Enea schrijft Zbigniew Olesnicki

Enea, bisschop van Siena groet zijn dierbare heer en eerbiedwaardige vader in Christus, de heer Zbegniew[1], presbyter-kardinaal van de allerheiligste titelkerk van Santa Prisca te Rome en bisschop van Krakow, zeer hartelijk en beveelt zich aan.

Nicolaus Chrzastowski, afgezant van Alfonso, koning van Portugal, heeft mij uw vurig verwachte brief overhandigd tegelijk met een voortreffelijke bescherming tegen de winterkou en de snijdende noordenwind, een mantel van marterbond, een kledingstuk dat in deze omgeving niet alleen nuttig maar ook onontbeerlijk is. Een groot geschenk dat, moet ik toegeven, niet zozeer de ontvanger als wel de afzender waardig is. Voor uw vrijgevigheid zou ik dankzeggen, ware het niet dat een weldaad, die men in natura ontvangt, moeilijk met woorden kan worden beantwoord. Ik behoor echter tot die bisschoppen, voor wie Italië als voedster dient en aan wie kerken meer lommer dan vruchten bieden. Daarom zie ik mij genoodzaakt zo te reageren jegens u, als gewone burgers gewoon zijn jegens hun koningen: omdat zij hun dankbaarheid niet kunnen uiten door het geven van paarden, schilderijen of reukwerken, bieden zij hun hart aan. Aanvaard dan ook mijn hart, al heb ik dat reeds lang aan u gewijd en schenk u dus niets nieuws. Maar waarom deze aarzeling? Een weldaad is al goeddeels beantwoord, als men haar met graagte heeft aanvaard, en uw geschenk heb ik én graag én gretig aangenomen, omdat het kostbaar is en nog meer omdat het van u komt, mijn doorluchtige en uitstekende vader, u die mij nooit heeft ontmoet en toch uw liefde waardig keurt.

Genoeg daarover, ik kom nu op uw brief.[2] Deze bevat meerdere punten, die ik, zo goed ik kan, een voor een zal beantwoorden.

In de aanhef van uw brief zegt u bevreesd te zijn, dat ik, omdat u mij lang niet heeft geschreven, u van nalatigheid zou kunnen betichten en legt u uit waarom het zo lang geduurd heeft eer u in staat was mijn brieven van enige tijd geleden te beantwoorden. Al had u duizend jaar gezwegen, dat was voor mij nog geen reden geweest om misprijzend over u te denken en te veronderstellen dat u uw houding jegens mij herzien had. Ik ken u immers als een man die standvastig is en bestendig in vriendschap en niet als een jongeman die het ene moment liefheeft en het volgende ogenblik haat en die, in strijd met de regels van Theophrastus, eerst een vriend liefheeft en hem daarna pas beoordeelt. U taxeert een mens lang voordat u hem als vriend toelaat; heeft u hem eenmaal toegelaten, dan koestert u hem met heel uw hart, eert hem als uzelf; heeft hij u bedrogen, dan wijst u hem niet zonder meer af; een nutteloze vriendschap laat u liever een natuurlijke dood sterven dan dat u haar verbreekt. Ik van mijn kant ben me bewust niet die kwaliteiten te bezitten om uw vriendschap gaande te houden, uw tact echter laat niet toe dat zij zomaar stukgaat. Daarbij hebben de letteren een band tussen ons gesmeed; mijn literair talent mag dan zwak zijn, sinds het begin van onze vriendschap is zij niet minder geworden, maar gestaag gegroeid, want ik schaam mij niet om nog als oude man te leren. Daarom ben ik ervan overtuigd dat u in mij nog steeds dezelfde ziet als in het begin, of u nu schrijft of zwijgt. Wanneer ik constateer dat u niets van u laat horen, wijt ik dat aan uw drukke bezigheden; wanneer ik brieven van u ontvang, schrijf ik dat toe aan uw genegenheid. Waarom zou ik u trouwens een verwijt maken over uw zwijgen, terwijl ikzelf veel te weinig van mij laat horen. Uw verontschuldigingen aanvaard ik graag, opdat ook u mijn excuus billijkt. Ik weet van de vele bisschoppelijke zorgen van Uwe Eminentie en van de staatszaken die u en uw koning in beslag nemen, ik besef dat u kardinaal bent en in Polen na de koning de voornaamste man, dat geen besluit genomen wordt buiten u om, dat men in belangrijke rechtszaken uw mening vraagt en dat over oorlog en vrede niet zonder u overlegd wordt. Ik stel mij voor hoeveel rivieren en landen ons scheiden, hoe gevaarlijk en door struikrovers bedreigd de wegen zijn, hoe weinig mensen uit uw land naar ons komen, aan wie u veilig een brief kunt toevertrouwen. Door úw zaak te verdedigen behartig ik de mijne. Ik bid ook u om mij mijn zwijgen te vergeven, ik kan niet makkelijk mensen vinden die rechtstreeks naar u toegaan, ik durf ook niet zomaar iemand documenten in handen te geven en heb bovendien niet zoveel tijd u veelvuldig te schrijven. De ene keer is het de Raad van de keizer, dan weer zijn het opdrachten van de Apostolische Stoel die mijn aandacht vergen; toch zijn mijn beslommeringen niet zo talrijk of zo moeilijk als die van u. Ik kan niet anders dan begrip hebben voor stilte van uw kant, want als ik u beschuldigde van laksheid in schrijven, zou ik mijn eigen luiheid en nalatigheid aan de kaak stellen. Laten wij dus elkaar vergeven en, mocht er een geldige reden zijn u van traagheid te betichten, onze wederzijdse onachtzaamheid tegen elkaar afstrepen. Laten wij dan voor wat het verleden betreft kwijtschelding verkrijgen, maar voor de toekomst geen vrijbrief om eeuwig te zwijgen. Doe wat u nu gedaan heeft: maak uzelf onbereikbaar voor de koning en het rijk en trek uw handen terug van staatszaken; geef uzelf een enkele keer over aan Enea; ik zal hetzelfde doen. Koning noch paus noch zelfs mijn vader Silvio, als hij nog eens zou mogen leven, zullen zoveel beslag op mij kunnen leggen dat ik mij niet af en toe in uw dienst stel. Ik zal schrijven en met behulp van al het literair talent waarover ik beschik, zal ik in weerwil van de afstand die ons scheidt voor u aanwezig zijn.

Kundig en weloverwogen stelt u de zegeningen van de schrijfkunst uitvoerig aan de orde en wat u erover schrijft is erudiet en waar. Inderdaad is dit een buitengewone vertroosting voor vrienden die niet bij elkaar kunnen zijn: een brief verenigt hen die door zeeën en landen zijn gescheiden. Een vriend kan nog zo ver weg zijn, een brief stelt ons in staat hem bereiken. O verheven en goddelijk geschenk van de schrijfkunst: zij brengt niet alleen vrienden die ver weg zijn, maar ook mensen, levend of dood, die wij nooit gezien hebben voor een gesprek tot ons en laat hen die wij in het vlees niet kunnen aanschouwen, in de geest zien.[3] O heilige en gedenkwaardige mannen, Feniciërs of anderen die de uitvinders zijn geweest van deze gave, waardoor wij ons personen uit vroeger tijden kunnen voorstellen en het woord tot hen richten. Het staat mij vrij om, naar verkiezing, nu eens Alexander voor mij te zien dan weer Darius, Hannibal, Scipio, Caesar Augustus. De eersten tonen mij Curtius of Arrianus, de laatsten laten Livius en Suetonius mij zien. Ieder ontwikkeld mens is het gegeven om Plato, Aristoteles, Cicero, Seneca, Tertullianus, Cyprianus, Lactantius, Hieronymus, Gregorius, Augustinus, Ambrosius en een eindeloze schare van hen die voor het nageslacht geschreven hebben, te horen spreken. Zie toch hoe groot de menigte is van gestorvenen, die nog niet gestorven zijn. U heb ik nooit met mijn lijfelijke ogen gezien, toch weet ik uit brieven van vrienden, welke gestalte u heeft, wat voor ogen, handen, voeten en haren. Vanuit uw eigen brieven echter dring ik door tot in uw binnenste en krijgt inzicht in wat niet geschilderd of afgebeeld kan worden. Ik ben getuige van uw innerlijke drijfveren, van alle roerselen van uw hart; ik begrijp wat u hoopt, ik zie wat u vreest, ik bemerk wat u blij stemt en wat droevig. Uw brieven bieden mij een volledig beeld van u en ik constateer dat in u dezelfde krachten werkzaam zijn als in mij; terwijl u overdenkt wat ik schrijf, leert u mij tot in het bot kennen. Democritus heeft ooit gezegd dat spreken de schaduw is van het handelen. Met een brief is het niet anders: al leven mensen zelden zo als zij schrijven, toch hebben ze het gevoel zo te moeten leven. Iemand die veel schrijft legt onvermijdelijk zijn innerlijk bloot, ook al hangt degene die ondeugden najaagt, een beeld op van deugdzaamheid. Laten wij dus van de mogelijkheid die een briefwisseling biedt, gebruik maken en voor zover onze bezigheden dat toestaan ons met brieven over en weer aangenaam onderhouden. Dat zeg ik van mijn kant toe en ik zal mij aan die belofte houden, als ik bemerk dat zij beantwoord wordt.

