, experti ac feroces, auxilia sibi invicem praesto ferentes.

Cives in filios civium extendere manus non audebant; expectabant omnes, quid gubernator, quid senator ageret. Uterque timore correptus domi se continebat. Gubernator, cum habitaret in Campo Florum egregiam in atrio Pompeii domum, et coniuratorum minas in dies audiret, in Apostolicum Palatium inde migravit. Coniurati ob eam rem quasi victores effecti insolentius agere, bacchari per urbem licentius, everberare cives, pecunia mulctare, pauperum substantiam diripere, uxores prostituere, virgines iugulare aut in Tyberim summergere, quae vim perpeti nollent. Libentius optimatum expugnassent aedes, sed verebantur, ne potentiam Urbis in se provocarent, satisque esse putabant, si opulentorum civium abusi patientia inopum bona quamvis pauca diripere et in eorum feminas explere libidinem possent, donec aucti numero et fortiores effecti illorum quoque fortunas daretur invadere.

Fuit inter eos quidam, cui propter amorem Inamorati cognomentum indidere. Is perdite puellam Transtyberinam alteri desponsatam adamavit, pariter  ut fama erat  amatus; quam ipso die nuptiarum ad virum euntem media in urbe vi rapuit. Non potuere tantum facinus tolerare magistratus, quos capita regionum appellant. Facto mox impetu Inamoratum ceperunt, vinctumque senatori tradiderunt, qui publice in eum animadverteret. Coniurati audita re veriti, ne supplicium de reo sumeretur, correptis armis per urbem dilapsi Carum quendam, senatoris familiarem interceperunt. Commoti cives ad rei novitatem frequentes gubernatorem adeunt, sumere animum et arma suadent operas suas offerentes; facile coniuratos posse intercipi asserunt, audeat modo gubernator ac senator, et civium consilia sequantur. Coniurati civium arma timentes in templo se receperunt, quod M. Agrippa diis omnibus sive  ut melius loquamur  daemonibus dedicavit; Pantheon veteres appellarunt, nunc Beatae Mariae sacrum est, et ab ea nomen habet. Non praesumpsere rectores Urbis cives cum civibus expugnare, veriti, ne multitudine armata civitas dis­cusso sacerdotum iugo libertatem assereret. Illi plerisque diebus in templo se continuerunt, cum circum habitantes metu, ne noctu invaderentur, alimenta praeberent. Tandem ea lege persuasi sunt aedem relinquere, ut accepto Inamorato familiarem senatoris redderent.

Neque vel hoc pacto quievit civitas. Bonannus, unus ex coniuratis, paucis post diebus armatus per urbem incedens cum familiam senatoris incidisset, rogareturque arma deponere, nec parere vellet, incepta rixa manum conserens unum ex marescallis obtruncavit, victorque satellites omnes senatoris dissipavit atque disiecit. Exin liberi omni metu iuvenes armati atque inermes per urbem vadere, nullumque non scelus impune committere. Quos cum Antonius, pontificis nepos turrim quandam in extrema civitatis parte invasisse non procul a Sancto Laurentio in Lucina didicisset, mox accepta equitum cohorte ex Vati­cano ad pontem Milvium se contulit, et ingressus portam Urbis, quae Populi appellatur, festinus ad turrim cucurrit, coniuratos ibi ut comprehenderet. Illi audito eius adventu turrim dimisere, et interiora Urbis petentes in aedibus, quas cardinalis olim Firmanus magnificas aedificavit, sese receperunt. Antonio non fuit consilium externum equitem intra frequentia Urbis aedificia ducere nondum plane cognita civium voluntate, quos in suos saevire cognatos non erat vero simile, nec gubernatori e re publica videbatur cives cum civibus comprehendere. Coniurati in aedibus Firmani tanquam in publico palatio convenientes illic consilia de rapinis, de patrandis adulteriis capiebant, conviviaque simul agitabant, noctes latrociniis, dies ludis dantes. Tyburtius omnium princeps et dominus habebatur, cuncta ex eius arbitrio pendebant. Quaerentibus, quid ageret Tyburtius: ,,Dominus"  respondebant  ,,aut hoc aut illud agit."

