Enea schrijft aan Filippo Maria Visconti, hertog van Milaan,
over de rampzalige nederlaag van het kruisvaarderleger bij Varna.
 

 

 
 

‘F

1a Visconti, hertog van Milaan, over de rampzalige nederlaag van het kruisvaarderleger bij Varna.

So lie his slaughtered enemies,
Each one’s body lies there headless.
The valleys are so full of them
That no one can find a way trough.
Corpses are so swimming in blood
That whoever sees them goes out of his mind.
The Shah of the World saw a moral in this
And said: ‘Thanks and praise be to God this day!’[1]

 

‘Many of them,[2] a countless number, were killed. When the Emperor[3] heard what great losses his men were suffering, he sent a message to Trakal:[4] if he did not stop fighting before more messages came to him, he would kill his two brothers whom he had captured. He would do this if he did not show restraint in battle.

With one accord, the Turks quickly came down the mountain.

While they were fighting there, the great Voevode[5] went off, leaving the Christians in great distress. Yet they defended themselves, together with the bold knights who could not be driven away.

They pursued them up the mountain again, as if they were little dwarves, and killed many of them. Then the King of Hungary[6] spoke: 'Since God is granting us so many victories, I do not want to give up unless I see the Emperor himself.' Hunadienusch[7] advised him against this, as if on the Emperor's behalf.

He spoke: 'My lord, you know nothing of the Emperor's and the Turks' customs, and how they seek out opportunities. Let us stay here together and fight only with the people we have here in front of us.' He did not begin to make an impression: the counsel seemed absurd to him. He recommended battle to Hunadienusch and to the Legate who had come from Rome.[8] Out of the lords, he chose five hundred of the best horsemen. He did not want anyone else at all, and plunged into the valley where the Turks were holed up. The King caused great damage in the valley, he and his men. The Turks died on the battlefield. Nevertheless, he was hard pressed and heavily outnumbered. There were twelve thousand or more of the Turkish emperor's men. The King of Hungary and his men were all left in these circumstances. None of them came back. This is where they suffered death. Meanwhile, all around, the other Christians were also fighting the enemy, when, for the seventh time, they drove them from the battlefield, back up the mountain. The Turkish emperor heard that King Pladislaus was lying there in the valley, and heard, by the same reports, that the Voevode of Wallachia had abandoned him.

He collected the people that he still had into the same place, and issued a new command and battle order. His Janissaries and foot-soldiers paid not the slightest attention. From the mountain, he sent them into battle against the Christians, spread out on both sides and arranged as two wings. The cavalry was in between. This is where they met. All the Christians and all the Turks encountered each other, each in full strength. Meanwhile, the foot-soldiers came on, and they hurried towards the wagenburg.[9] It was much too early for the Christians. They took in all their arms.

With force of arms, the Christians fought their way through the Turks onto the mountain. The wagenburg was now lost. The protection and advantage to be had from it was their security. Many Christians fled from there. The Legate[10] kept quiet there, and so too did Hunadienusch and several thousand men. They sent to the Christians who had fled to come back, but none of them wanted to do this. So they ran away, and later found a ditch on the mountain that was so steep and overgrown that any horse that wanted to go over it would slip onto its backside.

The Turks did not dare to come up the mountain to the Christian defences, since they were near despair. The Christians were halfway over, before the Turks caught up with them and pursued them. Now the Christians too had to take flight. Whoever got over the ditch, fled as best he could.

So many of them perished and the ditch was so full of the dead that you could ride over it. This is when the people who had gathered there on foot or had come on horseback were taken prisoner. They followed the Christians who were riding there right up to the ditch. The Christians did not let themselves be taken prisoner. They did not wait for the Turks.

The cavalry departed. Whoever was on horseback fled. It is thought that three thousand of them died in this ditch. Many more than three thousand of them were taken prisoner. I have heard it said that seventy thousand Turks were slaughtered. Thus the battle came to an end.

The Legate and many other lords were taken prisoner in the throng.

It was evening, at the time when the sun was setting. They were captured late in the day and - believe this - taken to the Emperor.

Early in the morning, he had the prisoners brought to him. He had anyone who was twenty years old or more treacherously beheaded. His anger was unbounded. Nonetheless, many of them had secretly stolen away. To honour the Sultan,[11] he gave him twelve knights and twelve squires.

The knights were led up as though ready for battle. They were left alive. The Great Kam[12] was honoured with the gift of twelve knights and twenty-four squires. He gave them as a gift and sent them to honour him. Similarly, he gave six knights and six fine squires to the Karaman in order to assuage his anger.

Whatever other Christians he had taken in this place he distributed throughout his lands, for them to be distributed further. After that, he left the field. He had the King beheaded at once. He sent the head to the Sultan - believe this - as an honour. The villain, rogue and scoundrel arranged with the Greeks for him to be buried in a Greek chapel.

This was done immediately. The Legate was led away quickly to the city of Adrianople, because they wanted to skin him when he was still alive. With this, he gave up the ghost for the sake of the Christian faith.

No one was more guilty than the Venetians for the loss of the battle. The Pope had commanded that no heathen be allowed to cross the sea. They went out onto the same sea in order to prevent anyone coming or going. The Pope paid them for this, but he was betrayed.

When the heathens approached them, they took a gulden from each and ferried them across the sea. Twice a hundred thousand was the number the Venetians ferried over with their weapons. If it had not been for Venice, all of Turkey on this side of the sea would have been won. They could never have survived against any army.

The wicked and terrible heathens came to the rescue of the Turks.

This battle-song that I have composed is as Hans Maugest gave it to me, who was himself in the battle. He was a prisoner of the Turks for a good fifteen years. I, Michel Beham, am relating to you what I have been told.’

 

Bovenstaande twee teksten, de ene anoniem van Mohammedaanse oorsprong, de andere van de hofzanger Michael Beheim/Beham[13] uit Oostenrijk verhalen van de bloedige veldslag bij Varna, die na die van Nicopolis in 1396[14] bij de Westerse landen voor lange tijd alle hoop op een overwinning op de opdringende Turken de bodem insloeg. Deze nederlaag, gevolgd door de val van Constantinopel negen jaar later, bracht Enea tot het inzicht hoe dringend de eensgezindheid van de Westerse christenheid nodig was om het Turkse gevaar het hoofd te bieden, en hij zal de volgende jaren en later als paus dit als de belangrijkste opgave van zijn leven beschouwen.