Ik kom nu op de bundel van mijn brieven, waarvoor Uwe Eminentie uitvoerig uw waardering uitspreekt en die u van groot belang acht. Ik heb er bij lange na niet zo'n hoge dunk van als u; ik sta ver achter bij de auteurs waarmee u mij vergelijkt en op één lijn stelt; ik ervaar hoe dun mijn dichterlijke ader is, hoe schamel en eenvoudig mijn woordenschat. Niemand vertrouw ik daarin meer dan mijzelf. Maar toch, ik kom ervoor uit: ik ben naakt, spreek open taal en bedien mij niet van opsmuk; ik toon mij onverhuld en mat me niet af wanneer ik schrijf, want ik raak geen zaken aan die te hoog gegrepen zijn en waarvan ik geen verstand heb; ik geef door wat ik geleerd heb. Iemand die zichzelf blijft, zorgt ervoor dat anderen hem makkelijk begrijpen; wie voor zichzelf duister is, kan anderen geen licht verschaffen. Ingewikkelde zinsbouw en lange perioden vermijd ik. Als elegante woorden voorhanden zijn, laat ik niet na deze in te lassen; zo niet, ik zoek niet verder, maar maak gebruik van wat er is. Begrepen worden is mijn enige doel. Toch ben ik mij bewust dat mijn spreektrant simpel en ongekunsteld is en niet waardig om geleerde oren te strelen. Toen u daarom verzocht om toezending van mijn brieven, was ik terughoudend en heb lang getwijfeld, of ik mijn futiliteiten aan u, een hoog geklasseerd en geleerd man, zou laten zien. Mij leek van licht gewicht, wat u in handen zou vallen; ik schaamde mij voor de vele fouten en had nog voor niemand een kopie vervaardigd. Hoewel sommige van mijn brieven in omloop waren, had niet ík deze in de openbaarheid gebracht, maar dienaren uit mijn omgeving hadden ze voor en na aan de handen van kopiisten ontfutseld, gebundeld en aan vrienden gegeven, in de mening dat zij enige waarde hadden, terwijl ze in feite niets voorstelden. Want zij die behalve de commentaren op de grammaticus Alexander,[4] de fabels van Brunelli,[5] de sofismen van Buridan[6] op het gebied van algemene dialectiek en een of andere geschiedenis van Troje[7] nooit iets hadden gelezen, hielden ze voor het licht in de duisternis, en zoals in het land van de blinden éénoog koning is, gunden die onwetenden de eerste plaats in welsprekendheid aan mij, die nog niet eens verdien een gevorderd leerling genoemd te worden. Ik heb mij deze eer laten welgevallen en ofschoon ik wist dat ijdele roem niet standhoudt, wilde ik mijzelf niet tekortdoen. Ik deelde mijn licht naar vermogen met anderen die zich tot mij wendden; en als ik de bronnen van melk niet kon ontsluiten, leste ik de dorst van vrienden met puur water. Al had ik dan geen verheven zaken te bieden, wat ik verschafte, kon geen kwaad; het was niet kostbaar, wat ik doorgaf, maar richtte ook geen schade aan. Trof ik verheven geesten die geschikt leken om het edelste vocht in zich op te nemen, dan wees ik hun klaterende bronnen om uit te drinken en leerde hun de stromen op te sporen van Quintilianus, Cicero en anderen, op wie Italië zich richt. Ik had er dus vrede mee dat deze nieuwe toehoorders in de welsprekendheid, van wie ik geen minachting zou ondervinden, mijn geschriften bestudeerden.

Úw verzoek valt onder een andere noemer: u heeft het werk van alle dichters en redenaars doorvorst, u bent geschoold in alle wereldlijke en kerkelijke wijsheid, u bent bekend met wat op gebied van de Latijnse taal het meest bewondering oogst. Ik zag niet goed, hoe ik u mijn bagatellen zou kunnen aanbieden. Handelaren brengen producten waarvan zij verwachten dat ze schaars zijn, naar de jaarmarkt. Quirinus verscheen aan Horatius na middernacht, wanneer de dromen waar zijn, en hield hem tegen met de volgende woorden: Wees niet zo dwaas om hout naar het bos te dragen.[8] Ik begreep dat u het werk, waar u om verzocht, niet zou lezen zonder schade voor mijn naam. Toen u echter bleef aandringen, verkoos ik mij naar uw wil te schikken, zelfs wanneer dat ten koste ging van mijn reputatie. Ik heb u het boek toegezonden, niet met de bedoeling dat u een oordeel over mij velt - want ik heb mijzelf al als onbeholpen bestempeld -, nog minder dat u mij prijst - want in eigen ogen verdiende ik eerder verwijten -, maar omdat ik mijn vriend, mijn vader, mijn heer niets wilde weigeren. Ik dacht dat u na lezing van de eerste bladzijde wel genoeg zou hebben. Ik heb tegen mijn boek gezegd, toen ik het de vrijheid gaf: "Begin stoutmoedig aan je reis, maar weet dat je niet zonder groot risico bij de geleerde kardinaal op audiëntie zult gaan; hij zal je in het vuur werpen of weggeven aan de kruidenverkoper ."[9] Welke andere toekomst kan ik immers voor mijn pennenvruchten voorzien dan hij voor die van hem, die zei: “Ze zullen dienen als verpakking voor peper, kaneel, wierook en saffraan.”[10] Mij is hetzelfde overkomen als kort geleden in Wenen een monnik uit Genua, die was ingetreden in de orde van de heilige Franciscus. Tijdens zijn studie in Padua had hij gehoord dat in Oostenrijk uitstekende leraren in de welsprekendheid te vinden waren. Verlangend zich te vervolmaken in de kunst waarvan hij de eerste beginselen beheerste, reisde hij zonder zijn vrienden gedag te zeggen hals over kop naar Oostenrijk. Zijn begeerte om zich te laven aan die leerstof in den vreemde was even groot als van de man die naar Ethiopië toog om de gymnosofisten[11] en de beroemde zonnetafel[12] in het zand te zien. In de filosofische leerscholen te Wenen deed hij zoveel kennis op, dat hij die was gekomen als toehoorder, weldra zelf het katheder besteeg om aanhoord te worden en de leraren die hij gewoon was te ondervragen, nu als leerlingen onderrichtte. Ik had een soortgelijke ervaring. Ik verwachtte geringschatting, maar ontvang waardering; ik rekende op kritiek, maar oogst lof; ik was beducht voor haat, maar ontmoet liefde. Wat zal ik zeggen? Moet ik u traag van geest en een onbekwaam criticus noemen, die als een halfblinde wit aanziet voor zwart en het slechte goed noemt, het goede slecht? Uw brief echter spreekt andere taal: zij getuigt van de hoogste eruditie en ik aarzel of ik meer bewondering moet hebben voor de diepzinnige uitspraken die zij bevat of voor de uiterst verzorgde stijl ervan. Alle lof die u hebt opgestapeld voor heel mijn boek, ligt opgesloten in één enkele brief van u. Voor uzelf gelden de kwaliteiten, die u mij toeschrijft. Wat is dan de reden die u ertoe heeft gebracht mij te prijzen? U heeft mij niet willen teleurstellen; u heeft verschillende brieven aangetroffen, waarin ik mij afficheer als dichter en u heeft bij uzelf gezegd: "Deze man, die aanspraak maakt op zo'n grote naam, heeft een hoge dunk van zichzelf." U herinnerde zich de woorden van Horatius over dichters: "Als iemand beschikt over talent, een goddelijke inspiratie en een mond om het verhevene tot klinken te brengen, verleen hem dan de eer van deze titel."[13] U kende de woorden van Cicero, die hij uitspreekt in zijn verdedigingsrede voor Licinius Archias:

"Niettemin hebben wij van de hoogste en geleerdste mannen meegekregen, dat op andere gebieden de studie berust op leren, regels en kunst, maar dat een dichter zijn waarde ontleent aan de natuur zelf, dat hij door de krachten van zijn geest wordt gedreven en door een soort goddelijke inspiratie bezield; daarom noemde onze dichter Ennius met recht de dichters heilig, omdat het lijkt dat zij als het ware door een gave en een opdracht van de goden aan ons zijn toevertrouwd."[14]

U heeft dus gemeend dat, als u mijn geschriften zou bekritiseren zoals zij verdienen, ik daar zeer onder gebukt zou gaan, omdat ik begeerde tot de heilige dichters gerekend te worden en mijzelf een plaats had gegeven onder de oudste categorie van geleerden, maar mij nu volgens uw oordeel niet eens de naam van een middelmatig schrijver, laat staan de titel van dichter mag aanmeten. Indien u mij niet bevestigde in mijn mening, zou ik de moed verliezen en de hoop opgeven, meende u, en pen en papier voorgoed vaarwel zeggen. Die slag heeft u mij niet willen toebrengen. U heeft mij van datgene voorzien, waarmee u geloofde een vriend van dienst te zijn. U heeft gewild, dat ik schrijf, mijn talent oefen en van dag tot dag meer probeer om, als ik nog niet de persoon was die ik wilde zijn, eens de persoon te worden, die ik kon zijn. Ook heeft u mijn brieven, die al aan hun rondreis door Duitsland waren begonnen, hun faam niet willen ontnemen. Ik ben dankbaar dat u in uw fijnzinnigheid liever terughoudend bent met uw kritiek dan twijfelt aan mijn reputatie. U heeft uzelf opzij willen zetten ten gunste van mijn naam. Als ik goed zie, oogsten mijn brieven dankzij uw aanbeveling een geweldige bijval; wie immers zou ze nu nog durven te bekritiseren, nu men weet dat u er uw goedkeuring aan gehecht heeft. In ieder geval zal ik dat, wat u mij nu geschreven heeft, voorin mijn boek plaatsen, zodat de lezer bij voorbaat weet dat het lezen van mijn geschriften door een gezaghebbend iemand als u wordt aanbevolen. Ook al houd ik mij die uitspraak van Apollo ‘Ken uzelf’ voor ogen, ik verheug me over alles wat mijn naam glans verleent. Liever naar waarheid bekritiseerd dan ten onrechte geprezen, uw aanbeveling heeft voldoende overwicht om te zorgen, dat ook anderen mij aanbevelen.

