Festum Corporis Domini a Pio incredibili solemnitate celebratum Viturvii, et urbis ac cardinalium magnificentissimus apparatus

 Interea, cum prope adesset Sacratissimi Corporis et Sanguinis Christi solemnitas, quae quottannis summa populorum devotione et singulari religione in orbe Christiano celebratur, statuit pontifex id festum quanta posset veneratione et praecipuis honoribus prosequi. Atque in primis eius rei causa viam publicam, quae ab arce per mediam urbem ad cathedralem ducit ecclesiam, crebris impeditam moenianis et tabulatis et porticibus ligneis deformatam, purgari et ad pristinum reduci splendorem iussit. Ablata sunt omnia, quae prominebant, et prospectum vicinae domus auferebant; reddita est ubique sua mensura viae. Quicquid ablatum e publico fuerat, restitutum, nec paries parietem excedere, nec tectum tecto amplius prominere permissum. Exin cardinalibus mandatum, ut partem viae sibi quisque deligeret pannis tegendam atque ornandam; quod reliquum fuit, inter episcopos et reliquos curiales distributum est; quidam etiam inter cardinales adornandas domos parietesque suscepere.

Pontifex in cymiterio Beati Francisci, quod ante vestibulum ecclesiae fuit amplissimum, ex pannis diversi coloris mirificum templum excitatis repente trabibus, suspenso tractoque multo fune composuit; erexit altare hinc atque inde divitibus pendentibus auleis, et mirabilia multa imposuit, quae spectantium oculos facile retinerent. Fuit et vestibulum syriceis et aureis pannis ornatum, et cubiculum prope et purpureus lectus et historiae veteres syrico, lana et auro contextae, et clarorum imagines virorum et ferarum diversi vultus; ex florenti genesta et myrto et lauro arcus multiplices hinc atque inde ab arce usque ad fontem, qui est in plano post clivum, admirabili opere deducti; strata floribus via; in medio e regione templi triumphalis arcus excitatus et cardinalium formae virtutum et insignia, quae vento agitarentur cum praesulis tum regum et cardinalium; parietes aut picti tapetes aut flores obtexere.

Pontifex cum cardinalibus et omni clero frequentissimo astante populo in templo, quod erexerat, primos solemnitatis vesperos celebravit alto adhuc sole, cuius radii parietes laneos penetrantes tanquam iridis arcus varios simulantes colores, quasi caelestem aulam et Summi Regis habitaculum, templi faciem reddiderunt. Nec aliud, quam paradisus quaedam visa est, cum hinc cantores tanquam angeli dulces hymnos intonarent, inde luminaria mirabili artificio disposita caelestia imitarentur sidera, et nunc vocis humanae dulce melos, nunc musicorum instrumentorum suavis concentus exaudiretur.

Sequenti die summo diluculo pontifex ex arce cum cardinalibus et episcopis atque omni curialium ordine in solemni pompa huc rediit, atque hinc Sacratissimam Hostiam ex altari suscipiens versus cathedralem ecclesiam iter incepit. Aderant frequentes populi, qui vel indulgentiae causa - promiserat enim pontifex omnibus, qui adessent, peccatorum plenariam remissionem -, vel ad spectaculum ex vicinis oppidis confluxerant. Plena erat omnis platea et constipata ubique viris, mulieribus ac parvulis via, ut difficile pateret pontifici ac pompae transitus. Itum tamen est per conferctissimas plebes non sine pressura ac labore.

Qua pontificis ornamenta desivere, Rothomagensis inceperunt et Constantiensis et Lebretei cardinalium, qui suae gentis more pannis, quos vocant Atrebatenses, obduxere parietes, et altaria argento et auro ditia construxerunt, et multo thure cumularunt. Post eos referendarii suas domos apparavere; imaginem Salvatoris sub altari, quod in sublimi locaverant, iuvenem quendam, qui emularetur sudaretque sanguinem, et aperto latere saluberrimo cruore impleret calicem, imposuerunt, et pueros quasi angelos addidere alatos, qui versus heroicos canerent aut elegiacos a doctis ingeniis editos. Subinde cardinalis Sancti Sixti locum accepit, qui pro suae religionis dignitate ultimam Domini cenam aemulatus Salvatorem cum discipulis expressit, et institutionem Sacramenti pro memoria passionis et humani generis usque ad finem saeculi adversus insidias daemonum perpetua defensione et Thomam Aquinatem, virum sanctum, quasi officium tantae solemnitatis ordinantem. - Post eum cardinalis Mantuanus longum viae tractum cooperuit et nobilissimis adornavit historiis, quas peritissimi textores pannis appinxere divitibus. - Huic cardinalis Portuensis successit, in cuius apparatu draco ingens et multae malignorum spirituum facies horribile minari aliquid videbantur; verum draconi armatus miles Michaelis archangeli gerens vicem transeunte pontifice caput amputavit, et cuncti daemones praecipites corruere latrando. Caelum tanquam nubes rutilans pannus obduxerat et parietes corium more Baetico floribus distinctum aureis. Erexerat et altare post eum cardinalis Nicenus, et pueros quasi angelos canentes induxerat. Frequentes ubique fumabant arae, sacerdotes pluribus in locis rem divinam faciebant; sacra supellex, et quicquid erat in urbe sanctarum reliquiarum, in propatulo auro et argento vestitum visebatur in aris.