 

In deze brief brengt hij Filippo Maria Visconti op de hoogte van de rampzalige nederlaag van het kruisvaarderleger op 10 november 1444 bij Varna (in het huidige Roemenië, aan de Zwarte Zee gelegen) tegen de Ottomaanse sultan Murad II.[15] De expeditie van de kruisvaarders diende in de eerste plaats de belangen van de drie deelnemende partijen, Venetië, Hongarije en Byzantium: het terugdringen van de aanhoudende expansie van de Ottomaanse heersers en het heroveren van verloren gebieden. Wat deze veldtocht tot een kruistocht in de strikte zin maakte, de strijd tegen ongelovige en vijandige muzelmannen, was de deelname van paus Eugenius IV. Overigens werd ook hij, naast ideologische motieven, gedreven door persoonlijk belang: het pausschap beleefde in de jaren van het concilie van Bazel een diepe crisis en het was Eugenius er veel aan gelegen zijn autoriteit als opperherder te versterken. Daarvoor kon hij steunen op de onvermoeibare inspanningen van zijn legaat, de kardinaal van Sant’ Angelo, Giuliano Cesarini. Zonder deze was het waarschijnlijk nooit tot de veldslag bij Varna gekomen.[16]

    

Wat vooraf ging.

Het bestaan van Byzantium stond al langere tijd op het spel, niet alleen van de hoofdstad Constantinopel maar ook van de macht van de Byzantijnse keizers over de Peloponnesus. Alleen konden zij de Ottomanen niet in bedwang houden en dus werd hulp gezocht bij andere tegenstanders van de Ottomanen, in de eerste plaats bij Hongarije dat met de sultan streed om de suprematie op de Balkan, met name in Servië en Wallachije, bufferzones tussen Hongarije en het Ottomaanse Rijk. Ook het verschijnen van de Turken aan dat deel van de Donau dat aan Hongarije grensde baarde de Hongaren ernstig zorgen. Een derde reden om de strijd aan te gaan met de sultan was gelegen in de rivaliteit tussen Genua en Venetië met hun commerciële en overzeese belangen. Venetië probeerde, hoewel het in wezen vijandig stond tegenover de Ottomanen, zich te schikken in de aanwezigheid van de Turken in de Griekse gebieden waar van oudsher de koloniale belangen van Venetië lagen. Daartegenover onderhield Genua, handelsrivaal van Venetië, al geruime tijd vriendschappelijke betrekkingen met de sultans, in het bijzonder met Murad II. Filippo Maria Visconti had in 1430 Murad II geholpen om Thessaloniki op de Venetianen te veroveren. Een van de doelen van Venetië was dan ook om in deze kruistocht Thessaloniki opnieuw in handen te krijgen.

     Voor de Hongaren was de politieke situatie in eigen land niet echt gunstig om een oorlog over de grenzen te voeren. Koning Albert II had bij zijn dood in 1439 zijn vrouw Elizabeth achtergelaten, terwijl zij vijf maanden zwanger was. De Hongaarse edelen waren niet van zins om Elizabeth of een eventueel mannelijke nakomeling met zijn moeder als regent op de troon te aanvaarden. Zij boden in plaats daarvan de Hongaarse kroon aan de zestienjarige koning Wladyslaw III van Polen aan; hij zou bij aanvaarding  Wladyslaw I van Hongarije worden. In Polen zelf drong de machtige kardinaal Olesnicki er bij Wladyslaw op aan om de kroon van Hongarije aan te nemen. Elizabeth beviel in februari 1440 van een zoon, Ladislas, zij weigerde dan ook om Vladislav bij zijn aankomst in mei te Boeda als koning te erkennen; zij liet haar hofdame Helene Kottanner de heilige kroon uit Visegrad stelen. Op 15 mei zette de aartsbisschop van Esztergom, Dionysius Széch, deze op het hoofd van de kleine Ladislas en maakte hem daardoor tot wettige koning van Hongarije. De jonge Ladislas Postumus werd toevertrouwd aan de hoede van zijn neef, koning Fredrik III. Al met al een precaire situatie voor Hongarije op dit kritieke moment. De Turken profiteerden van de innerlijke zwakte van Hongarije en sloegen het beleg om Belgrado. Een burgeroorlog brak uit, waarbij de meeste edelen de kant kozen van Wladyslaw, terwijl Elizabeth, naast de steun die zij genoot van de aartsbisschop van Esztergom en George Brankovic, de verdreven despoot van Servië, de Boheemse krijgsheer Jan Jiskra[17] aan haar zijde vond. De voornaamste bondgenoot van koning Wladyslaw was de machtige  Janos Hunyadi[18]. De koning slaagde er tenslotte in om tegen het einde van april 1441 heel Hongarije onder controle te hebben. In opdracht van paus Eugenius, die zijn plannen voor een kruistocht zag belemmerd, spande kardinaal Cesarini zich door middel van een pendeldienst in om vrede te stichten tussen de strijdende partijen. De dood van Elizabeth in december 1442 maakte tenslotte een einde aan de burgeroorlog.[19]