Niet met ieders reputatie in deze wereld loopt het slecht af, veel staat hoog aangeschreven en wordt voor waardevol gehouden, wat met meer recht bij het afval zou moeten liggen. Over heel ons leven regeert het geluk, naar willekeur verwijst zij de ene keer stervelingen naar het duister, dan weer verleent zij roem. Ook bij dichters en overige schrijvers doet zij haar macht gelden; velen danken hun faam meer aan de gunsten van het geluk dan aan eigen verdienste. Hoewel sommigen het verdienden dat hun naam eeuwig in herinnering bleef, zijn ze door de kwaadwilligheid van het geluk in vergetelheid geraakt en daar niet meer uit los gekomen. Wat nu echter, als, dankzij u, niet het geluk – zij is niets anders als de goddelijke voorzienigheid of voorbestemming - mijn geschriften zou toelachen, maar God zelf? Zou ik dan niet verheugd zijn, zou ik dan niet trots zijn en bekennen dat ik alles te danken heb aan uw naam, u, die mij onsterfelijk heeft gemaakt. Idomeneus is voor eeuwig beroemd geworden, omdat hij voorkwam in de brieven van Epicurus, Atticus dankt zijn roem aan Cicero, Lucilius aan Seneca; U heeft mij gevrijwaard van sterfelijkheid en wat zíj van anderen hebben ontvangen, dat bezorgt ú mijn brieven. Hoe dan zou ik u niet liefhebben, mij op u richten en mijn best doen u iedere dienst te bewijzen. In het begin van mijn brief heb ik mij uw dienaar genoemd, daar trek ik niets van terug.

Het is goed nader in te gaan op wat ik boven heb aangestipt, toen ik over dichters sprak. Ik heb mijzelf namelijk, voordat ik de kerkelijke wijdingen ontving, niet dichter genoemd, omdat ik wilde doorgaan voor de gelijke van Vergilius en Horatius of op één lijn wilde staan met wie dan ook van de oude dichters, die men vermaarde en heilige zieners noemt, omdat zij deel hebben aan de goddelijke geest. Ik heb die naam aangenomen in de zin die Seneca eraan geeft, wanneer hij in een van zijn brieven zegt dat iedereen die verzen maakt, dichter is, ook al verwijst deze titel in absolute zin bij de Grieken naar Homerus en bij de Romeinen naar Vergilius. Ook ik heb nu en dan poëzie het licht doen zien, elegisch werk, eclogen geschreven en zelfs een satire gecomponeerd; toch heb ik mij de dichtertitel niet uit eigen overmoed aangemeten, ik ben haar pas gaan voeren toen koning Frederik, na een paar van mijn werkjes te hebben ingezien, mij te Frankfurt de lauwerkrans had geschonken.[15] Zij die het kerkelijk of wereldlijk recht hebben bestudeerd en de meestertitel hebben ontvangen, betitelen zich in hun correspondentie met vrienden als doctor in de rechten. Op dezelfde wijze vond ook ik het geoorloofd de titel van dichter aan te nemen; ik wilde niet de indruk wekken dat ik geen respect voelde voor de mij verleende eer of voor de schenker. Want ook ik heb mijn hand teruggetrokken van onder de lat en ken het heilig woud van Mars en de schimmen, gekweld door Cacus[16] en de geweldige olmen, die Monychus slingert. Ik leek recht te hebben op de titel in die kunst, waarop ik mij een goed deel van mijn leven had toegelegd. Maar er was nog een tweede, niet minder belangrijke reden om mij in toenemende mate van deze titel te bedienen. Toen ik namelijk na mijn komst in Oostenrijk door de koning als secretaris in dienst was genomen, trof het mij onaangenaam dat allen die in Wenen voor deskundig doorgingen, de dichtkunst verafschuwden als een verderfelijke en verfoeilijke zaak. Ik begon dus te argumenteren en vaak met hen te discussiëren en aan te tonen dat de dichtkunst, voor wie haar op juiste wijze in praktijk bracht, vruchtbaar was en dat haar bijzondere naam als eerbiedwaardig en heilig moest worden beschouwd. Toen begon ik ook mijzelf als dichter te afficheren om iedereen te laten zien dat ik aan deze titel hechtte en heb haar pas laten varen, toen ik tot de kerk kwam, de wijdingen ontving en tot het priesterambt werd bevorderd; vanaf dat moment heb ik alle wereldlijk vertoon de rug toegekeerd. Nu weet u waarom ik mij dichter heb genoemd en hoe ik over mijzelf gedacht heb als drager van zulk een titel.

U heeft met grote kennis van zaken uw visie gegeven over enige aspecten van de dichtkunst. Het ligt daarom in de lijn, dat ook ik als mijn mening naar voren breng, hoe men tegenover de dichtkunst moet staan. Vaak heb ik haar in mijn geschriften in bescherming genomen, nog vaker heb ik haar verdedigd in gesprekken met opponenten, en ik wil daarvan in deze brief een samenvatting geven.

Alle tegenstanders van de dichtkunst, die maar enigszins op de hoogte zijn, voeren de volgende argumenten tegen haar aan: Plato, ongetwijfeld de meest vooraanstaande filosoof aller tijden, heeft bij zijn onderzoek naar de beste zeden en de beste staat de dichters uit zijn ideale staat verbannen;[17] dat zou hij zeker niet gedaan hebben, als zij van nut waren. Dichters mogen bijgevolg niet worden toegelaten. Cicero zegt in zijn Gesprekken te Tusculum, wanneer hij het heeft over de smart:

"Maar zie je nu wat voor kwaad dichters kunnen aanrichten? Zij voeren de dapperste mannen weeklagend ten tonele, ze maken onze harten week en zijn daarbij zo zoetgevooisd, dat zij niet alleen gelezen, maar zelfs vanbuiten geleerd worden. Wanneer zich zo bij een inferieure tucht thuis en een leven dat zich afspeelt in de schaduw en in weekheid ook nog de dichters voegen, ontkrachten zij alle morele kwaliteiten."[18]

Hierin ligt alles besloten wat men tegen de dichters kan inbrengen. Maar voor tegenstanders die meer pijlen op hun boog hebben, is dit nog niet voldoende, zij breiden hun aanval op deze zachtaardige muze uit. "Boethius," zeggen zij, "een zeer geleerd man en iemand van zuivere levenswandel, voert de filosofie als gesprekspartner ten tonele; deze schijnt én de dichtkunst én de redenaarskunst te betitelen als verleidelijke hoeren, die niet alleen de pijn van een noodlijdende geest met geen enkele remedie verlichten, maar de geesten der mensen zelfs voeden met zoetsmakend gif en hen wennen aan ziekte in plaats van hen te bevrijden.[19] De zeer strenge Romein Cato verweet Marcus Nobilior dat hij dichters naar zijn provincie had meegenomen; hijzelf echter nam de dichter Ennius mee naar Aetolië.[20] Hieronymus, dat stralend licht van de Kerk, verklaart door een engel gegeseld te zijn, omdat hij meer weg had van een Ciceroniaan dan van een christen. Wat zou die engel gedaan hebben, als hij hem een Vergiliaan of een Terentiaan had gevonden? Hij hekelt meerdere bisschoppen, die het lezen van de evangeliën achterstelden bij het genoegen dat zij putten uit de lectuur van de poëzie. En verder, hoe zouden wij dichters omhelzen, die het zedeloos en overspelig gedrag beschrijven niet alleen van mensen maar zelfs van goden, en jonge mannen onderrichten in drinken, liefhebben en hoererij? Bestaat er groter ideaal om na te volgen dan een god, wie zou iemand die kan aantonen dat hij het voorbeeld van goden heeft gevolgd, iets kunnen verwijten? Terentius legt Chaerea in de mond, dat hij in navolging van Jupiter een jong meisje heeft verleid; het is niet gering, wanneer een god als aanstichter wordt gezien. Chaerea zegt:

"Op het schilderij was de mythe afgebeeld, hoe Jupiter eens een gouden regen had doen neerdalen in de schoot van Danaë. Ook ik begon ernaar te kijken en omdat die god ooit eenzelfde soort spel had gespeeld, deed het mij enorm veel plezier, dat een god zich in een mens had veranderd en zich heimelijk via andermans dak door het dakluik toegang had verschaft en door zijn vermomming een vrouw te pakken had genomen. En wat voor een god! Een die het hemelruim met zijn donder doet schudden. Zou ik, zwakke mens, dat dan niet doen? Jazeker, ik heb dat gedaan, en graag ook!"[21]

Dat doen dichters vaak: zij vertellen zulke erge dingen over de goden, dat zelfs losbandige vrouwenjagers ze beneden hun waardigheid zouden vinden. Hoe zou, wanneer hij dat leest, een baardloze jongeman reageren, die - zo is de natuur - gemakkelijk is te verleiden tot ondeugd?[22] Slechte voorbeelden hebben sneller en gereder hun uitwerking in onze geest, wanneer zij uitgaan van grote figuren. Dus is een staat die haar poorten niet sluit voor dichters, niet goed ingericht.