Niceno Spoletanus successit, cuius ornamenta duo clauserunt arcus ex floribus et fronde viridi artificiose compositi. Sacrarium et ara in medio fuit, et vis odorifera fumi et puerorum canentium chorus; murorum et caeli prospectum pannus abstulit diversi coloris, quem vocant saium. Proximus deinde vicecancellarii apparatus occurrit, quattuor et septuaginta passibus protensus: cortina claudebat purpurea dives ostro simulachra et personatas historias et cubiculum adornatum et lectum preciosum et fontem, qui non aquam modo, sed optima quoque vina per varias fistulas profunderet. Appropinquanti pontifici duo se obtulerunt pueri tanquam angeli suave canentes, qui postquam flexo genu Divinam Hostiam honorarunt et praesulem salutarunt, retro ad cortinam reversi suavi et alta voce cecinerunt: ,,Attollite portas, principes, vestras, et introibit rex pius, dominus mundi!" Intus apparatu magnifico quinque reges et armatorum cohors prohibere videbantur ingressum; qui auditis angelis: ,,Et quis est iste rex pius?" - responderunt. Et angeli propter Sacramentum, quod Pius in pompa ferebat: ,,Dominus" - inquiunt - ,,potens in orbe!' Quo dicto mox cortina remota patuit aditus, et simul insonuere tubae et organa et musicorum instrumenta quam plurima, et reges pontifici adulantes voce canora et dulci de laudibus eius heroicos versus alternantes recitavere. Inter eundum et homo silvester occurrit leonem captivum ducens, cum quo saepe luctatus est. Sublime pannorum erat per omnem plateam, quae fontem ambit, et dives tectum; pendebant vexilla, in quis Callisti praesulis et Borgiae, quondam praefecti urbis insignia visebantur; aulaea quoque non materia minus, quam ingenio et arte ditissima lateribus haesere, quae non turbae tantum imperitae, sed ipsorum quoque sapientum virorum distinerent oculos, atque animos pascerent. In exitu triumphalem arcum in arcis modum aedificatum armati milites occupavere, qui tormentis aeneis imitati tonitrua transeuntibus ingentem incussere timorem.

Cardinalis Sanctae Susannae, quod sibi obtigerat viae post vicecancellarium, naturam secutus panno caelestis coloris obduxerat, et stellas impresserat aureas, et fontem induxerat vini albi ornatum floribus et altare odoratum et statuas, quae ridere viderentur et canere, et chorum, qui voce viva et musicis instrumentis oblectaret turbam.

Nicolaus cardinalis Theanensis, ut pontifici res egregias cupienti morem gereret, ex Pistorio, unde sibi origo fuit, ludorum artifices accersivit et pueros, qui dulce canerent. Huic platea obvenit, quam circum magistratus urbis inhabitant; hanc caelestis et albi coloris tela cooperuit et tapetibus undique adornavit, deduxitque plurimos arcus virenti vestitos haedera et flore multiplici, nec columna fuit, quae puerum quasi angelum non haberet insidentem. Duodeviginti fuere pueri vultu, voce et habitu naturam angelicam imitantes, et ii alterna demandata carmina suavi cantu pronunciabant. In medio fori sepulchrum dominicum excitavit, eius simulacrum, in quo Vita nostra propter nos obdormivit in Domino; armati circum milites oppressi somno tanquam mortui iacuerunt, et angeli stetere vigiles, qui non sinerent Caelestis Sponsi thalamum violari. Cum venisset ad locum pontifex, ecce subito, tanquam e caelo advolans, per funem dimissus egregius forma puer alatus quasi angelus, vultu seraphico, divina voce ac nutu praesulem salutat, et hymnum canens futuram e vestigio Salvatoris resurrectionem annuntiat. Fit silentium, nemo non tacet, auditur summa omnium voluptate, tanquam res vera gereretur, et certus esset e caelo nuntius. Cum finisset, excitatus in aereo vase mixtis pulveribus ignis, tanquam fulgur intonuit, dormientes excitavit milites ac stupore perterruit; et aperto sepulchro, qui Salvatoris personam gerebat, subito prodiit homo ruffus, statura et aetate persimilis Iesu, vexillum Crucis manu tenens, ornatus diademate, et qui cicatrices vulnerum perlucidas ostenderet, et versibus Italicis partam Christiano populo salutem diceret.

Post Theanensem cardinalis Avinionensis haud contemnendum erexit altare, et viam sibi distributam Gallicis opibus illustravit. Papiensis deinde quattuor coloribus caelum obduxit, et Atrebatensibus auleis velavit latera, excitavit floridos arcus, et pueros hinc atque inde quasi angelos complures collocavit, qui cereos ardentes in manibus tenentes divinum honorarent Sacramentum.