     De Byzantijnse keizer Johannes VIII Palaeologus zond een gezant naar de hertog van Bourgondië, Filips de Goede, om hem te bewegen tot deelname aan de kruistocht. De hertog beloofde, mits ook Venetië en de paus hun bijdrage zouden leveren, een vloot van zeven galeien, een transportschip en een karveel. Filips had geen persoonlijk belang bij deelname aan de expeditie, hij liet zich leiden door ideologische overwegingen van de strijd tegen de ongelovigen, zoals die aan het Bourgondische Hof golden. In 1396 hadden de Bourgondiërs aan de kruistocht van Nicopolis deelgenomen, waar de het leger van de kruisvaarders een smadelijke nederlaag had geleden, die om wraak riep.[20] En dan was er nog een bondgenoot van onverwachte zijde: Ibrahim uit Karaman.. Deze moslim was een rivaal van Murad en bedreigde diens gebied vanuit het oosten. Wanneer Johannes VIII en Venetië, Hongarije, Bourgondië, Eugenius en Ibrahim tot een gecoördineerde en gelijktijdige actie konden komen was de kans groot dat Murad verslagen en de buit verdeeld kon worden. Hunyadi behaalde in de volgende maanden verschillende successen tegenover vazallen van de sultan, wat het plan tot gezamenlijke actie de nodige impulsen gaf. Op 1 januari 1443 publiceerde Eugenius zijn kruistocht-bul. Cesarini deed zijn uiterste best het heilig vuur brandende te houden. De gedachte was een vloot te bouwen waarmee de zee-engten konden worden geblokkeerd om Murad te verhinderen zijn troepen naar Europa over te zetten. In oktober 1443 staken koning Wladislaw, Hunyadi en de Servische leider Brancovic de Donau over en drongen Servisch grondgebied binnen. In het begin verliepen de krijgshandelingen gunstig voor de Hongaren, Murad was numeriek in de minderheid en wist geen goede strategie tegenover de westerse aanval te bedenken. Het enige wat hij kon doen was de tactiek van de verschroeide aarde toepassen om zijn tegenstanders van proviand te beroven en de Hongaren opwachten in de bergpassen voorbij Sofia. Het kwam tegen Kerstmis 1443 tot een veldslag in de besneeuwde Zlatitsa Pas. Daar leden de Hongaren hun eerste nederlaag die hen uiteindelijk fataal is geworden, hoewel hij in het Westen werd verkondigd als een triomfantelijke overwinning.[21]

    

De eigenlijke veldtocht.

Intussen gingen de voorbereidingen voor een beslissende veldtocht door. Venetië voorzag een expeditie die al in de zomer van 1444 zou plaats vinden, al te optimistisch overigens. Tegen het einde van augustus had de geallieerde vlot van de Venetianen, paus Eugenius en de Bourgondiërs zich verzameld in de Dardanellen. Op de Peloponnesus had Constantijn XI Palaeologus  Dragases, [22] zoon van de Byzantijnse keizer Manuel II, de verdedigingswal over de Isthmus van Corinthe gerepareerd en hij stond klaar om Zuid-Griekenland te plunderen. Afspraken werden gemaakt voor de verdeling van de buit, wanneer de Turken verslagen zouden zijn en  verdreven uit de gebieden die zij beheersten.[23] Toch voelden zowel de Hongaarse koning als de Turkse sultan Murad II behoefte aan vrede en er werden over en weer besprekingen gevoerd, die niet geheim konden blijven: de paus had in de zakenman en antiquair Cyriacus van Ancona,[24] die later enige tijd als secretaris voor Mehmed II zou werken, een spion die hem op de hoogte hield van het vorderen van de kruistochtplannen en gelijktijdig daarmee het verschijnen van Hongaarse diplomaten aan het hof van de sultan in Edirne.[25] Inderdaad werd op 12 juni 1444 een tienjarig bestand afgesproken, Murad legde een eed af zich aan zijn afspraken te houden en een gezant werd naar Hongarije gestuurd om een soortgelijke eed af te nemen van koning Wladyslaw, Hunyadi en Brancovic. Dus terwijl in juli de kruistocht werd afgekondigd was de koning op de hoogte van het met Murad afgesproken bestand. Hij werd echter zwaar onder druk gezet om alle afspraken en beloften aan de sultan naast zich neer te leggen; tenslotte wist Cesarini hem te bewegen toch door te gaan met de heilige kruistocht. Op 4 augustus verklaarde de koning in aanwezigheid van Hunyadi en Hongaarse edelen en kerkleiders onder ede dat alle huidige en toekomstige verdragen met de sultan ongeldig waren; Cesarini had de verklaring zo geformuleerd dat de onderhandelingen van de ambassadeurs met de sultan door konden gaan en dat de koning de door de sultan verlangde eed mocht zweren, zonder dat hij zich eraan hoefde te houden. Inderdaad werd het verdrag op 15 augustus geratificeerd, en een week later kreeg Brancovic volgens een van de bepalingen ervan Servië terug van de sultan. De Turkse ambassadeurs hadden niets gemerkt van Cesarini’s sluwe manipulaties.[26] Murad had intussen met succes een aanval van Ibrahim van Karaman afgeslagen en hem tot gehoorzaamheid gedwongen. Hij voelde zich gerustgesteld nu hij zag dat de grenzen in het westen en het oosten veilig waren en hij besloot af te treden ten gunste van zijn twaalfjarige zoon Mehmed. Dit zal de westerse mogendheden nog meer geprikkeld hebben toe te slaan op dit voor hen gunstige moment, en de kruisvaarders waren rond 20 september onderweg. Het leger rukte, terwijl het de ene na de andere zege behaalde, op naar Varna aan de Zwarte Zee. Daar werd het fort van Petrez[27] ingenomen en een kamp opgeslagen. Hunyadi was van plan om langs de kust van de Zwarte Zee door te stoten naar Edirne, de hoofdstad van de Ottomanen. Onder deze nijpende omstandigheden verzochten de Vizieren Murad om zijn taak als sultan weer op zich te nemen. Murad gaf aan de oproep gehoor. Toen hij aan het hoofd van zijn troepen in oktober 1444 aan de Dardanellen verscheen, vond hij de zeestraat door de geallieerde armada geblokkeerd.  Toch wist hij onder dekking van zijn kanonnen de overkant te bereiken en zette voet op Europese bodem. Op 10 november stonden de beide legers tegenover elkaar. Volgens alle bronnen waren de Hongaren het grootste gedeelte van die dag aan de winnende kant. De Anatolische troepen werden verslagen en hun aanvoerder, Karaca Bey, sneuvelde, de cavalerie van de sultan uit Rumelië werd verdreven. De sultan bleef alleen met zijn janitsaren achter in een vallei. De Hongaarse koning zag een kans om de overwinning en tegelijk persoonlijke roem te behalen. Tegen het uitdrukkelijke advies van Hunyadi in om op zijn plaats te blijven, stormde hij moedig, maar onbesuisd naar voren om door het cordon van de janitsaren heen de sultan te bereiken. Een van de janitsaren trok hem van zijn paard en sloeg zijn hoofd eraf. De Hongaarse troepen raakten, toen zij zich van hun koning beroofd zagen, in verwarring en sloegen op de vlucht. Dat gaf de Ottomaanse cavalerie gelegenheid naar het slachtveld terug te keren. Duizenden kruisvaarders sneuvelden en de zege was door de onvoorzichtigheid van de koning aan de Turken. Hunyadi wist met zijn mannen te ontkomen en terug te keren naar Hongarije. Het lot van Cesarini is onbekend gebleven. Volgens de ene bron zou hij door een Vlach gedood zijn, anderen beweren dat hij door de Turken meegenomen is naar Edirne om hem daar levend te villen. Pas op 26 juli 1445 constateerde het college van kardinalen dat Cesarini niet meer leefde  Het lichaam van de koning is nooit teruggevonden.[28] 