Met deze argumenten, bestreden ze me meestal. Ik van mijn kant placht daar het volgende tegenin te brengen. Wat heeft het voor zin de staat van Plato in stelling te brengen, die nooit waar dan ook gerealiseerd is? Het zal de dichterschare een zorg zijn dat zij uit die staat verbannen worden, die men nog nooit, noch in de hemel noch op aarde, gezien heeft? Wanneer de ficties van dichters doorgaans dromen behelzen, afkomstig van de tweetoppige Parnassus, vraag ik mij echt af, waarom Plato dan de dromers uit zijn droomstaat heeft verdreven. Waarom zou ik er bezwaar tegen hebben verbannen te zijn uit een staat, waarin haar stichter niet eens kan wonen? Plato had stellig geen andere keus dan óf zijn eigen staat te verlaten óf de dichters mee naar binnen te nemen, aangezien hijzelf dichter was: bij Macrobius vindt men een aantal verzen van zijn hand, die nogal speels zijn voor zo'n serieus en groot man. Zelfs Cicero zou geen toestemming krijgen die staat te betreden, die dichters uitbant, omdat ook hij drie boeken in dichtvorm over zijn tijd heeft geschreven.[23] Ook al prijst hij Plato, wanneer die de dichters buiten zijn staat houdt, toch weert hij zelf de dichters niet uit Rome, aan wie hij, zo geeft hij toe, alles te danken heeft. Toen Gracchus weigerde de uitstekende dichter Archias in de staat te laten blijven, wie anders dan Cicero heeft hem toen verdedigd? Wij bezitten zijn rede, die ik hierboven heb vermeld en waarin hij het volgende zegt:

"Laat dus bij u, de meest beschaafde mensen, de naam van dichter heilig zijn, een naam die nooit door enig barbaars volk geschonden is. Rotsen en eenzame plaatsen geven antwoord aan een stem, wilde dieren blijven dikwijls staan bij het horen van gezang en worden volgzaam; laten wij, die op de beste wijze gevormd zijn, ons dan niet meeslepen door de stem van dichters?"[24]

Men ziet hoe Cicero, wanneer het om de waarheid gaat en hij in ernst spreekt, de dichters niet uit zijn staat verwijdert, maar aanspoort hen te behouden, toe te laten, met eer te overladen. Wat zal ik over Boethius zeggen? Wie kan zijn lach bedwingen, wanneer hij een dichter de dichtkunst hoort veroordelen? Of is Boethius niet juist vooral dan dichter, wanneer hij de muzen van de dichtkunst hekelt door de filosofie op te voeren terwijl zij met hem in verzen spreekt en zich bedient van ficties? Hoeveel verhalen heeft hij niet, hoeveel verschillende maatsoorten! Boethius die de dichtkunst veroordeelt, gedraagt zich als de man die zwoer dat men niet mag zweren. Maar Boethius' bedoeling was dieper dan de vijanden van de dichters kunnen vatten of kan worden uitgelegd door deze uiteenzetting in briefvorm. Immers dichters moet men ofwel lezen of men moet over heel de wereld weglopen voor Boethius met zijn Troost. Wanneer namelijk bij hem de filosofie de goddelijke voorzienigheid bespreekt, schroomt zij niet Lucanus haar collega-filosoof te noemen en een versregel van hem in te lassen: "De winnende zaak behaagt de goden, de verloren zaak Cato."[25] Ik ben niet onder de indruk van Cato's autoriteit, geen echte edelman luisterde naar hem, de senaat, bij wie dichters altijd hoog in ere stonden, zwichtte niet voor hem. Ik kan een groot aantal vooraanstaande mannen aanvoeren om Cato het hoofd te bieden, die ik verderop zal bespreken. Nu neem ik Hieronymus als voorbeeld. Ik zou willen dat alle levenden in zijn voetstappen traden, want dan waren wij allen in staat om een heilig leven te leiden én uit te blinken in welsprekendheid. Hieronymus stroomt over van citaten uit dichters en men zou geen traktaat of brief van hem kunnen aanhalen die niet doortrokken is van een ciceroniaanse welsprekendheid. Dat kan men ook constateren bij de overige kerkvaders, wier welsprekendheid niet tot klinken was gekomen, als de dichters haar geen glans verleend hadden. Hieronymus in ieder geval had zich eerst verzadigd met wereldse literatuur en zich gelaafd aan alle mogelijke heidense wetenschappen, voordat hij zei door een engel gegeseld te zijn. Van mij krijgt iedereen verlof om zo te handelen: eerst alle dichters zien, lezen en bestuderen en vervolgens de studie van wereldse literatuur afzweren. Geen bezwaar of verzet mijnerzijds. Ik ben er de man niet naar om pausen lof toe te zwaaien, wanneer zij buiten de evangeliën om "Tityre tu patulae"[26] of "arma virumque"[27] zingen. Laat iedere leeftijd en iedere waardigheid de studies beoefenen die bij haar passen. Evenzeer als ik zou willen horen dat een bisschop zich heeft toegelegd op de grammatica en de dialectiek, wenste ik dat hij vertrouwd is met het werk van dichters; maar om er nu nog mee kennis te maken zou ik allerminst aanraden. Het oordeel van Hieronymus in deze zal ik verderop bespreken. Het laatste en volgens hen meest ernstige verwijt voeren die mensen aan, die wijzen op allerlei verhalen waarmee dichters zwakkere geesten verleiden en ondermijnen, of door over goden te spreken of door het aanpraten van bepaalde genietingen. Wat die goden betreft, dat mag men de dichters niet aanrekenen: de fout ligt hier bij de tijd, niet bij de persoon. De tijd waarin zij leefden bezat nog niet ten volle de kennis van één enkele God. Het waren heidenen, die in goden als Jupiter, Juno, Saturnus en Mars geloofden en van dit soort dwaling waren evenzeer filosofen als dichters slachtoffer. Socrates, Plato, Aristoteles, Zeno, Cleanthes, Diogenes en Aristippus hebben aan de goden geofferd. Is het dan wonderlijk dat dichters die goden prijzen, die naar het geloof van hun tijd de hemel bewoonden? Wanneer een dwaling algemeen is, mag men dat niemand persoonlijk aanrekenen. Als men geen dichters mag lezen, omdat zij van goden spreken, zal men ook geen filosofen mogen inzien, wier geschriften vol staan met de namen van goden. Wie is echter tegenwoordig zo dwaas dat hij aan Jupiter offert of wierook voor Hercules brandt, omdat zij voorkomen in de zangen der dichters? Elk kind heeft, hangend aan moeders rok, al geleerd[28] dat die personen, over wie de dichters schrijven - overigens meer overeenkomstig de waarheid dan de filosofen - onrein en goddeloos zijn geweest; immers door hun schanddaden te beschrijven maken zij ons duidelijk dat zij zich alles behalve goddelijk gedroegen en dat al degenen die in de Oudheid altaren aan hen gewijd hebben, volslagen gek waren. Dat zij ingesteld zijn op genot en pijn lijken te beschouwen als het hoogste kwaad, liefdesavonturen beschrijven, drank aanbevelen en de lof zingen van een tafel beladen met spijzen, hoeft voor ons geen reden tot opwinding te zijn. Dichters voeren uiteenlopende karakters op en waken er volgens de regels der kunst voor om een jongeman de rol van een grijsaard te laten spelen of een volwassene die van een jongen. Sardanapals[29] manier van spreken zal verschillen van die van Arbaces.[30] Als Davus spreekt, zal hij anders klinken dan de vermetele Pithias,[31] een dichter zal aan Cato strengheid, aan Gaius Caesar mildheid verlenen. De een zal de goede mensen begunstigen, maar weerspannigen onder de duim houden, goede raad geven, hen die beducht zijn voor zonden aan zijn hart drukken, een tafel, met een sober maal gedekt, prijzen en een weldadige rechtvaardigheid voorstaan. Een ander is een vijand van de deugd, bloeddorstig, vertrouwt niemand, volgt zijn maag en zijn lusten en zal een taal spreken overeenkomstig zijn aard. Een dichter behoort de typische kenmerken van de karakters die hij beschrijft te observeren en daaraan een levensechte manier van spreken te ontlenen. Wanneer de dichter zijn personen zo laat spreken, toont hij ons wat wij aan ons vaderland verschuldigd zijn, wat aan vrienden, welke liefde men moet koesteren jegens ouders, broer of gastvriend; hij wijst ons op de verantwoordelijkheid van een senator, een rechter, een aanvoerder die ten strijde trekt. Hij geeft aan hoe loffelijk het is voor goede mensen om bescheiden te leven, waartoe de deugd leidt, waartoe de dwaling.