Deinceps minor ornatus inventus: flores et frondes et ramalia virentia pro auleis fuere et tectura, quae pauperes indicaret dominos, quamvis altaria et sacris induti sacerdotes et canentium voces et fumantia thura nusquam deessent.

Ambrosius Senensis, pontificis aulicus rursus ante domum, quam inhabitavit, meliori cultu viam instruxit, et suis opibus sole repulso tectisque parietibus viros aequare magnos adnixus est.

Exin cardinalis Atrebatensis a ponte lapideo, qui partes civitatis coniungit, ad plateam usque maioris ecclesiae ea tela viam cooperuit, quam nuper e Florentia iusserat afferri, ut nova veste familiam indueret, lanae Anglicae et coloris inter rubrum pullumque medii; vici latera suae urbis fulcivit opibus; trabes hinc atque inde arduas erexerat et funibus obligaverat, ex quis aulaea penderent, cum domus circumstantes humiliores viderentur. (Nocte, quae festum praecessit, magna ventorum vis excitata pulsatis tractisque hac et illac funibus telarum magnam partem laceravit, et destinata vestimenta non sine damno famulorum diminuit).

Plateam, quae ante cathedralem ecclesiam late patet, cardinalis Sanctorum Quattuor Coronatorum magnis erectis trabibus et fune connexis universam cooperuit et opibus ac miraculis illustravit; altare loco erexit opportuno, et a dextris pontificalem tronum et subsellia cardinalium, a sinistris episcoporum sedilia et protonotariorum et abbatum, et qualis in Apostolico Palatio, capella instructa. In parte plateae, loco sublimiori Gloriosae Mariae Virginis sepulchrum erectum et desuper, in summitate domorum, Caelestis aula Regis et sedens in maiestate Deus et angelorum sanctorum chori et ardentia sidera et supernae gloriae miris expressa modis gaudia visebantur.

Peracta est divina res summa populi devotione. Cardinalis Sancti Marci missam celebravit, pontifex populo benedixit. Exin puer angelum agens suavissimo cantu assumptionem Virginis futuram praedixit; patuit ilico sepulchrum, et virgo pulcherrima exiit, quae angelorum manibus sustentata paululum per aerem vecta petenti apostolo cingulum dimisit, exin plena gaudio dulce canens in caelum assumpta est. Cui occurrens Filius idemque Pater et Dominus in fronte osculatus matrem, et oblatam aeterno Patri ad dextram suam collocavit. Tum canere caelestium spirituum agmina, musica instrumenta tangere, laetari, gestire et cuncta in caelo ridere; atque ita solemnitati finis impositus. In qua illud miraculi praecipuum fuit, quod aulici pontificis paravere: homo Christum exprimens, pudibunda tectus, cetera nudus, coronam spineam in capite gerens et tanquam sudaret sanguinem, pictus, crucem baiulans, in qua pependisse videretur. Ab ecclesia Sancti Francisci usque ad maiorem curru vectus in pompa, cum missa celebraretur, et assumptio representaretur matris Domini, immobilis et quasi statua perseveravit.

Populum, cum platea non caperet, iussit pontifex in prata, quae retro pontificales aedes fuerunt, descendere, atque ibi ex fenestris iterum multitudini benedixit, et plenarias peccatorum tribuit indulgentias.

Hunc Pius Divinissimo Corporis et Sanguinis Domini nostri Iesu Christi Sacramento impendit honorem; qui solemnitate peracta cum ipso cardinali Sanctorum Quattuor Coronatorum, pontificalem inhabitante domum, prandium fecit. Palatium vetus et amplum fuit maiori coniunctum ecclesiae, quod Romani pontifices olim aedificavere, cum saepe apud Viturvienses agerent. Triclinia et cubicula sunt digna principe; cardinalis cuncta magnifice exornavit. Aula erat altissimis suspensa fornicibus, et quae lucis multum et gratissimum haberet prospectum, et marmoreum in medio fontem, largas et perspicuas aquas pluribus fistulis eructantem; hunc auro et argento vestivit. Aulea pro parietibus preciosa suspendit, quae memoratu dignas historias continerent, et ingenium prae se ferrent artificis nobilissimum. Convivium, quale reges instruere solent, apparavit, cardinales in prandio complures retentavit, argenti et auri vasa magni ponderis adhibuit, lyram et cantores addidit: nihil, quod desiderare posses, convivio defuit. Grata colloquia et sales honestate conditi breviores horas reddidere. Peracto prandio cum quievisset paulisper suo more pontifex, vesperi comitante Collegio per viam, qua venerat, ad arcem rediit.

Quicumque ea die Viturvium intravere, et tot miracula tantumque rerum ordinem et apparatum per urbem incedentes intuiti sunt, deorum certissimum domicilium sese ingressos, non hominum habitacula putaverunt, et caelestem patriam vel vivos in carne sese spectasse dixerunt.