Pudebat bonos cives eo deductam esse Urbem, ut in Tyburtii potestate videretur, cupiebantque armis tantam ignominiam delere. Quod postquam per gubernatoris ignaviam efficere non potuerunt, congregati simul optimates Tyburtium adierunt suadentes, ut Urbe discederet, nec vellet patriam suam latronum speluncam efficere; si pergeret grassari amplius in civitate, non passuros magnates; facile manum militum cogi posse, quae temerarios iuvenes in vincula coniiciat; parum vero esse in iuventute praesidii, quae inops consilii facile dissipatur; Urbis senatum, si semel arma corripuerit, non quieturum, donec coniuratos omnes perditum eat, civitatemque tam misera servitute prorsus liberet; pontificem, quamvis procul absit, cito reversurum, neque Tyburtio neque complicibus daturum veniam, si eos in Urbe latrocinantes invenerit; cedant suis civibus potius, atque abeant: ita fieri posse, ut rogante civitate in gratiam denique pontificis redeant.

Victus his Tyburtius discedere statuit, egressusque domo per Urbem tan­quam magnus aliquis princeps inter conservatorem et protonotarium apostolicum, Georgium Caesarinum ad portam usque medius incessit magna populi sequente caterva, quae ad visendum Tyburtium quasi ducem aliquem numerosi exercitus accurrerat. Ille plenus animi salutatis in porta civibus cum coniuratis ad oppida Sabelli concessit, nihil dubitans reverti posse, cum vellet.

Inter haec ex coniuratis novem fuere, qui horrendum ausi scelus noctu ad monasterium Divae Agnetis extra portam Salariam profecti fractis portarum repagulis sacrarum virginum penetralia atque abdita irrumpentes non modo vim pudicitiae intulerunt, verum etiam corruptarum virginum bona et sacram suppellectilem diripuerunt. Quae cum pontifex accepisset, nec iam ullum esse aliud remedium servandae Urbis cognovisset, quam sedem suam repetere, nihil moratus edictum posuit intra dies viginti se versus Urbem iter accepturum, curiales admonens, ut se per id temporis ad Urbem conferrent. Quod ubi Romae auditum est, haud alia exultatio facta, quam si magna quaedam victoria nuntiata esset, aut ipsa Urbs tum primum fundata aedificataque videretur. Pompa per Urbem ducta, ignes accensi, supplicationes per omnia pulvinaria factae, ut felix faustusque ac celer pontificis reditus esset.

Hevige beroeringen te Rome onder leiding van de broers Tiburzio en Valeriano; schandelijke wandaden.

In Rome werd de rust in de stad op allerlei manieren verstoord door de broers Tiburzio en Valeriano. Hun moeder was een zuster van Stefano Porcari, die door Nicolaas V wegens verraad gevangen was genomen en in de Engelenburcht opgehangen. Hun vader was schuldig bevonden aan dezelfde misdaad en terecht gesteld, samen met een aantal andere verwanten, die ter dood gebracht waren. De twee zonen verschilden in niets van hun voorvaderen. Toen zij merkten dat de stad door de afwezigheid van de paus minder streng geleid werd en dat het de bestuurders aan voldoende moed ontbrak om misdaden aan te pakken, achtten zij de tijd gekomen om de Romeinse jeugd te bederven en een revolutie te ontketenen om het kerkelijk bewind omver te werpen. Als handlangers bij hun samenzwering kozen ze een zekere Bonanno, een roekeloze en voortvarende jongeman, en Giovanni Filippo, een doortrapte schurk, en verder een hele bende beruchte criminelen. Eerst waagden ze zich aan onschuldige vergrijpen: diefstal van kippen en goedkope spullen; daarna kwam het tot aanranding en roof van kostbare zaken; tenslotte deinsden ze niet terug voor het verkrachten van jonge meisjes en zelfs moord en brandstichting. De magistraten waren niet in staat hen gewapenderhand te beteugelen, want het ging om een bende van ongeveer driehonderd jongemannen, ervaren en woeste vechtersbazen, die klaar stonden om elkaar te helpen.