Ieder maakt er aanspraak op dat hij de weg wijst naar het hoogste goed. Als iemand dan niet het juiste pad ontsluit en staande houdt dat men in genot of carrière of macht zijn geluk moet zien te vinden, hoeft ons dat niet te verbazen, want juist op dit punt blijken er ook onder filosofen veel verschillende richtingen te bestaan. Zo is te begrijpen hoe Cicero in zijn Gesprekken te Tusculum, na nogal hevig te zijn uitgevallen tegen dichters die dappere mannen als kleinzerig afschilderen, wanneer ze pijn lijden, zichzelf even later tot de orde roept en dan, als spijt het hem dat hij te fel van leer getrokken is, zegt:

“Maar waarom boos zijn op de dichters? Wij weten van filosofen, leermeesters in de deugd, die zeiden dat niets erger is dan pijn.”[32]

Als wij dichters afwijzen, omdat zij verhalen hoe Hercules het uitschreeuwt of Prometheus klaagt over zijn straf of hoe Priamus de dood van zijn zonen beweent en Andromache de dood van haar man, dan, vrees ik, verwerpen wij ook de heilige Schrift, die vermeldt dat David, een heilig en bij God geliefd man, de dood van zijn zoon niet heeft kunnen verdragen: “Mijn zoon Absalom, zei hij, mijn zoon Absalom, ware het mij gegeven voor u te sterven, Absalom mijn zoon, mijn zoon Absalom!”[33]

Alles wat men bij de dichters niet zou mogen lezen, vindt men letterlijk of ten naaste bij gelijk ook in de Heilige Schrift. Het begin van de mensheid is met bloed bevlekt en het in zonde levende volk Gods riep de zondvloed over zich af, Sodoma en Gomorra werden weggevaagd door hun schandelijke wellust. Lot, biedt in slaap verzonken het beeld van dronkenschap en ontuchtige liefde. Isaäk wordt door zijn vrouw misleid, Esau in de plaats gesteld van zijn broer. Twee maal zeven jaar zette Jacob zijn zinnen op een huwelijk met Rachel en al die dagen bijeen schenen hem gering in vergelijking met de omvang van zijn liefde. Jozef werd door zijn broers verkocht, Judas verwekte kinderen bij zijn schoondochter, Samson sliep met een hoer, Jeftha offerde zijn dochter, Athalia vergoot onschuldig bloed. Sla nu, na lezing van het boek Richteren, het boek Koningen open: David was een uitverkorene van God, toch bleek hij een verrader en pleegde overspel en doodslag. Amon schond zijn zuster, Absalom doodde zijn broer, verdreef zijn vader van de troon en nam bezit van diens bijvrouwen. Salomon liet zich van de rechte weg brengen door zijn bijvrouwen en echtgenotes, Naboth werd ten onrechte gestenigd, terwijl Zerubabbel koning speelde over de koning.[34]

De talloze misdaden waarvan de Heilige Schrift verhaalt, vallen buiten het bestek van een brief. Toch lezen wij haar en hebben er baat bij, want zij opent onze ogen voor het feit dat een slecht leven slecht eindigt en aan de goeden een goed einde ten deel valt. Zo is het ook met de geschiedverhalen van andere volkeren en de vertellingen van de dichters.

Hiermee is, geloof ik, in ruime mate aangetoond, dat men dichters niet hoeft te mijden omdat zij zo vaak schandelijke verhalen vertellen, want nog vaker prenten zij ons in wat eervol is.

Rest nog het voorbeeld aan te voeren van beroemde mannen, die voor de dichters een vurige liefde koesterden en aan hun werk veel genoegen beleefden. Wij weten immers dat dichters niet alleen bij afzonderlijke personen geliefd zijn geweest, maar ook door staten officieel zijn geëerd. Orpheus uit Thracië, zoon van Oeager, een van de alleroudste dichters, werd in de Oudheid zo hoog geëerd dat men in de tempel der Muzen een beeld van hem heeft geplaatst, dat volgens de geschiedschrijver Arrianus[35] daar is blijven staan tot Alexander de Grote. Toen deze namelijk de Triballi had overwonnen en de Illyriërs onderworpen, Thebe had verwoest en aan Athene vrede had geschonken, zag men dat beeld onophoudelijk zweten; daarmee wilde het, volgens de uitspraak van de ziener Aristander[36], duidelijk maken dat de dichters, die Alexander en zijn daden in hun verzen wilden bezingen, een enorme taak wachtte. Cicero deelt mee, dat de inwoners van Colophon Homerus als een van hun stadsgenoten beschouwden, dat die van Chios hem als medeburger opeisten, maar dat Smyrna staande hield dat hij vandaar stamde; in deze stad is zelfs een heiligdom aan hem gewijd. De Atheners die hun staatsinrichting aan de wetgeving van Solon danken, hielden hun dichters zozeer in ere dat zij hen niet alleen het bestuur over de staat maar zelfs de leiding in de oorlog toevertrouwden. Want toen zij in een felle oorlog tegen de Spartanen verwikkeld waren, werden twee veldheren gekozen: Pericles, een man van gebleken kwaliteiten, en Sophocles, schrijver van tragedies. Zij verwoestten, elk met een deel van het leger, het land van de Spartanen en brachten veel steden in Klein-Azië onder de macht van Athene. Wat zal ik van die Spartanen zeggen? Midden in een oorlog tegen de Messeniërs werd hen opgedragen de Atheners om een legeraanvoerder te vragen. Dezen zonden daarop de manke dichter Tyrtaeus. Hoewel zij gevormd waren door de harde wetten van Lycurgus en een volk van ruwe zeden, weigerden de Spartanen niet die dichter te gehoorzamen. Na twee nederlagen zouden zij ongetwijfeld de overwinning aan de vijand gelaten hebben, als Tyrtaeus niet zijn gedichten, die hij volgeschreven had met aansporingen tot dapperheid, troost met de verliezen en raadgevingen voor de oorlog, in de volksvergadering had voorgedragen. Daarmee blies hij de soldaten zoveel vuur in dat zij zich niet om lijfsbehoud, maar om hun begrafenis bekommerden en bordjes aan hun rechterarm vastbonden met daarin hun eigen naam en die van hun vader gegrift; wanneer bij een nederlaag allen zouden sneuvelen en de tijd de lichamen onherkenbaar had gemaakt, kon door deze naamsaanduiding hun begrafenis geregeld worden. Dankzij die algemene geestdrift kwamen de Spartaanse soldaten uiteindelijk als overwinnaars uit de strijd tevoorschijn. Je ziet hoe Griekse staten ingenomen waren met dichters in hun midden. In even grote mate waren de Romeinen gesteld op hun dichters. Bekend is het vers: “Mantua verheugt zich over Vergilius, Verona over Catullus[37], Cordoba kan bogen op Lucanus en Seneca, Venusia op Horatius, Brindisi op Pacuvius, Bordeaux op Statius; de Peligni verwijzen naar Ovidius[38], de stad Aquino naar Juvenalis, Bilbilis[39] naar Martialis. De Florentijnen laten er zich op voorstaan dat Dante in hun midden geboren is, hoewel deze zich uitdrukte in het dialect van zijn moeder.

De Ouden beweren zelfs dat de goden, die zij in de hemel situeerden, hun zorg over de dichters uitstrekten. Apollo heeft namelijk, verzekeren ze, de namen onthuld van degenen die de dichter Archilochos gedood hebben. Tijdens het beleg van Athene door de Spartaan Lysander, zou deze door Bacchus in zijn slaap zijn gemaand om zijn lievelingsdichter te laten begraven: het lichaam van de boven genoemde tragicus Sophocles was namelijk nog niet ter aarde besteld. Toen Lysander dit had vastgesteld, laste hij een gevechtspauze in om de vermaarde dichter met de eer die hem toekwam te laten begraven.[40] Simonides die bij zijn gastheer in Thessalië dineerde, ontkwam, toen de eetzaal instortte, dankzij een waarschuwing van Castor en Pollux.[41]

Laten we hierna nog voorbeelden aanhalen van koningen en aanvoerders. Solon die, zoals is aangestipt, de Atheners wetten gaf, wilde het eiland Salamis, dat de inwoners van Megara aan zijn stad hadden ontfutseld, weer in handen krijgen. Hij trad in de volksvergadering naar voren en wendde - iets dat tegen zijn natuur inging - voor dat hij dichter was: met voor hem ongebruikelijke verzen haalde hij zijn medeburgers over om de wapens op te nemen tegen de inwoners van Megara. Toen Themistocles, de allergrootste in Athene, gevraagd werd naar wiens stem hij het liefst luisterde, zou hij geantwoord hebben: “Naar de stem van hem die het best de hoogste deugd verkondigt.” Daarmee bedoelde hij natuurlijk een voortreffelijk dichter, in wiens verzen de deugd wordt bezongen en oplicht als een edelsteen die in goud gevat is. Alexander,[42] zoon van Amyntas, die als een rijk man werd beschouwd en die meer dan ieder ander gouden beelden had gewijd aan Jupiter in Delphi, was een groot liefhebber van de lyrische dichter Pindarus. Archelaus, na hem koning van Macedonië, betrok de tragediedichter Euripides in zijn belangrijkste plannen en vond het niet genoeg diens begrafenis te bekostigen: hij sneed zijn haar af en toonde in het openbaar het verdriet dat hij inwendig voelde. Toen Alexander de Grote naar Klein-Azië overstak, had hij een groot aantal schrijvers bij zich om zijn daden vast te leggen; toch zei hij, toen hij bij Sigeum de grafheuvel van Achilles zag: “O gelukkige jongeman, dat jij Homerus hebt getroffen om jouw dapperheid te bezingen[43].” En terecht, volgens Cicero, want als die vorm van kunst er niet geweest was voor hem, zou dezelfde grafheuvel én zijn lichaam én zijn naam uitgewist hebben. Volgens de geschiedschrijver Arrianus spaarde dezelfde Alexander bij de verwoesting van Thebe én het huis van de boven genoemde Pindarus én zijn familie, uit respect voor de naam van de dichter.[44] Lysimachus, een van de opvolgers van Alexander, stond op vertrouwelijke voet met een komediedichter. Zo ziet u welke verering vooraanstaande Grieken voor de dichtkunst hadden.