Discessus Curiae e Viturvio, et pestis exorta, ac monasterii Sancti Martini descriptio

Sed quae diuturna mortalibus gaudia? Breve est omne, quod placet! Succedit laetitiae maeror, risus extrema luctus occupat! Exultantem hoc statu Curiam civitatemque nimia voluptate gestientem exorta subito pestilentia conturbavit. Tabificum venenum et mortifera lues plerosque cum cives tum curiales extinxit. Propter quam rem territi cardinales mutandam Curiam censuerunt.

Pontifex retentis penes se paucis cardinalibus, reliquis libertatem fecit, quo vellent, pestiferum morbum effugere. Ipse, priusquam abiret, cenobium Sancti Martini, quod est in monte Cimino, visere statuit; id nepoti commendaverat. Distat a Viturvio milibus passuum tribus, nec tamen ad summitatem montis pertingit. Templum est altis erectum fornicibus ex lapide secto; nobile opus et multis insigne columnis, in quo - sicut ante diximus - cardinalis Egidii conditum fuisse cadaver affirmant. Multi olim religiosi divinas hic laudes cantavere - nunc cornices excubant et palumbae, et nonnunquam suos intonat planctus ,,ferali carmine bubo". Cenaculum adhuc extat egregium, cetera vel corruerant, vel cito casura videbantur. Pontificis nepos restaurandi curam accepit.

Situs amoenissimus est. Largae intus et lucidae scaturiunt aquae, castanearum silvae circumstant, et agri assunt et vineae. Prospectus Senas versus ad Amiatam usque protenditur; inspicit et Argentarium montem in occidentali plaga, et mari terminatur; et aere iocunda aestivis mensibus habitatio.

Hinc redeunti pontifici ac per urbem iam tenebris obortis domum petenti mirabili applausu universae civitatis viri, mulieres, puellae, pueri ac senes cum luminaribus occurrerunt, Pio vitam et felicitatem acclamantes, nec alia vox audiebatur. Quasi deum e caelo venientem admirabantur cuncti et salutabant, nec puerulus erat, qui non ,,Pium! Pium!" parvulo sonaret ore, quamvis per aetatem nondum posset ad plenum verba formare. Moverunt ista Pium, et lacrimas excussere futuras meditanti calamitates; secumque ait: ,,En dura mortalium sors! Heu mens ignara futuri! Viri nobis ac matronae laetantes applaudent, virgines ac nuptae gestiunt, pulcherrima iuventus utriusque sexus voluptati dedita gaudium exprimit, plena parvulis ridet via. Sed quotus pestiferam aestatem  evadet? Populabitur pestis urbem, pueros auferet et iuvenes, nulli parcet aetati. Quod si liceat huc aliquando reverti, ex his, qui nos hodie tantopere celebrant, paucos inveniemus. O caro, o vita hominum, quam fragilis es atque caduca! - Nec plura locutus est.

Toen het feest van het Allerheiligst Lichaam en Bloed van Christus aanstaande was, dat jaarlijks overal in de christelijke wereld met diepe devotie en buitengewone godsvrucht gevierd wordt, besloot de paus het feest op te luisteren met alle verering en bijzondere eerbewijzen, die hij tot zijn beschikking had. Met het oog daarop beval hij, om te beginnen, de openbare weg, die vanaf de citadel midden door de stad naar de kathedraal leidt en die door talrijke balkons en loggia’s en houten gaanderijen ontsierd werd, van al deze obstakels te ontdoen en haar oorspronkelijke pracht terug te brengen. Alle zaken die uitstaken en het uitzicht op het volgende huis belemmerden, werden verwijderd en overal kreeg de straat zijn normale breedte terug. Alles wat aan de openbare ruimte was onttrokken, werd in oorspronkelijke staat hersteld, geen muur mocht voor een andere muur uitsteken, geen dak meer naar voren hellen dan andere daken. Vervolgens kreeg ieder van de kardinalen opdracht om een deel van de weg uit te kiezen, om dat met tapijten te overdekken en te versieren. De rest van de route werd toegewezen aan de bisschoppen en overige curialen. Sommige kardinalen namen ook op zich om hun huizen en de muren te versieren.

De paus liet op het grote kerkhof voor de vestibule van de San Francesco[2] een prachtig tabernakel bouwen, bestaande uit een snel in elkaar te zetten houten frame, dat bespannen was met veelkleurige stoffen en overeind werd gehouden en stevig was verbonden door veel touwwerk. Daarin plaatste hij een altaar met kostbare paramenten, die aan beiden kanten afhingen, waarop hij veel bijzondere voorwerpen plaatste om de aandacht van de toeschouwers te vast te houden. Ook was er een voorportaal, versierd met zijden en gouden stoffen en ernaast een vertrek met daarin een rustbed met purperen sprei, tapijten waarin van zijde, wol en gouddraad oude taferelen waren geweven, portretten van beroemde mannen en afbeeldingen van allerlei verschillende dieren. Vanaf de citadel tot aan de fontein aan de voet van de helling waren overal langs de route kunstig vervaardigde bogen opgericht van bloeiende brem en mirte en laurier. De weg was bestrooid met bloemen; halverwege, in de buurt van het tabernakel, was een triomfboog opgericht en er waren voorstellingen van de kardinale deugden[3] en banieren, wapperend in de wind, van de paus en van prinsen en kardinalen; de muren van de huizen waren bedekt met wandtapijten of met bloemen.