 


 

[1] Anonieme moslim zanger; deze en de volgende tekst van de Oostenrijkse zanger Michael Beheim (cf. http://de.wikipedia.org/wiki/Michael_Beheim) in Engelse vertaling bij Colin Imber, The Crusade of Varna 1443-1445, p. 102 (Gepubliceerd door Ashgate Publishing, Ltd., 2006)

[2] Turkse strijders.

[3] De Turkse sultan Murad II.

[4] Trakal: Vlad Drakul (Dracula).

[5] Drakul.

[6] Wladyslaw.

[7] Janos Hunyadi.

[8] Kardinaal Giuliano Cesarini.

[9] ‘Wagenburg’ was een defensieve formatie van wagens die in een vierkant of circel waren opgesteld om zo naar alle kanten de vijand af te weren; al in de oudheid bedacht en in Bohemen door de Hussieten in praktijk gebracht; cf. http://de.wikipedia.org/wiki/Wagenburg_(Formation).

[10] Cesarini.

[11] De sultan van de Mamelukken uit Egypte.

[12] De Kahn van de Krim.

[13] Michael Beheim (1416-1474) werkte o.a. aan het Hof te Wenen en werd vanwege zijn geboorteplaats bij Weinsberg ook poeta weinsbergensis genoemd. Hij trad in dienst van Ladislaus V tot hij in ongenade viel. Uit deze tijd stammen meerdere gedichten van zijn hand over Turkse aangelegenheden; cf. http://de.wikipedia.org/wiki/Michael_Beheim.

[14] Cf. voor de slag bij Nicopolis: http://nl.wikipedia.org/wiki/Slag_bij_Nicopolis.

[15] Visconti onderhield als vijand van Venetië goede betrekkingen met de Ottomanen en hij had Murad geholpen om Saloniki in handen te krijgen in 1430, nadat het in 1423 in Venetiaanse handen was gevallen.

[16] De volgende gegevens zijn ontleend aan Colin Imber, The Crusade of Varna, 1443-1445, Ashgate 2006; cf. http://www.ashgate.com/pdf/SamplePages/Crusade_of_Varna_Intro.pdf.

[17] Cf. voor Jan Jiskra (Zwarte Jan) Enea’s brief aan Prokop van Rabstein.

[18] Cf. voor Janos Hunyadi http://en.wikipedia.org/wiki/John_Hunyadi.

[19] Voor deze episode uit de Hongaarse geschiedenis cf. http://fmg.ac/Projects/MedLands/HUNGARY.htm.

[20] Colin Imber, The Crusade of Varna, 1443-1445, p. 13.

[21] Imber, p. 17.

[22] Voor Dragases zie http://nl.wikipedia.org/wiki/Constantijn_XI_van_Byzantium.

[23] Imber, p. 22.

[24] Cf. voor Cyriacus van Ancona http://nl.wikipedia.org/wiki/Cyriacus_van_Ancona.

[25] Imber, p. 23.

[26] Imber, p. 26.

[27] Petrez: in Turkse annalen heet het fort Bedric; de Duitse zanger Michel Beham (of Beheim) leidt de naam af van Petrus en noemt het fort Petersburg. 

[28] Imber, p. 31.

ted blind, with a muffler afore his eyes, to signify to you that Fortune is blind; and she is painted also with a wheel, to signify to you, which


 
   Aan de doorluchtige vorst, Zijne Excellentie de heer Filippo Maria Angelo, hertog van Milaan, graaf van Pavia en Angleria[1] en heer van Genua: Enea Silvio, dichter en secretaris van de keizer beveelt zich zeer nederig aan bij zijn hooggeëerde heer.[2]

    Weliswaar zijn mij tot nu toe niet veel gunsten bewezen door Uwe Hoogheid die, nadat het bezit van de kerk van San Lorenzo in Milaan[3] eerst mij was toebedeeld,[4] nu hem protegeert, die mij daarvan wederrechtelijk heeft beroofd, in weerwil van de brieven die de koning meerdere malen ten mijnen gunste geschreven heeft. Toch ben ik Uw verheven Hoogheid zozeer toegedaan dat ik in geen geval wil nalaten U te melden welk nieuws ons heeft bereikt. Ook al is dat niet van zodanige aard dat men het graag zou willen horen, het heeft zijn voordeel om kennis te nemen van zowel voorspoed als tegenslag. Verneem dus van uw onderdanige dienaar die evenwel niet als dienaar bij Uw Verheven Heerschap te boek staat, welk nieuws ons heeft bereikt.