Laten wij het nu hebben over de Romeinen. Scipio Africanus Major liet een standbeeld van de dichter Quintus Ennius op zijn graf plaatsen.[45] Scipio Africanus Minor bevrijdde de komediedichter Terentius uit Carthaagse gevangenschap en liet hem bij zijn triomftocht in Rome, met de muts van de vrijgelatene op zijn hoofd, meelopen in de stoet. Lucullus overlaadde de dichter Archias met eerbewijzen.[46] De dictator Sulla eerde Gallische en Spaanse dichters met talrijke geschenken en de ijver van een hem vijandig gezinde dichter achtte hij evengoed een beloning waardig [47]. Ook Metellus Pius luisterde welwillend naar uit Cordoba afkomstige dichters, hoewel hun gedichten voor zijn oren plomp en vreemd klonken.[48] De grote Pompeius verleende zijn biograaf Theofanes uit Mytilene het burgerrecht ten overstaan van al zijn soldaten.[49] “Niemand,” zegt Cicero, “staat zo afwijzend tegenover de dichtkunst, dat hij niet graag toestaat dat de grootheid van zijn daden voor eeuwig in verzen bezongen worden.”[50] Vandaar dat de beroemde veldheer Gaius Marius, in weerwil van zijn woeste natuur en ongeciviliseerde leefwijze, een grote genegenheid aan de dag legde voor Lucius Plotius, de juiste persoon, dacht hij, om zijn krijgsdaden naar behoren te verheerlijken.[51] En Julius Caesar hield niet alleen van dichters, maar wilde ook zelf tot het gilde der dichters toetreden, en toen het gezelschap bij zijn binnenkomst niet opstond nam hij geen aanstoot aan hun gedrag. Nadat hij door rovers gevangen was genomen en in gijzeling werd gehouden totdat losgeld werd betaald, schreef hij redevoeringen en gedichten, die hij hen voorlas, en noemde degenen die daar te lauw op reageerden botteriken en barbaren.[52] Iedere beginneling in de klassieke literatuur weet hoe welwillend en vrijgevig Octavianus Augustus is geweest jegens Varro, Vergilius en Horatius. Ook zelf was hij, zoals Suetonius ons doet weten, geen onverdienstelijk dichter en een liefhebber van de oude komedie, waarvan hij bij publieke festiviteiten stukken liet opvoeren. Op alle manieren bevorderde hij de talenten van zijn tijd, met aandacht en geduld luisterde hij naar hun voorlezingen, niet alleen gedichten en geschiedschrijving maar ook redevoeringen en dialogen. Maar hij was er tegen dat over hemzelf geschreven werd, behalve wanneer dat in ernst en door de allerbesten geschiedde.[53] Vespasianus, die boete heeft gedaan voor zijn gruwelijk vergrijp jegens onze Heiland, steunde in hoge mate talenten en kunsten, hij voerde een jaarlijkse toelage uit de schatkist in ten behoeve van Latijnse en Griekse retoren en hij nam vooraanstaande dichters en kunstenaars in dienst. Titus, lieveling genoemd van de mensheid en onderlegd in Grieks en Latijn, drukte zich bekwaam en zonder moeite uit in proza en poëzie. Keizer Severus beloonde met een goudstuk per regel de dichter Appianus, die een beschrijving in versvorm had gegeven van de soorten en de natuur van de vissen en het vangen ervan; sindsdien sprak men van de gouden verzen van Appianus.[54] Gratianus[55] die een uitstekende literaire vorming had genoten, was gewoon om gedichten te schrijven, verzorgd te spreken en de disputen van retoren van commentaar te voorzien. Van Theodosius wordt verteld dat het hele veld van de wetenschap en in het bijzonder de poëzie hem ter harte ging. Vind u niet dat wij al die grote mannen uit Griekenland en Rome heel goed in stelling kunnen brengen tegenover Cato en Plato? Maar hier, zegt u misschien, gaat het om heidenen wier stem geen gehoor mag vinden binnen de Kerk.

Dan neem ik onze eigen mensen als voorbeeld, tegen wie niemand bezwaar kan inbrengen. David, wiens psalmen door de hele Kerk worden gezongen, treedt toch zeker op als dichter, wanneer hij voor het joodse volk zijn liederen zingt; ook Salomo en andere profeten die in verzen schrijven, worden algemeen als dichters beschouwd. En dan die aanvoerder van het leger der christenen en onoverwinnelijk pleitbezorger, de apostel Paulus: haalt hij niet in zijn brief aan Titus een vers aan van Epimenides: “Kretenzers: eeuwige leugenaars, slechte beesten, luie varkens.”[56] In een andere brief[57] citeert hij een versregel van Menander: “Verkeerde omgang bederft goede zeden.” En toen hij in Athene op de Areopaag debatteerde[58] nam hij, zo schrijft Hieronymus,[59] Aratus tot getuige. Neem voorts Tertullianus, Cyprianus, Lactantius, Firmianus, Ambrosius, Augustinus, Gregorius en de vaak door mij geciteerde Hieronymus: geen van hun werken leest men zonder de invloed van de dichtkunst te bemerken. Niettemin hebben sommigen, zegt Firmianus, aan Cyprianus verweten dat hij in zijn geschrift tegen Demetrianus getuigenissen van de profeten en apostelen heeft aangevoerd, die in de ogen van deze mensen verzonnen en gelogen waren, in plaats dat hij filosofen en dichters citeerde, tegen wier gezag een heiden als Demetrianus niet kon ingaan.[60] En dan Augustinus: deze legt een zwaarwegende getuigenis af over Vergilius, wanneer hij in het eerste boek van De Stad Gods zegt:[61]

Jonge kinderen lezen hem met de bedoeling om, wanneer zij deze allergrootse en superieure dichter in hun jonge jaren in zich opnemen, hem niet licht meer uit hun geheugen te kunnen wissen, volgens het woord van Horatius: “Een nieuwe urn zal lang de geur bewaren van het vocht waarin hij is gedompeld.”[62]
Deze meest beroemde kerkleraar zegt dat men Vergilius niet aan de vergetelheid mag prijsgeven, dus impliciet raadt hij aan hem te lezen. Ook Hieronymus deelt dat gevoel, hij betoogt dat knapen Vergilius bij de hand moeten hebben, hoewel hij dat in zijn brieven een zondig genot noemt. En verder, wie zou de bloemlezingen durven veroordelen, de Griekse, samengesteld uit de verzen van Homerus en de Latijnse uit de gedichten van Vergilius, die de menswording, de tekenen, de profetie, de dood, verrijzenis en hemelvaart van de Verlosser in dichtvorm hebben beschreven? Is de priester Juvencus geen lof waard, dient hij niet door iedereen gelezen te worden, die onder keizer Constantijn het leven van onze Verlosser in verzen heeft beschreven en niet heeft geaarzeld de verhevenheid van het evangelie te onderwerpen aan de wetten van het metrum?[63] Moet ik Apollinarius uit Syrië noemen, die de oude geschiedenis der joden in epische verzen heeft verhaald, zoals Sozomenus met lof vermeldt,[64] de komedies van Menander en de tragedies van Euripides en de lyrische poëzie van Pindarus heeft nagevolgd en de lectuur van de evangeliën in poëtisch vorm heeft gegoten. Waarom niet? Men leze het, als men erover kan beschikken. Toen Julianus de Afvallige de macht had gegrepen, meende hij als bestrijder van het christelijk geloof daaraan het meest schade te kunnen toebrengen door aan christenen de lectuur van Homerus en andere Griekse auteurs te verbieden, en onze vijanden schijnen hem daarin te volgen.[65] Hoe onwetend, dwaas, om niet te zeggen volslagen primitief is het om te zeggen dat men alle dichters moet uitbannen. Laten zulke mensen liever zelf weggaan, als zij onze beschaving en literatuur verachten, moeten ze zich maar bij hun eigen soort, de wilde dieren, aansluiten. “Maar wat zegt u daar,” zal iemand zeggen, “spreekt u kwaad van de godgewijde Hieronymus, durft u die zeer heilige man tegen te spreken, valt u dat toonbeeld van christelijke godsvrucht af? Mocht u het niet weten, niemand fulmineert harder dan Hieronymus tegen dichters: “

“Voedsel van de duivel is dat alles: de poëzie van de dichters, wereldse wijsheid, de praal van retorische woorden. Iedereen laat zich verleiden door de welluidende klank ervan en, terwijl die verzen met hun zoet vloeiende melodie de oren betoveren, dringen zij binnen in de ziel en geeft het hart zich gewonnen. Maar wanneer men dat alles met de grootste aandacht en toewijding heeft gelezen, oogsten de lezers niets anders dan loze klanken en woordenruis; ze vinden er niet de veilige haven der waarheid, de troost der rechtvaardigheid; hakend naar kennis blijven zij hongeren naar de waarheid en de deugd ontberen.”[66]

Ik weet heel goed dat Hieronymus zulke woorden aan Damasus schreef in zijn uitleg van de parabel van de verloren zoon; maar ik lees de hele brief en blijf niet steken in de aanhef en spreek pas een vonnis uit, nadat ik de hele wet, tot het einde toe, gelezen heb. Ik volg de grote geleerde woord na woord, ik kom tot het inzicht dat hij met die woorden niet alleen de dichtkunst, maar ook de retorica, de filosofie en heel de wereldse wijsheid afwijst, omdat zij meer bloemen dan vruchten draagt en niet de weg van het leven in waarheid leert en dikwijls de lezer misleidt. Ik bestrijd dat niet, wanneer slechts sprake is van heidense dichters en filosofen, die Christus en de zegen van het kruis niet blijken te kennen. Toch vind je bij hen zóveel voorbeelden op gebied van de moraal, die een schandelijk gedrag ontraden en ons een eervol leven laten zien, dat wij er hier enige laten volgen. Welke woorden sporen doeltreffender aan tot deugd dan de volgende verzen van Juvenalis:

"Bid om een gezonde geest in een gezond lichaam;
vraag om een sterke geest vrij van de verschrikking van de dood,
een die de laatste levensfase als een gave der natuur ziet,
die in staat is welk lijden ook te dragen,
van boos worden geen weet heeft, niets begeert
en de beproevingen van Hercules en stug gezwoeg verkiest
boven liefde en festijnen en het dons van Sardanapal".[67]

Wees een goed soldaat, een goed beschermer en een onkreukbaar
scheidsrechter; als je ooit als getuige in een twijfelachtige en onzekere zaak
wordt gedagvaard: al zou Phalaris je opleggen om vals te getuigen
en met zijn stier dreigen om je tot meineed te bewegen,
hou vast aan je geloof, dat het allerergst is
om je eer op te geven voor het behoud van je leven[68]
en vanwege je leven de reden om te leven te verspelen.