De paus opende, ter zijde gestaan door de kardinalen en de hele clerus en in aanwezigheid van een talrijke menigte, de plechtigheden met het vieren van de vespers in het tabernakel, dat hij had opgericht. De zon stond nog hoog aan de hemel en de stralen ervan drongen door de wollen wanden heen, de verschillende kleuren van de regenboog nabootsend, die het tabernakel het aanzien verleenden van een hemelse zaal en de woonplaats van de allerhoogste Koning. Men waande zich in alle opzichten in een paradijs, met zangers die, als waren zij engelen, zoetklinkende hymnen zongen en lichten, die kunstig geordend de sterren aan de hemel nabootsten, terwijl nu eens welluidende koormuziek, dan weer harmonieus orkestspel klonk.

De volgende dageraad keerde de paus vanuit de citadel in een plechtige processie naar het tabernakel terug, samen met de kardinalen en bisschoppen en alle curialen; hij nam de allerheiligste Hostie van het altaar en ging daarmee op weg naar de kathedraal. Er was heel veel volk samengestroomd uit naburige steden, ofwel vanwege de aflaten – de paus had namelijk volledige vergeving van zonden beloofd aan allen die aanwezig zouden zijn – of om naar het schouwspel te komen kijken. Ieder plein en heel de weg stond volgepakt met mannen, vrouwen en kinderen, zodat het voor de paus en de processie moeilijk was er doorheen te komen. Toch lukte het met veel moeite en geduw zich een weg door het dichte gedrang te banen.

 Waar de versiering van de paus ophield, begon die van de kardinaal van Rouen, van Coutances en van Lebret;[4] naar de gewoonte van hun land hadden zij de muren van hun huis behangen met gobelins, die tapijten van Arras worden genoemd, en ze hadden altaren gebouwd, rijk voorzien van goud en zilver en met veel wierook. Na hen volgden de huizen die de referendarissen hadden versierd; onder een hoog geplaatst altaar hadden zij een jongeman gezet, die de Verlosser moest voorstellen: hij zweette bloed en vanuit zijn geopende zijde vulde hij een kelk met het bloed dat voor onze redding vergoten wordt; ze hadden het tafereel gecompleteerd met jongens, gevleugeld als engelen, die epische of elegische verzen zongen en die door geleerde geesten geschreven waren. Daarna was de kardinaal van San Sisto[5] aan de beurt; overeenkomstig de waardigheid van zijn orde bracht hij een voorstelling van het Laatste Avondmaal, de Verlosser en zijn leerlingen en de instelling van het sacrament ter nagedachtenis van het lijden en de ononderbroken bescherming tot aan het einde der tijden van het menselijk geslacht tegen de listen en lagen van de duivels; ook de heilige Thomas van Aquino werd uitgebeeld, die als het ware de leider[6] van deze verheven ceremonie was.[7] Na hem had de kardinaal van Mantua[8] een lang gedeelte van de weg overdekt en versierd met beroemde verhalen, die zeer kundige wevers op rijke gobelins hadden afgebeeld. De volgende was de kardinaal van Porto,[9] hij bracht de uitbeelding van een reusachtige draak en gestalten van veel boze geesten, van wie een vreselijke dreiging scheen uit te gaan; maar een gewapende soldaat, die de rol speelde van de aartsengel Michael,  sloeg, toen de paus passeerde, de kop van de draak af en alle duivels stortten blaffend ter aarde. Een rood gekleurde doek was als een wolk voor de hemel geschoven[10] en de muren waren in Andalusische trant bedekt met leerbehang, beschilderd met gouden bloemen. Als volgende had ook de kardinaal van Nicea[11] een altaar opgericht en hij liet knapen optreden, die als engelen zongen. Overal steeg wierook op van talrijke altaren, priesters droegen op vele plaatsen de mis op. Heilig vaatwerk en al wat er aan relieken in de stad voorhanden was, werd, omgeven met goud en zilver, op de altaren ten toon gesteld.

De kardinaal van Spoleto[12]  was de volgende; zijn versiering werd ingesloten door twee bogen, kunstig gevlochten uit groen loof en bloemen. In het midden stonden een schrijn en een altaar, dichte rook steeg op van welriekende kruiden en een knapenkoor zong; een veelkleurig weefsel, serge[13] genaamd, benam het uitzicht op de hemel en de muren.