Burgers durfden hun zonen niet tot de orde te roepen en iedereen wachtte op wat de gouverneur[iii], wat de senator zou doen; maar die bleven uit pure angst thuis. De gouverneur, die in een prachtig huis woonde, gebouwd in het atrium van het theater van Pompeius aan het Campo dei Fiori, was verhuisd naar het apostolisch paleis, want hij hoorde vanuit zijn eigen huis elke dag de dreigementen van de samenzweerders. Die dachten al dat ze gewonnen hadden en gingen nog onbeschaamder te keer, maakten de stad steeds onveiliger, molesteerden en chanteerden burgers, plunderden arme lieden, vergrepen zich aan vrouwen en wurgden jonge meisjes of verdronken hen in de Tiber, als zij zich tegen hun aanranders verzetten. Het liefst hadden ze de huizen van de adel aangevallen, maar ze schrokken ervoor terug de machtigen van de stad tegen zich in het harnas te jagen. Ze waren er tevreden mee, als de rijken een andere kant opkeken, terwijl ze de armen van hun schamele bezit beroofden en hun lust koelden op hun vrouwen, totdat zij zich sterk genoeg zouden voelen om zich ook te storten op de eigendommen van de rijke burgers.

Onder hen was er een die vanwege zijn hartstocht de bijnaam Inamorato had gekregen. Hij was namelijk dodelijk verliefd op een meisje uit Trastevere, dat al aan een ander beloofd was, en zij – volgens het verhaal – stond niet onverschillig tegenover zijn liefde. Op de trouwdag zelf, terwijl zij op weg was naar haar bruidegom, werd zij midden in de stad door Inamorato geschaakt. Zo’n grove daad konden de magistraten, die men wijkhoofden noemde, niet over hun kant laten gaan: in een snelle actie grepen ze Inamorato en droegen hem geboeid over aan de senator voor een openbare berechting. De samenzweerders hoorden hiervan en waren bang dat de schuldige gestraft zou worden; gewapend zwierven ze door de stad en pakten daarbij een zekere Caro op, een familielid van de senator. Dit ongehoorde feit prikkelde de burgers tot verzet, een grote menigte begaf zich naar de gouverneur, spoorde hem aan zijn moed bijeen te rapen voor een gewapend optreden en bood hulp aan; ze stelden dat de samenzweerders makkelijk konden worden opgepakt, als de gouverneur en de senator maar moed toonden en de raad van de burgers opvolgden. De samenzweerders trokken zich, bevreesd voor een gewapende aanval van de burgerij, terug in de tempel die Marcus Agrippa aan alle goden had gewijd, of, beter gezegd, aan alle demonen. In de oudheid pantheon geheten, is hij nu gewijd aan de heilige Maagd, wier naam hij draagt. De bestuurders van de stad wilden het niet te laten aankomen op een strijd van burgers tegen burgers, want zij waren beducht dat, wanneer de massa gewapend was, de burgerij het juk van de priesters zou afschudden en de vrijheid kiezen. De samenzweerders bleven een aantal dagen in de tempel, voorzien van voedsel door de mensen uit de buurt, die bang waren dat zij anders ’s nachts zouden worden aangevallen. Ten slotte haalde men hen over om het heiligdom te verlaten op voorwaarde dat Inamorato werd uitgewisseld tegen het familielid van de senator.