Beteugel je toorn en matig je hebzucht, ontferm je over behoeftige lotgenoten.

Onkreukbaar van levenswandel en zuiver van geweten,
heb je geen Moorse spiesen nodig, geen boog, Fuscus,
noch een koker vol giftige pijlen…[70]

Hij wil zeggen: wat hen ook drijft, voor goede mannen is de weg veilig. Wie beter dan hij geeft een omschrijving van rechtvaardigheid:

Een rechtvaardig en standvastig man
brengt noch het ongeduld van burgers die het slechte bevelen,
noch de aanblik van een aandringende tiran noch de Zuiderstorm
uit zijn evenwicht.[71]

Wat anders heeft Vergilius op het oog, wanneer hij de oorden van de onderwereld beschrijft en de Elyzeïsche velden dan om ons aan te zetten tot liefde voor goede zeden en afkeer van ondeugden. Hij zegt:

Op deze plaats in de onderwereld zijn zij, die op aarde hun broeders gehaat, hun vader geslagen, een cliënt bedrogen hebben,
of – en dat is de grootste groep - gevonden rijkdom voor zichzelf hebben gehouden zonder een deel aan hun omgeving af te staan,
en zij die wegens overspel zijn gedood, die goddeloze wapens hebben gevolgd en niet hebben geschroomd de trouw aan hun heren te breken.[72]

Hier zijn zij die in de strijd voor het vaderland gewond zijn geraakt,
en zij die op aarde kuise priesters waren
en vrome zieners die uitspraken deden Apollo waardig
of die door het ontdekken van kunsten het leven verrijkt hebben
en zich door hun verdienste in de herinnering der mensen geprent hebben.[73]

En Theseus dan: doet hij niet in de tragedie van Seneca een soortgelijk relaas over de onderwereld, als hij zegt:

Ieder lijdt voor wat hij gedaan heeft; de misdaad keert terug naar de pleger
en de schuldige wordt gestraft met wat hij heeft aangericht.[74]

De heerser der goden ziet dit alles en, al is het laat,
misdadigers kunnen op zijn woede rekenen. [75]

Geknars klinkt daar en geweeklaag van gestraften,
de vlakte ziedt van duister tumult…[76]

Alsof hij het evangelie had gelezen en de woorden van de Verlosser had gehoord: “Gooi hem eruit, de duisternis in, waar geween is en geknars van tanden.” [77]

Wat zou tenslotte de bedoeling van Lucanus zijn, wanneer hij Cato opvoert, die het orakel van Ammon naast zich neerlegt, en wanneer hij deze verzen aan hem wijdt:

Zelf met de speer in zijn hand gaat hij de hijgende soldaten voor;
hij laat zien, door voorbeeld, niet door bevel, hoe ontberingen te verdragen;
nergens laat hij zich achterovergeleund in een wagen vervoeren; zelf is hij spaarzaam met slaap, hij is de laatste die een teug neemt, wanneer eindelijk een bron is gevonden en de jongeren met droge keel opdringen om hun dorst te lessen, hij staat en wacht, terwijl de dienaren drinken.[78]

Liever wilde ik deze triomftocht houden door de Syrten en de verste streken van Lybië dan driemaal in de wagen van Pompeius het Kapitool bestijgen of Jugurtha’s nek breken.[79]

Zegt hij daar niet met duidelijke en luide stem:
“Mensen, denk slechts aan moed, aanvaardt opgewekt de inspanning, laat honger, dorst en slaap u niet deren, zo stijgt men tot de sterren.”[80]

Maar, zeggen we, moeten wij het nu goed of slecht achten van deze zaken kennis te nemen, terwijl de grote Hieronymus aanraadt ze te mijden? De boeken van wijsgeren, die vol staan van heilzame ideeën en die wij gretig lezen, laat ik hier buiten beschouwing, hoewel zij bepaalde kiemen van bederf bevatten. Ook Hieronymus bepaalt niet dat wij ons volledig moeten onthouden van het lectuur van wereldse wijsheid, maar hij licht, zoals gezegd, Damasus voor op welke manier men wereldse wijsgeren en dichters moet lezen. Hij zegt:

In Deuteronomium[81] wordt een type van wereldse wijsheid beschreven in de gedaante van een gevangen genomen vrouw, ten aanzien van wie de stem van de Heer beveelt dat, wanneer een Israëliet haar tot vrouw wil nemen, hij haar hoofd moet scheren, haar nagels kortknippen en haar ontdoen van al haar haar; aldus gereinigd, mag zij in de armen van de overwinnaar toeven. Als wij dit naar de letter nemen, zou het dan niet belachelijk zijn? Zo zijn ook wij gewoon te handelen, telkens als we wijsgeren lezen, telkens als we boeken in handen krijgen met wereldse wijsheid. Als wij er iets in aantreffen dat van nut is, werken wij het om tot een punt van ons geloof. Maar wat overbodig is, of het nu afgoderij betreft, hartstocht of gehechtheid aan wereldse zaken, dat snijden wij weg, dat scheren wij kaal.[82]

Hieronymus gebruikt deze vergelijking nogmaals, wanneer hij schrijft aan Magnus, redenaar van de stad Rome, en hij voegt daaraan toe:

Is het dan vreemd, wanneer ook ik de wereldse wijsheid vanwege de bekoorlijkheid van haar welsprekendheid en de schoonheid van haar vormen van gevangene en slavin tot dochter van Israël begeer te maken en alwat dood in haar is, afgoderij, genot, dwaling, lusten, snoei of afscheer, mij verenig met het lichaam van haar die een zuiver hart heeft, en dienaren bij haar verwek voor de Heer van Sabaoth, en als mijn inspanningen vrucht dragen voor het huisgezin van Christus?[83]

Zo spreekt en denkt Sint Hieronymus erover, zonder vooroordeel en vanuit zijn eigen praktijk. Wanneer hem wordt gevraagd of christenen met zuiver geweten filosofen en dichters mogen lezen, wijst hij dit niet af voor iedereen, maar alleen voor degenen die zich uit verstrooiing in deze lectuur verdiepen. Ik schaar mij achter deze uitspraak en ben het roerend met de heilige geleerde eens. Want er zijn nu eenmaal allerlei dichters van diverse pluimage, dus men moet, vind ik, niet op alles wat zij zeggen acht slaan. Maar wanneer zij de woorden en daden van uitzonderlijke mannen beschrijven, mogen wij ons met heel ons hart laten meeslepen en ontvlammen, om te worden zoals zij waren. Stuit men echter op de beschrijving van verdorven mannen, dan dient men de navolging daarvan te ontvluchten en de oren te sluiten, zoals volgens de dichters zelf Odyseus zij oren heeft gesloten voor het gezang der Sirenen. Het meest treffende voorbeeld voor dit standpunt levert de grote Basilius, voor wie de Grieken zoveel bewondering hebben. Over de dichters spreekt hij het volgende oordeel uit, zoals we kunnen lezen in de vertaling van Leonardo Aretino:[84]

"Wij prijzen dichters niet wanneer zij dandy’s, minnaars, dronkaards of schelmen nadoen, noch wanneer zij geluk gelijkstellen met een rijke tafel en losbandig gezang, en nog het minst wanneer ze iets over de goden zeggen."

"Want zoals anderen slechts geur en kleur uit bloemen halen, bijen echter ook honing weten op te zuigen, zo kunnen zij die niet alleen maar achter het mooie uiterlijk van woorden aanlopen, van de dichters vruchten plukken."

"Bijen immers bezoeken niet alle bloemen in gelijke mate en die ze bezoeken, halen zij niet helemaal leeg; ze nemen wat ze kunnen gebruiken en laten de rest onaangetast. Ook wij zullen, als we verstandig zijn, plukken wat in harmonie en overeenstemming is met de waarheid en aan al het overige voorbijgaan."

"En omdat wij door de deugd tot dit leven opklimmen en de deugd zelf door dichters, geschiedschrijvers en wijsgeren hoog gewaardeerd wordt, moeten we ons het meest aan hun woorden houden."[85]

Ook zegt hij van iemand die bekend stond als een zeer scherpzinnig navorser van wat dichters beweegt, gehoord te hebben dat heel de poëzie van Homerus één lofzang is op de deugd en dat alles van die dichter, op een enkele uitzondering na, hierop gericht was.

Deze standpunten ten aanzien van wereldse dichters tref je aan bij grote en heilige mannen. De lezing van kerkelijke dichters, van wie, zoals bekend, het aantal groter is, bevelen zij zonder terughoudendheid aan en aanvaarden hun eerbiedwaardige naam en leer, onder wie Hilarius,[86] tijdgenoot van Hieronymus, en zij die welluidende kerkelijke hymnen hebben geschreven. Sommige tijdgenoten veroordelen, om een geleerde indruk te maken, alles wat zij zelf niet geleerd hebben; op hen zijn de woorden van Hieronymus van toepassing:
“Laten tandelozen niet afgunstig zijn op de tanden van hen die eten en mollen niet afgeven op de ogen van gazellen.”[87]

Dit onderwerp biedt zoveel stof tot discussie, dat ik me heb laten meeslepen, en terwijl ik een brief schrijf, met een verhandeling kom. Mijn uiteenzetting over de dichters sluit ik nu af. Als zij niet toereikend is om tegenstanders tevreden te stemmen, dan zal uw inzicht voldoende argumenten vinden om hen tot zwijgen te brengen.