Daarachter kwam de vertoning van de vice-kanselier over een lengte van vierenzeventig passen: een kostbaar gordijn van purperen kleur vormde de achtergrond van beelden en van tableaux vivants, een rijk versierd vertrek met een kostbaar bed en een fontein, die uit verschillende pijpen niet alleen water maar ook edele wijn spoot. Bij de nadering van de paus kwamen hem twee jongens tegemoet, gekleed als engelen, die welluidend zongen; nadat ze waren neergeknield om de Goddelijke Hostie te eren en terug waren gegaan naar het gordijn, zongen ze met zoete en heldere stem: “Open uw poorten[14], oh prinsen, en koning Pius, heer van de wereld, zal binnentreden.” Binnen leken vijf koningen, prachtig uitgedost, met een gewapende schare de binnenkomst te willen verhinderen; nadat zij de engelen hadden gehoord, antwoordden ze: “Wie is deze koning Pius?”. En de engelen zongen vanwege het sacrament, dat Pius in de processie meedroeg: “De heer die macht heeft over de wereld.” Daarop werd het gordijn opgehaald, de ingang werd zichtbaar, trompetten schalden, orgels dreunden en talrijke muziekinstrumenten klonken en de koningen brachten hulde aan de paus door in wisselzang met welluidende en zoete stem heroïsche verzen te reciteren. Ook een wilde trad de paus tegemoet, die een gevangen leeuw met zich voerde, waarmee hij telkens worstelde. Hoog over heel het plein rondom de fontein was een overspanning aangebracht van rijke tapijten en er hingen vaandels, waarop de wapens te zien waren van paus Calixtus en van Borgia,[15] die eens de prefecten van de stad waren geweest. Wandtapijten, even rijk aan stof als aan kunstvaardigheid, hingen aan weerszijden van het plein en trokken niet alleen de aandacht van de onwetende massa, maar wisten zelfs het hart van de kenners te behagen. Aan het uiteinde was een triomfboog gebouwd in de vorm van een burcht, waarop gewapende soldaten hadden plaats genomen, die de voorbijgangers enorme schrik aanjoegen door met bronzen machines donderslagen na te bootsen.

De kardinaal van Santa Susanna[16] volgde de natuur en had het gedeelte van de weg, dat hem was toegewezen, overspannen met een doek in de kleur van de hemel, waarop hij gouden sterren had aangebracht, en een met bloemen versierde fontein geplaatst, die witte wijn spoot, en een geurend altaar en standbeelden, die leken te lachen en te zingen, en een koor dat met lied en spel de menigte vermaakte.

Niccolò, de kardinaal van Teano[17] had, om de paus, die van bijzondere dingen hield, te plezieren, uit zijn geboortestad Pistoia acteurs laten komen en knapen die welluidend zongen. Het plein, dat hem was toegewezen en waaromheen de magistraten van de stad wonen, had hij overdekt met een stof van blauwe en witte kleur en rondom met tapijten versierd; hij had zeer veel bogen opgericht, met groene klimop en veelsoortige bloemen bekleed; op iedere zuil zat een jongen, die een engel voorstelde, achttien jongens bij elkaar, die in gelaat, stem en voorkomen engelen nabootsten en die om beurten met zoete stem gedichten declameerden, die hen waren opgedragen. Midden op het marktplein had hij het graf van de Heer laten bouwen als imitatie van het graf waarin ons Leven omwille van ons is ontslapen in de Heer. Om het graf heen lagen gewapende soldaten, alsof zij dood waren, in diepe slaap verzonken en engelen hielden de wacht en stonden niet toe het vertrek van de hemelse Bruidegom te schenden. Toen de paus passeerde, daalde opeens, oh wonder, als uit de hemel langs een koord naar beneden een schone jongeling, als een engel gevleugeld, met het gelaat van een serafijn, die met hemelse stem en gebaar de paus begroette en met een loflied de aanstaande verrijzenis van de Heiland aankondigde. Het werd stil, iedereen zweeg, allen luisterden in opperste vervoering, alsof zich een werkelijke gebeurtenis afspeelde en een echte boodschapper uit de hemel was neergedaald. Toen hij was geëindigd, werden poeders, die in een bronzen vat gemengd waren, door vuur tot ontploffing gebracht, het bliksemde en donderde als bij onweer, de slapende soldaten schrokken wakker en waren verlamd van angst. Het graf opende zich en een acteur, die de Heiland speelde, trad plotseling naar buiten, een blonde man, in gestalte en leeftijd het evenbeeld van Jezus; hij hield het kruisbanier in zijn hand, was getooid met een diadeem en toonde op zijn lichaam de duidelijke littekens van zijn wonden; in Italiaanse versregels verkondigde hij dat verlossing was verkregen voor het christenvolk.

Na de kardinaal van Teano had de kardinaal van Avignon[18] een altaar opgericht, dat het aanzien waard was, en aan het hem toegewezen deel van de weg had hij glans verleend met Franse kunstwerken. Daarna was de kardinaal van Pavia[19] aan de beurt, die met weefsels in vier kleuren de hemel aan het oog had ontrokken en met wandtapijten uit Arras de muren had bekleed. Hij had bloembogen opgericht en aan weerszijden een groep jongens neergezet, die engelen uitbeeldden en met brandende kaarsen in hun handen het hemels sacrament vereerden.