    Vijftien dagen of meer zijn verstreken sinds het gerucht tot hier is doorgedrongen. Gerucht? Een onheilstijding noem ik het, sneller dan alle plagen die, zegt Vergilius, in beweeglijkheid haar kracht vindt, die zij al gaande vermeerdert.[5] Welnu, het gerucht doet de ronde dat Wladyslaw,[6] koning van Polen, die Hongarije had bezet en de verheven prins Ladislas,[7] koning van Hongarije en Bohemen, had beroofd van het rijk van zijn grootvader, met heel zijn leger in de oorlog een verpletterende nederlaag heeft geleden.[8] Omdat echter een schriftelijke bevestiging uitbleef en geen enkele betrouwbare bron voorhanden was, hield men het verhaal voor verzonnen. Kort daarna werden er brieven uit Hongarije verzonden, waarin stond dat de koning van Polen de Turken had verslagen en als overwinnaar huiswaarts keerde, en men was niet weinig beducht dat hij, zoals nu eenmaal overmoed en trots de natuurlijke metgezellen van de overwinning zijn, met de Hongaren zou oprukken tegen Oostenrijk en Styria. En een belangrijk man als Dionysius, aartsbisschop van Esztergom,[9] en anderen die de partij van koning Ladislas waren toegedaan, drongen bij de Roomse koning[10] aan op gewapende hulp. Want de Hongaren die zich aan de zijde van de koning van Polen hadden geschaard, deden hun best om zijn nederlaag te verheimelijken, ofwel omdat zij de koning, wanneer hij uit de oorlog terugkeerde, ondanks zijn nederlaag wilden helpen, of omdat ze meenden onderwijl hun eigen positie daardoor te kunnen versterken. Niets is evenwel zo vluchtig als de leugen, niets standvastiger dan de waarheid. Vandaag namelijk bereikten ons, vreemd genoeg vanuit verschillende en uiteengelegen streken, binnen één uur meerdere berichten, die echter geen tegenstrijdig maar eensluidend nieuws brachten. De illustere graaf van Cilli[11] heeft erover geschreven, andere edelen uit Transylvanië en nog andere baronnen uit Hongarije hebben dat nieuws aan Zijne Koninklijke Hoogheid geschreven, dat weliswaar treurig en volkomen rampzalig is voor de christelijke wereld, maar waar men toch niet over mag zwijgen; dat nieuws behoort met des te meer ijver verspreid te worden onder de christelijke volkeren naarmate het gevaar voor het christelijk geloof groter is, wanneer de meest godsvruchtige vorsten niet bijeenkomen om te overleggen hoe men zich te weer kan stellen tegen de vijanden van het heilig Kruis en de tegenstanders van Christus. Welnu dan, dit is het nieuws: alle berichten melden eenstemmig dat de koning van Polen met de kardinaal van Sant’ Angelo[12] en veel Hongaren, maar nog meer Walachen[13] en Bulgaren en Ruthenen[14] tot in Roemenië waren doorgedrongen en zoveel successen in de oorlog hadden behaald, dat zij hun kamp niet ver van Adrianopel hadden opgeslagen. Nadat de Turkse sultan dit gehoord had, bracht hij in Azië een leger op de been van veertigduizend soldaten, waarmee hij de zee overstak. De vloot namelijk die afgelopen zomer naar de Hellespont[15] was gezonden om de overtocht vanuit Azië naar Europa te verhinderen, had zich volgens die zegslieden reeds teruggetrokken, omdat de aanvoerders ervan omgekocht waren met geld en schatten, afkomstig uit Azië. Dat lijkt mij overigens niet waarschijnlijk, ik kan mij niet indenken dat zij zich dermate trouweloos hebben gedragen dat zij in ruil voor goud bloed van christenen aan de Mohammedanen hebben verkocht. Het ligt meer voor de hand dat het door het stokken van de aanvoer voor de vloot niet mogelijk was om verder te varen. Kardinaal Giuliano[16] had in een brief zijn vrees daarvoor reeds uitgesproken. Hoe dan ook, de zee lag voor de Turken open, zij staken over naar Griekenland, verenigden zich met hun mensen die aan deze zijde van de zee verbleven, en grepen met een grote troepenmacht de christenen aan. De onzen onttrokken zich niet aan de strijd, maar op de feestdag zelf van de H. Martinus werd slag geleverd, zo fel en bloedig als, zover onze herinnering terugreikt, maar zelden op aarde heeft plaatsgevonden. Het verloop van de strijd bleef lange tijd onzeker, lang waren de krachten aan elkaar gelijk. De onzen streden voor Christus, de anderen voor Mohammed, en de gemoederen raakten over en weer zo verhit dat, hoewel er al ongeveer vijftienduizend manschappen gewond waren, beide legers van geen wijken wisten zolang het gevecht gelijk opging; hoe meer bloed er vloeide, des te grimmiger streden aan beide zijden voetvolk en ruiterij. Toch namen de krachten bij beide partijen af, de armen waren op den duur zo vermoeid dat zij niet meer in staat waren het zwaard te hanteren en de boog te spannen. Dat noopte tot een langdurige gevechtspauze, waarna zij met herwonnen kracht en verse strijdlust opnieuw de strijd aanbonden. Uiteindelijk zegevierden de Turken, of door hun moed of door het lot of vanwege hun grotere getalsterkte. Zij die wisten te ontvluchten verzekeren dat nergens in Europa sinds mensenheugenis onze voorvaderen een slag hebben geleverd die zoveel bloed heeft gekost; er zouden evenveel Turken zijn gesneuveld als Hongaren, en als het gerucht waar is, zijn in deze slag tachtigduizend manschappen gesneuveld. Over het lot van de Poolse koning bestaat onzekerheid. Volgens sommigen is hij omgekomen, volgens anderen gevangen genomen. Hierover zijn allen het eens: de Poolse koning is niet teruggekeerd naar de Hongaren. Er is ook een lezing dat hij tijdens de strijd een wond aan het gezicht heeft opgelopen. Hierom verdient deze edele en moedige jongeman een groot medeleven,[17] die niet door eigen beoordeling van de situatie – want daar had hij de leeftijd nog niet voor – uit was op andermans rijk, maar die zich op instigatie van zijn omgeving heeft laten meeslepen vanuit een rijk dat vrede en rust kende naar een dat hem niet toebehoorde, niet met vrede maar met oorlog als resultaat, niet om macht en rijkdom te verwerven maar om gedood of gevangen genomen te worden. Het gerucht gaat zelfs dat in deze strijd de meest welsprekende en wijze man van onze tijd, de kardinaal van Sant’ Angelo, Giuliano is gevallen en dat deze hoogverheven geest die zo wonderbaarlijk begaafd was bij alles wat hij ondernam, het leven heeft gelaten. Sommigen houden vol dat hij met Johannes de woiwode van Transylvanië,[18] een edel, en wanneer hij niet uit angst gevlucht is, zeer dapper man, met enkelen ontsnapt is, wat ik het liefst zou wensen.[19] Maar het lijkt mij meer waarschijnlijk dat hij dood is, omdat hij in oorlogen geen geluk heeft. Want hij had al eens moeten vluchten, toen hij met een leger tegen Bohemen was uitgerukt; of wij zouden moeten aannemen dat hem nu hetzelfde is overkomen; maar de fortuin heeft de gewoonte om hen die zij heeft doen vluchten in de ene oorlog in een volgende te laten omkomen.[20] Wat zijn lot ook geweest moge zijn, ik meen dat het hem niet slecht vergaan is, want hij heeft voor het geloof van Christus gestreden, en als beloning daarvoor is hij, indien hij werkelijk gestorven is, zonder twijfel heengegaan tot Hem van wiens zaak hij de pleitbezorger is geweest. Met hem zijn gevallen de bisschoppen van Erlau en Grosswardein,[21] Steffanus van Wader, Johannes van Lasmuz, Nicolaus van Perin, Henricus van Thamasij, Johannes Orsais, Pankratius van Szleid, Nicolaus van Salzburg, Mathiocanus, de broer van de ban,[22] Frencho en veel andere baronnen, wier namen nog niet bekend zijn gemaakt. Een groot aantal illustere zielen zijn in deze slag naar de hemel of naar de hel gegaan.