Maar ook nu keerde de rust in de stad niet terug. Een paar dagen later liep Bonanno, een van de samenzweerders door de stad en had een confrontatie met het personeel van de senator, dat hem verzocht de wapens neer te leggen; op zijn weigering ontstond een handgemeen, waarbij hij een van de dienaren doodde en als overwinnaar alle mensen van de senator van zich afschudde en op de vlucht joeg. Hierna trok de jeugd onbekommerd, gewapend en ongewapend, door de stad en maakte zich ongestraft schuldig aan ieder soort misdaad. Toen Antonio, neef van de paus hoorde dat zij een toren aan de rand van de stad niet ver van de San Lorenzo in Lucina waren binnengedrongen, begaf hij zich terstond met een afdeling ruiters van het Vaticaan naar de ponte Milvio; hij kwam de stad binnen via de porta del Popolo en snelde in allerijl naar de toren om de samenzweerders te grijpen. Zij echter hadden, toen ze hoorden dat hij er aankwam, de toren verlaten en zich naar het midden van de stad begeven en zich verschanst in het prachtig paleis dat ooit door kardinaal van Fermo[iv] was gebouwd. Antonio was niet van plan om ruiters, die van elders kwamen, binnen de dichte bebouwing van de stad te voeren en hij was niet voldoende zeker van de gezindheid van de burgers: het leek niet waarschijnlijk dat zij geweld zouden gebruiken tegen eigen volk; ook de gouverneur achtte het niet in het belang van de staat om met behulp van burgers andere burgers te grijpen. De samenzweerders bleven dus bijkomen in het paleis van de kardinaal alsof het een overheidsgebouw was; daar smeedden ze hun plannen tot roof en aanranding en hielden er gezamenlijke feestmalen; de nachten brachten ze door met strooptochten, de dagen met spel. Tiburzio werd door allen als leider en meester gezien, alles hing af van zijn beslissing. Vroeg men wat Tiburzio deed, dan klonk als antwoord: “De meester is bezig met het een of ander.”

De burgerij schaamde zich dat het zover met de stad was gekomen, dat Tiburzio heer en meester scheen te zijn en men verlangde er vurig naar om gewapenderhand een eind te maken aan deze schande. Toen dat er niet van kwam vanwege de laffe houding van de gouverneur, richtten de eerste burgers van de stad zich gezamenlijk tot Tiburzio en drongen er op aan dat hij de stad verliet en zijn geboortestad niet tot een rovershol zou maken: als hij doorging met burgers op te ruien, zouden de edelen dat niet langer tolereren; het was niet moeilijk een afdeling soldaten op de been te brengen om de heethoofden in de boeien te slaan; hij moest maar niet teveel vertrouwen op de bescherming van die jonge mannen, die, slecht georganiseerd als zij waren, makkelijk uiteengedreven konden worden. De senaat van de stad zou bij een gewapend optreden niet rusten tot met alle samenzweerders was afgerekend en de staat was verlost van deze schandelijke slavernij. De paus was wel ver uit de buurt maar zou spoedig terug zijn en geen genade kennen met Tiburzio en zijn medeplichtigen, als hij hen plunderend in de stad aantrof. Beter om toe te geven aan hun eigen burgers en weg te gaan; wellicht dat ze op voorspraak van de burgerij tenslotte weer in genade door de paus werden aangenomen.

Tiburzio zwichtte voor deze argumenten en besloot te vertrekken; hij kwam naar buiten en als een of andere belangrijke prins schreed hij voort met aan zijn ene zijde de conservator en aan de andere de apostolische protonotarius, Giorgio Cesarini, tot aan de stadspoort, omstuwd door een grote volksmenigte die was uitgelopen om het schouwspel te zien van Tiburzio als was hij de veldheer van een talrijk leger. Vol trots begaf hij zich, uitgeleide gedaan door heilwensen van de burgers, met zijn medesamenzweerders naar de steden van de Savelli, er niet aan twijfelend dat hij kon terugkeren, wanneer hij wilde.

Intussen hadden negen van de samenzweerders zich verstout tot een gruwelijke misdaad. ‘s Nachts waren ze naar het klooster van Santa Agnese getogen, gelegen buiten de porta Salaria, en nadat zij de kluisters van de poorten hadden verbroken, waren ze de cellen en afgesloten ruimten binnengedrongen, hadden de kuisheid van de nonnen geschonden en zelfs de bezittingen van die misbruikte vrouwen en de heilige vaten geplunderd. Toen de paus van dit alles hoorde, begreep hij dat er maar één middel was om de stad te redden, namelijk terug te keren naar zijn zetel. Hij liet onverwijld bekend maken dat hij binnen twintig dagen op weg zou gaan naar Rome en gaf de leden van de Curie instructies om zich in diezelfde tijd naar de stad te begeven. Deze tijding veroorzaakte in Rome zo’n uitbundige vreugde, dat het leek alsof er een grote overwinning was bericht of dat de stad zelf toen voor het eerst was gesticht en gebouwd. Een plechtige processie trok door de stad, vuren werden ontstoken, bij alle altaren werd gebeden voor de behouden en snelle terugkeer van de paus.