Hierna werden de versieringen minder ingenieus: in plaats van tapijten, nu bloemen, loof en groene twijgen en het soort bedekking dat op onvermogende bezitters wees, hoewel nergens altaren ontbraken en priesters, gehuld in gewijde gewaden, en stemmen van zangers en wolken van wierook.

Ambrogio van Siena[20] echter, verbonden aan het pauselijk hof, had meer werk gemaakt van de versiering van de weg voor zijn huis en hij deed zijn best om, door met zijn bescheiden middelen de zon uit te bannen en de muren van zijn huis te bedekken, de grote heren te evenaren.

Als volgende had de kardinaal van Arras vanaf de stenen brug, die de twee delen van de stad verbindt, tot aan het plein van de grote kerk de weg overspannen met stoffen, die hij kort geleden uit Florence had laten komen om het huispersoneel in nieuwe kleren te steken, Engelse wol van een kleur die het midden hield tussen rood en donkerbruin. De zijkanten van de straat had hij gesteund met de middelen uit zijn eigen stad Arras: hij had op afstanden van elkaar hoge palen opgericht, die hij met touwen met elkaar had verbonden, waaraan tapijten hingen, dat alles omdat de huizen aan weerszijden hem te gering in aanzien leken. Maar de nacht voorafgaande aan het feest was een hevige wind opgestoken, die van alle kanten aan de touwen had gerukt en een groot deel van het textiel aan flarden had gereten; de dienaren van de kardinaal waren de dupe: van de stof die voor hun kleding bestemd was, restte niet veel meer.

Het grote plein voor de kathedraal was door de kardinaal van Santi Quattro Coronati[21] geheel overdekt door middel van een stelsel van hoge palen die met touwen waren verbonden en hij had het verfraaid met kostbare en bijzondere voorwerpen. Op een daarvoor geëigende plaats had hij een altaar gebouwd; rechts ervan de pauselijke troon en de zitbanken voor de kardinalen, links de zetels van de bisschoppen, de protonotarii en de abten en een kapel die ingericht was zoals in het apostolisch paleis. Op een hoger gelegen deel van het plein was de graftombe van de glorieuze maagd Maria opgericht, en nog hoger, boven de huizen uitstekend, was het paleis van de Hemelse koning te zien met God zelf, in majesteit gezeten, en de koren van heilige engelen en brandende sterren en de vreugden van de hemelse glorie, op wonderlijke wijze uitgebeeld.

Hier werd de heilige dienst gehouden met diepe devotie van de kant van het volk. De kardinaal van San Marco[22] celebreerde de mis, de paus zegende het volk. Daarna kondigde een jongen, die een engel verbeeldde, in een zoetklinkend lied de ten hemelopneming van de heilige Maagd aan; terstond opende zich de tombe, een heel mooie jonge vrouw trad naar buiten en, omhoog geheven op de handen van engelen, zweefde zij een stukje door de lucht en liet haar gordel in de uitgestrekte handen van de apostel  vallen,[23] waarna zij vol vreugde en zoet zingend ten hemel werd opgenomen. Haar Zoon, die tegelijk haar Vader en Heer was, kwam Zijn moeder tegemoet en kuste haar op het voorhoofd en, na haar voorgesteld te hebben aan de eeuwige Vader, gaf Hij haar een plaats aan Zijn rechterhand. Daarop zongen de rijen der hemelse geesten en maakten muziek, waren vrolijk en vermaakten zich en heel de hemel lachte.

Daarmee werd de feestelijke viering besloten. De meest bijzondere vertoning tijdens het feest was afkomstig van de leden van het pauselijk hof: een man, die op een lendendoek na naakt was en Christus uitbeeldde, met een doornenkroon op het hoofd en zo beschilderd, dat hij bloed leek te zweten; hij droeg het kruis, waaraan hij blijkbaar had gehangen. Zolang hij tijdens de processie vanaf de San Francesco tot aan de kathedraal op een wagen werd vervoerd en tijdens de viering van de mis en de voorstelling van de ten hemelopneming van de moeder Gods, bleef hij onbeweeglijk als een standbeeld staan.

Omdat het plein voor al het volk niet voldoende plaats bood, liet de paus hen afdalen naar de weiden achter het pauselijk paleis en vanuit een venster zegende hij de menigte opnieuw en schonk volledige vergeving van zonden.