    Dit jaar wordt door veel rampen getekend. Want de Zwitsers zijn bij Bazel verslagen, de dauphin[23] heeft meerdere steden in de Elzas bezet,[24] en de koning van Frankrijk[25] heeft Toul en Verdun ingenomen. Niccolò Piccinino[26] is van ons heengegaan[27] en heel wat andere mannen zijn gestorven die aan Uwe doorluchtige Hoogheid meer bekend zijn dan bij mij. De Hongaren beginnen nu om Ladislas te vragen als hun koning.

    Dit is het laatste nieuws, een nauwkeuriger verslag kan ik niet geven. Het nieuws zal van dag tot dag aan zekerheid winnen, ik zal niet nalaten u te schrijven, als ik weet dat mijn brieven Uwe Hoogheid welkom zijn en dat mijn tegenstander niet meer dan ik in de kerk van San Lorenzo die mij toebehoort, op uw gunst mag rekenen. Wiener Neustadt, 13 december 1444.

 


 

[1] Angleria, tegenover Arona, aan het Lago Maggiore.

[2] Filippo Maria Visconti (1392-1447). was in 1412 zijn oudere, vermoorde broer Giovanni Maria (1388-1412) opgevolgd en slaagde erin om veel van de gebieden die Giovanni Maria had moeten opgeven te herwinnen. Toen de Venetianen Milaan aanvielen in 1447 deed hij een beroep op de condottiere Francesco Sforza, die gehuwd was met zijn enige dochter Bianca Maria. Na de plotselinge dood van Filippo Maria slaagde Sforza erin zich meester te maken van de macht.

[3] De San Lorenzo ligt buiten de oorspronkelijke Romeinse stadsmuren en is in architectonisch opzicht een van de belangrijke christelijke heiligdommen, te vergelijken met de San Vitale in Ravenna en de dom van Aken; cf. http://www.greatbuildings.com/buildings/San_Lorenzo_Maggiore.html.

[4] Vgl. Max Mell, Enea Silvio Piccolomini, Briefe (übersetzt und eingeleitet), Jena verlag 1919, brief no. 13, p. 61: brief aan Visconti over bezit van St. Lorenzo, circa 7 juli 1443. Op het valse bericht dat Enea gestorven was aan de pest, die in de lente van 1439 Bazel had geteisterd en ook Enea zes dagen lang aan het ziekbed had gekluisterd, had de hertog van Milaan de door toedoen van de geleerde aartsbisschop van Milaan, Francesco Piccolpasso ( † februari 1443; cf. http://it.wikipedia.org/wiki/Francesco_III_Piccolpasso), aan hem toegezegde proosdij van de lucratieve San Lorenzo aan een andere candidaat gegeven, een zekere Lassarata, beschermeling van Eugenius. Want Filippo wilde in die dagen graag eugenius ter wille zijn, terwijl Enea als dienaar van het concilie niet altijd goed lag bij de prelaten in Lombardije (cf. G. Voigt, Enea Silvio de’ Piccolomini, ed. Georg Reimer, Berlin 1856, Band I, p. 168-169). Enea meldde zich weer met zijn brief van 7 juli 1443 (‘Wanneer ik dood was, zoals mijn vijanden aan uw Hof het willen doen geloven, zou ik deze brief toch moeilijk hebben kunnen schrijven, of kunnen doden ook al schrijven?’), herinnert Filippo aan alle diensten die hij voor hem verricht heeft, en acht zichzelf ook veel beter dan de benoemde priester om de belangen van de hertog te dienen. Hij laat zijn trouw echter niet afhangen van zijn benoeming: ‘Of ik nu wel of niet deze proosdij verkrijg, ik zal altijd de Uwe blijven; des te meer echter naarmate U mij welwillender en rechtvaardiger tegemoet treedt.’ Het heeft niet mogen baten: ondanks herhaalde verzoeken, ondersteund zelfs door koning Frederik III, is Enea nooit in het bezit gesteld van de San Lorenzo.

[5] Vergilius, Aeneis 4,174-175.

[6] Zie de inleiding bij deze brief; Wladyslaw III (1424-1444) werd op tienjarige leeftijd koning van Polen. In 1434 werd hij ook koning van Hongarije (onder de naam van Ulászló I). Hij poogde zonder succes de Ottomaanse Turken uit de Balkan te verdrijven. Hij stond onder grote invloed van zijn adviseur Zbigniew Olesnicki, een machtig Pools edelman, bisschop van Kraków, de eerste Poolse kardinaal. Met goedkeuring van paus Eugenius IV leidde Wladyslaw een kruistocht tegen de Turken. In 1443 bracht hij samen met zijn Hongaarse bondgenoot János Hunyadi een leger van 40.000 man naar de Balkan. Zij dwongen sultan Murad II tot de vrede van Szeged op 1 juli 1444. De Turken moesten Servië en Albanië ontruimen en alle gebieden die zij aan de Hongaren hadden ontnomen. Twee dagen later brak Wladyslaw de vrede in naam van het geloof en zette zijn campagne op de Balkan voort, totdat de Polen en Hongaren verpletterend door de Turken werden verslagen in de slag bij Varna. Wladyslaw sneuvelde tijdens het gevecht.