Dit was de eer die Pius bewees aan het allerheiligst sacrament van het lichaam en bloed van onze Heer Jezus Christus. Na de plechtigheden gebruikte hij het middagmaal met de kardinaal van Santi Quattro Coronati, die in het pauselijk paleis woonde, een oud en groot gebouw dat grensde aan de kathedraal. Het was ooit door de pausen van Rome gebouwd, omdat zij vaak in Viterbo vertoefden. De eetzaal en de kamers zijn een vorst waardig en de kardinaal had alles prachtig ingericht. De hal met zijn hoge gewelven was een en al licht en bood een heerlijk uitzicht; in het midden stond een marmeren fontein, die uit meerdere pijpen in overvloed helder water liet stromen. De kardinaal had de fontein met gouden en zilveren stoffen bekleed. Hij had kostbare tapijten aan de wanden gehangen met opmerkelijke historische voorstellingen, die getuigden van de hoge begaafdheid van de kunstenaar. Hij had een banket aangericht, zoals vorsten gewoon zijn, en hij had verschillende kardinalen gevraagd om te blijven eten. Vaatwerk van massief goud en zilver kwam op tafel en ook luit en zangers ontbraken niet; alles wat men zich maar kon wensen bij een gastmaal, het was er. De uren vlogen voorbij met aangename gesprekken en geestigheden, die binnen de normen van goed fatsoen bleven. Na het middagmaal nam de paus volgens zijn gewoonte een weinig rust, waarna hij tegen de avond, vergezeld door het College, langs dezelfde weg, als hij gekomen was, weer naar de citadel terugkeerde.

Zij die deze dag in Viterbo waren geweest en die bij hun gang door de stad zoveel buitengewone dingen hadden gezien en heel die reeks van voorstellingen hadden meegemaakt, meenden zeker te weten dat zij de verblijfplaats van de goden hadden bezocht, niet de woningen van mensen; ze hadden, zeiden ze, in levende lijve het hemelse vaderland aanschouwd.

De pest breekt uit en de Curie verlaat Viterbo. Beschrijving van het klooster van San Martino

Maar welke vreugde is voor de mens van lange duur? Alle genot is kortstondig! Op blijdschap volgt verdriet, lachen verkeert in huilen! Terwijl de Curie opgetogen was vanwege het feest en de stad uitbundig genoot, werden ze overvallen door de pest, die plotseling uitbrak. Het slopende gif en de dodelijke besmetting rukten zeer velen weg, burgers en curialen. Daardoor beangstigd meenden de kardinalen dat de Curie naar elders moest worden overgebracht. De paus hield een paar kardinalen bij zich en gaf de overigen de vrijheid te gaan waar zij wilden, om aan de pest te ontkomen. Zelf besloot hij, voordat hij wegging, het klooster van San Martino te bezoeken, dat op de Monte Cimino ligt en waarvan hij het beheer aan zijn neef[24] had toevertrouwd. Het ligt drie mijl van Viterbo vandaan en net niet helemaal bovenaan de berg. De kerk heeft een hoog gewelf en is opgetrokken uit blokken natuursteen, een edel bouwwerk en opvallend door zijn vele zuilen. Naar men zegt, is hier het lichaam begraven geweest van kardinaal Egidius.[25] Eens zongen hier veel monniken Gods lof, nu nestelen er kraaien en duiven en soms is de klacht van de oehoe te horen met zijn onheilspellende roep.[26] Het mooie refectorium staat er nog, maar de rest was al vervallen of stond op instorten. De neef van de paus heeft de restauratie op zich genomen. De ligging van het klooster is heerlijk: overvloedige en heldere bronnen borrelen op, rondom liggen kastanjebossen, in de buurt akkers en wijngaarden. Het uitzicht in de richting van Siena reikt tot de Amiata; in het westen zie je Monte Argentario liggen en vormt de zee de horizon. In de zomermaanden is het er door de frisse lucht aangenaam toeven.

Toen de paus van hier was teruggekeerd en, terwijl de duisternis al gevallen was, door de stad op weg naar huis was, kwamen alle inwoners van de stad, mannen en vrouwen, meisjes, jongens en bejaarden hem met toortsen tegemoet terwijl ze hem geestdriftig toejuichten en Pius een lang en gelukkig leven toewensten. Men hoorde niets anders dan dat. Alsof God zelf uit de hemel neerdaalde, zo werd hij door allen geëerd en begroet; er was geen kleuter of hij brabbelde met zijn mondje de woorden: “Pius, Pius,” ook al kon hij door zijn prille leeftijd die woorden nog niet duidelijk uitspreken. Pius was ontroerd en tot tranen bewogen bij de gedachte aan al het onheil dat ging komen, en hij zei bij zichzelf: “Ach, hoe hard is het lot van de mens! Hoe weinig weet hij van de toekomst! Mannen en huisvrouwen juichen ons vol blijdschap toe, maagden en bruiden zijn opgetogen; prachtige jonge mensen van beiderlei kunne genieten uitbundig en tonen hun vreugde; de straat, vol kleine kinderen, ziet er vrolijk uit. Maar hoevelen zullen deze pestilente zomer overleven? De pest zal de stad leegmaken, zij zal knapen en jonge mensen wegrukken, geen leeftijd zal gespaard blijven. Als wij hier ooit mogen terugkomen, zullen we maar weinigen aantreffen van hen die ons vandaag zo fêteren. Ach vlees, ach leven van de mens, hoe broos ben je en hoe vergankelijk!” Na deze overpeinzingen vervolgde hij zijn weg.