[7] Ladislaus was de postume zoon van de Habsburgse koning Albert II, die ook koning van Hongarije en Bohemen was geweest. Wladyslaw III van Polen (zie vorige voetnoot) was al tot koning van Hongarije gekozen. Elizabeth, de moeder van Ladislaus, plaatste hem onder de hoede van zijn neef, de latere keizer van het Roomse Rijk Frederik III. Na de dood van Wladyslaw werd Ladislaus in 1444 tot koning van Hongarije gekozen en in 1453 tot koning van Bohemen.

[8] Op 10 november 1444 tijdens de slag bij Varna, die ook door Pius is beschreven in zijn Commentarii, XII, 16. Over de dood van de koning tijdens de veldslag zie de inleiding.

[9] Dionysius Széch ; zie over hem ook de inleiding bij deze brief.

[10] Frederik III.

[11] Ulrich van Cilli behoorde tot een vooraanstaande familie van Oostenrijkse magnaten. Hij werd door koning Albert II tot regent van Bohemen (1438-39) aangesteld en was als gouverneur van Ladislas V de feitelijke heerser van Hongarije (1453-56) tot hij door de zoon van Hunyadi werd vermoord.

[12] Kardinaal Giuliano Cesarini.

[13] Voor Walachen of Vlachen zie http://de.wikipedia.org/wiki/Walachen.

[14] De Ruthenen, afkomstig uit de huidige Ukraine, vormden een minderheid in Polen.

[15] Enea gebruikt volgens humanistische gewoonte de antieke naam Hellespont in plaats van Dardanellen.

[16] Giuliano Cesarini.

[17] Over Wladyslaw komt Enea nog te spreken in zijn brief later aan kardinaal Olesnicki (no. 19), die grote invloed op de koning had uitgeoefend.

[18] Bedoeld is Janos Hunyadi, die o.a. woiwode van Transsylvanië was. Hunyadi wist inderdaad met zijn afdeling te ontkomen; zie de inleiding.

[19] De kardinaal raakte gewond en kwam tijdens de vlucht om in een moeras, nadat hij van zijn paard was gevallen (vergl. Pius II, Comm., 12, 16).

[20] Deze gedachte keert terug in het verhaal over Musetta, Comm., 11, 24.

[21] Simon Rozgonyi en Johann de Dominis.

[22] Oorspronkelijk de titel van een gouverneur van een militair district (banaat) in Hongarije. Later ook voor een lokale vertegenwoordiger in de buitengebieden van de Hongaarse koning, zoals Bosnië en Kroatië.

[23] Hij werd in 1461 gekroond als Lodewijk XI; cf. http://en.wikipedia.org/wiki/Louis_XI_of_France.

[24] Lodewijk had met een huurleger zonder succes een aanval gedaan op Bazel om de Duitse koning Frederik V (de latere keizer van het H. Roomse Rijk, Frederik III) te steunen in zijn strijd tegen de Zwitsers. Daarna viel hij de Habsburgse bezittingen in de Elzas aan, omdat Frederik hem de toegezegde winterkwartieren niet ter beschikking had gesteld.

[25] Karel VII.

[26] Voor Niccolò Piccinino

[27] Niccolò Piccinino speelde als huursoldaat in de vijftiende eeuw een belangrijke rol in de oorlogen van de Visconti’s van Milaan tegen Venetië, Florence en de paus. In 1425 trad hij als kapitein in dienst van Filippo Maria Visconti. In 1440 viel hij Toscane binnen en leed bij Anghiari een grote nederlaag tegen Florence. Het daarop volgende jaar belette een ziekte hem niet een laatste confrontatie aan te gaan met Francesco Sforza, die voor de paus en koning Alfonso van Napels streed. Toen hij werd teruggeroepen naar Milaan, viel Sforza aan, behaalde een overwinning en wist Piccinino’s zoon Francesco gevangen te nemen. Enige dagen nadat Piccino het nieuws te horen had gekregen, stierf hij als een teleurgesteld man.

Illustrissimo principi ac excellentissimo domino domino Philippo Marie Anglo, duci Mediolanensi, Papie Anglerieque comiti ac Janue domino, domino suo precipuo Eneas Silvius, poeta imperialisque secretarius, humillime sese commendatum facit.

 Etsi favoris mihi non multum hactenus vestra celsitudo impenderit, que post traditam mihi ecclesie sancti Laurentii majoris Mediolanensis possessionem spoliatorem meum preter jus et contra litteras regias in meum favorem sepius scriptas tuetur, in tantum tamen illustri celsitudini vestre sum deditus, ut pretermittere nullatenus possim, quin novitates ad nos delatas eidem significem, que tametsi non hujusmodi sint, ut audiri libenter debeant, expedit tamen et secunda et adversa cognoscere. accipite igitur ex servulo vestro, non tamen apud vestram illustrem dominationem pro servulo reputato, que apud nos nova feruntur.

quindecim aut eo plures sunt dies, quibus huc fama delata est. fama? malum inquam, quo non aliud velocius ullum mobilitate viget et que vires, ut Virgilius inquit, aquirit eundo. hec igitur Wladislaum Polonie regem, qui regnum Hungarie occupaverat ac serenissimum principem Ladislaum Hungarie ac Bohemie regem paterno et avico regno spoliaverat, in bello cum toto exercitu prostratum vulgavit. quia tamen nulle venerant littere nullusque certus auctor habebatur, ficta res credita est. nec multo post epistole ex Hungaria misse sunt, regem Polonie superatis conflictisque Teucris victorem reverti, eratque non parva trepidatio, ne, sicut est victoria sui natura insolens et superba, rex idem cum Hungaris adversus Austriam et Stiriam castra moveret. janque vir magni nominis Dyonisius archiepiscopus Strigoniensis et alii, qui Ladislai regis partibus favent, auxilia Romanorum regis efflagitabant. studuerant enim, qui regem Polonie apud Hungaros manu tenebant, conflictum ejus tegere, sive quod redeunti ex bello regi quamvis fugato consulere volebant, sive quod statum suum eo melius interim putabant posse dirigere. sed nichil est mendacio instabilius nichilque veritate constantius. advenerunt enim hodie, mirabile dictu est, ex diversissimis remotissimisque regionibus una in hora diversi nuntii, non tamen diversa sed eadem nova portantes. scripsit illustris Cilie comes, scripserunt ex partibus Transsilvanis alii et rursus alii ex Hungaria barones novitates istas regie majestati, que licet Christiano populo lugubres sint et admodum nocive non tamen taceri debent, sed tanto diligentius inter Christicolas divulgari, quanto Catholice fidei majus imminet periculum, nisi religiosissimi principes in unum convenientes de modis resistendi sancte crucis inimicis et hostibus Christi cogitaverint. nova igitur ista sunt. ajunt omnes nuntii uno ore, regem Polonie cum cardinali sancti angeli multisque Hungaris sed pluribus Walachis et Bulgaris atque Ruthenis in Romaniam usque profectos tot bellando successus habuisse, ut non longe ab Andrinopoli castra posuerint. quod postquam, Teucrorum imperator accepit, collecto in Asia exercitu quadraginta milium pugnatorum, mare trajecit. classis nanque in Elespontum ad prohibendum ex Asia in Europam transitum hac estate preterita missa, ut isti referunt, jam retrocesserat, patronis ejus pecunia et Asiatica gaza corruptis, quod mihi non fit verisimile, nec persuaderi mihi poterit, tanta perfidia usos illos fuisse, ut Christianum sanguinem Machometiscis auro vendiderint. illud autem credibilius est deficiente commeatu classem ulterius non potuisse procedere, sicuti jam suis litteris timere se Julianus cardinalis significaverat. utcunque sit, liberum mare Teucris patuit, qui transeuntes in Greciam junctique suis cis mare manentibus cum magno exercitu Christianos aggressi sunt. nec nostri detractavere certamen, sed in ipsa sancti Martini festivitate bellum commissum est, quod tam atrox et asperum fuit, ut raro inter mortales tale fuisse putetur. diu prelium anceps extitit diuque viribus utrinque paribus est pugnatum. atque dum nostri pro Christo et illi pro Maumeto contendunt, tam acres utriusque partis animi fuerunt, ut lesis inter utrumque exercitum circiter quindecim milibus hominum, cum pugna par esset, adhuc cessare noluerint, sed quo plus sanguinis fundebatur, eo ferociores utrinque acies turmeque preliabantur. defecerunt tamen utrisque vires fessisque brachiis nec versare gladios amplius nec archus tendere valebant, que res quiescere ambas partes ad magnam horam coegit, donec resumptis viribus ac spiritibus redeuntibus instauratum est prelium, in quo vicit ad extremum Teucrorum sive virtus fuit sive fatum, sive quod numero plures erant. affirmant, qui ex bello fugerunt, patrum nostrorum memoria nullum tota Europa tam cruentum bellum esse commissum. nec pauciores ex Teucris quam ex Hungaris cecidisse et, si verus est rumor, octoginta milia virorum in hac pugna sunt cesa. de rege Polonie incerta vox est. quidam occubuisse eum ferunt, quidam captum putant. illud inter omnes constat, regem Polonie ad Hungaros non esse reversum, nec desunt, qui eum in facie vulnus suscepisse inter preliandum asserunt, quo fit, ut adolescenti tam nobili tantique animi admodum condolendum sit, qui non suo judicio, non enim propter etatem aliena regna cupiebat, sed suorum suasu ex pacifico regno in alienum, non ad pacem sed ad bellum, non ad opes possidendas sed ad mortem vel captivitatem est tractus. murmur etiam est, in hoc prelio virum nostri temporis cum eloquentissimum tum prudentissimum Julianum, cardinalem sancti angeli, cecidisse ac suum illum nobilissimum spiritum ad omnia quecunque ageret divinitus aptum exalasse. quidam astruunt, eum cum Johanne waiwoda Transsilvano, viro magnifico et nisi timiditate victus aufugerit animosissimo, cum paucis evasisse, quod magis optaverim. sed mors sua mihi probabilior est, quia non fuit in bellis fortunatus. nam et adversus Bohemos cum exercitu profectus fugatus est, nisi forsitan et idem sibi nunc accidisse arbitrari velimus. sed assuevit fortuna, quos uno ex bello fugatos fecit in alio interemptos reddere. quecunque sors ejus fuerit, non puto male actum cum eo, qui pro Christi fide pugnavit, pro qua, si mortuus est, ut isti ferunt, nulli dubium esse debet, quin ad eum transierit, cujus causam tutabatur. occisi cum eo sunt Agriensis et Varadiensis episcopi, Steffanus de Wader, Johannes de Lasmuz, Nicolaus de Perin, Henricus de Thamasii, Johannes Orsais, Pangratius de Szleid, Nicolaus de Saltzburg et Mathiocanus, Bani frater, Frencho multique alii barones, quorum nondum nomina sunt transscripta. plures in hoc prelio illustres anime vel in celum vel ad inferos transierunt.

insignis est hic annus multis cladibus. nam et Svicenses apud Basileam cesi sunt et dalphinus complures Almanie civitates occupavit et rex Francie Tullum Verduniumque cepit, Nicolaus Piceninus vita functus est et alii quamplures viri mortui sunt, qui vestre illustri dominationi quam mihi sunt notiores. Hungari jam incipiunt Ladislaum regem repetere.

res nova est et recens nec magis explicanda quam tradita sit. nova in dies certiora mittentur, que non omittam scribere, si scivero, meas litteras in conspectu celsitudinis vestre acceptas esse et non magis adversarium meum quam me in ecclesia sancti Laurentii, que mea est confoveri. ex Nova civitate, die 13. decembris 1444. [[491]]


 

 

 

 

  
 


 

  
     

 

© michel goldsteen