Nu kom ik op het laatste deel van uw brief, waarin u een pleidooi houdt voor koning Wladyslaw.[88] U spreekt veel woorden van lof over die grote vorst en alles wat men tegen hem inbrengt, weerlegt u even welsprekend als prudent. Ik had al voorzien dat dit zou gebeuren, toen ik u mijn brievenbundel zond, en achtte het nuttig dat u kritiek levert op wat ik geschreven heb, wat niet zozeer het verslag is van een ooggetuige, maar van wat ik had gehoord. Zo is het immers makkelijker om de waarheid te vinden. Uw zeer evenwichtige en gefundeerde verdediging van de zaak van de koning biedt mij juist gelegenheid u aan bepaalde zaken te herinneren en in bescheiden mate met u in discussie te gaan, niet omdat ik u zou willen bestrijden, maar omdat ik graag beter word ingelicht. Want al zijn de mensen naar wie ik heb geluisterd en wier woorden mijn beeld van de geschiedenis hebben gevormd, van hoge klasse, aan uw naam hecht ik toch meer waarde. In de eerste plaats bent u betrokken geweest bij de door mij besproken gebeurtenissen en verder strookt het niet met uw aard, uw waardigheid en leeftijd de waarheid geweld aan te doen. Maar wees zo goed te luisteren naar enkele punten waarin ik mij gedwongen voel het niet met uw weergave van de feiten eens te zijn. In eerdere brieven heb ik verteld hoe de nobele en jonge Wladyslaw, koning van Polen, zich door zijn adviseurs heeft laten overhalen om zich de Hongaarse troon toe te eigenen.U, geachte kardinaal, stelt dat dit een kromme voorstelling van zaken is, ver bezijden de waarheid, en voert redenen aan waaruit zou blijken dat hij de wettige koning is van Hongarije. De voornaamste daarvan is, dat na het overlijden van Albert[89] de koningin[90] en de inwoners van het rijk hem eenstemmig hebben opgeroepen om het koningschap op zich te nemen: met zijn hulp en onder zijn leiding zou zo het katholieke geloof en de bevolking van Hongarije kunnen worden beschermd tegen de bedreiging van de Turken, die toen als naburen dat land talrijke nederlagen toebrachten.[91] U voegt hieraan toe dat u de gezanten, die om deze reden waren gezonden, duidelijk te verstaan heeft gegeven dat, aangezien Albert bij zijn dood de koningin zwanger had achtergelaten, het niet was toegestaan dat een vreemde koning de troon besteeg, en dat u hen het zwijgen hebt opgelegd, wat ook de bezwaren waren die zij naar voren brachten. U zendt mij bovendien een afschrift van het decreet waarin de prelaten en edelen van Hongarije alle bezwaren die ingebracht konden worden tegen de kroning van Wladyslaw, als niet ter zake doende bestempelden. Ik geeft toe, alles is gegaan zoals u schetst en geen enkel van uw woorden trek ik in twijfel. Luister echter naar wat mij dwarszit. U zegt dat Albert koning van Hongarije is geweest, dat bij zijn dood zijn echtgenote zwanger achterbleef en een zoon Ladislas[92] ter wereld bracht. Hierbij merk ik op dat hij tot koning is gekroond, voordat Wladyslaw Hongarije binnentrok. Wat moeten we hiervan zeggen: horen zonen van koningen niet hun vaders troon te behouden? Moet iemand die de zoon uitsluit en zich daarna de troon toeeigent niet een usurpator genoemd worden? In Hongarije bestaat óf de mogelijkheid van opvolging óf van verkiezing. Bij de dood van de koning was een zoon voorhanden: als de zoon de vader opvolgt, zie ik niet met welk recht het volk de keuze op Wladyslaw kan laten vallen; als een verkiezing de koning aanwijst, dan gun ik uw partij de overwinning. Mensen die verzekeren op de hoogte te zijn met wat in Hongarije gebruikelijk is, zeggen mij echter dat daar, buiten het volk om, zonen hun vader opvolgen op de troon. Uit apostolische brieven blijkt dat de paus hetzelfde heeft bepaald.

Ook bevredigt mij niet dat de Turken naar voren worden geschoven, alsof de noodzaak bestond voor het behoud van het rijk en voor de bescherming van het christendom een regerende koning te hebben. Want, als wij hiervan uitgaan, zal maar zelden een zoon de macht van zijn vader overnemen. Als Wladyslaw door geloofsijver was aangevuurd, als hij zich had willen inzetten voor het behoud van zijn naburen, als hij door zo’n grote christenliefde gedreven werd, had hij én de Hongaren te hulp kunnen snellen én de troon voor het koningskind zekerstellen door het rijk van zijn koninklijke buurman als voogd te beheren. Maar u gebruikt met mij het excuus, waarmee Trogus Filippus van Macedonië verdedigt, toen deze zich het rijk van de zoon van zijn broer had toegeëigend:

Aldus trad Filippus lange tijd niet op als koning maar als regent van de jongen; toen echter ernstiger oorlogen dreigden en wachten op het kind hulp betekende, die te laat zou komen, aanvaardde hij het koningschap op aandringen van het volk.[93]

Een beter voorbeeld nog is dat van Lycurgus, die zijn broer Polydectes, koning van Sparta, had opgevolgd en zich van het koningschap had kunnen verzekeren: in volle trouw gaf hij later de postuum geboren zoon van Polydectes, Charylaus, toen deze de volwassen leeftijd had bereikt, het koningschap terug.[94]

Toch geven maar enkelen niet toe aan de begeerte naar macht. Ieder kan zich vinden in de beroemde uitspraak van Caesar : “Als men het recht moet schenden, laat het dan zijn om te heersen.”[95] Mij lijkt vooralsnog dat noch een moeder noch het volk noch angst voor een dreigende oorlog een kind zijn rechten mogen ontnemen en deze aan een ander geven, tenzij uw wijsheid mij van nieuwe redenen voorziet. U zegt dat Polen een uitgestrekt en zeer welvarend koninkrijk is en dat het haar niet ontbreekt aan macht en middelen, en dat weet ik. Voor allen die daar rondgereisd hebben staat vast dat de Polen edele en dappere mensen zijn. Wie over hen regeert, geniet in de christelijke wereld een uitstekende faam, bezit overvloedige rijkdom, wordt als zeer machtig beschouwd en heeft meer dan voldoende eer, als men iets wat vergankelijk is voldoende acht. Maar voor Xerxes was de rijkdom van Azië niet voldoende, hij verlangde Griekenland toe te voegen aan zijn rijk. Alexander versloeg Darius, veroverde Babylon, onderwierp Egypte en overvleugelde Indië; toch voelde hij zich beklemd, de ongelukkige, binnen de nauwe grenzen van de wereld, als was hij opgesloten binnen de klippen van Gyaros en het kleine Seriphos.[96] Afrika was niet groot genoeg voor Hannibal; hij voegde Spanje toe aan zijn macht, stak de Pyreneeën over, overwon de Alpen, trok Italië binnen en vond dat hij niets tot stand had gebracht, als hij niet zijn banier op het Kapitool kon planten.[97] En dan Attila, vorst der Hunnen, alleenheerser over alle Scythen: hij drong het land der Germanen binnen, plunderde Gallië en verwoestte Italië, maar voelde zich arm en ongelukkig, als hij niet de machtigste volkeren op aarde, de Romeinen en Visigothen aan zich wist te onderwerpen. Moeten wij ons echter alleen over mannen verbazen? Voor Semiramis, stichtster van Babylon, was het niet genoeg de grenzen van het rijk, die haar echtgenoot zich had gesteld, te behoeden; zij voegde Ethiopië toe aan haar macht, deed Indië de oorlog aan, waar vóór haar geen gewapend man, behalve Dionysus, Hercules en Alexander, zijn voet had gezet. Onverzadigbaar is de honger naar macht. Niemand vindt zijn eigen mogelijkheden groot genoeg, het gras aan de andere kant van de heuvel lijkt altijd groener[98], de vrouw van de buurman mooier, het vee bij anderen vetter. Het wekt geen verbazing, wanneer een jonge Wladyslaw, van hoge komaf, vol nobele energie en hakend naar roem, zijn zinnen op de Hongaarse troon gezet heeft. Dit is een menselijke kwaal en zo algemeen dat, als iemand tevreden is met het vaderlijk erfdeel, het hem wordt kwalijk genomen. Is men gelukkig met wat men heeft, een rustig vorst, de vrede toegedaan, voor niemand tot last, iemand die oorlog verafschuwt, dan heet het: “Hij is futloos, een angsthaas, lafhartig, iemand die alleen aan tafel en bed denkt. Monnik had hij moeten worden, niet koning; wij dienen een vrouw, niet een man.” Zulke opmerkingen hoor je telkens weer aan koninklijke hoven. Dat raakt jonge, onstuimige mannen in het hart en zij laten zich in met oorlogen die niet gerechtvaardigd zijn. Als Wladyslaw zich hierdoor heeft laten leiden, toen hij naar Hongarije kwam, heeft hij wat de filosofen de verkeerde weg noemen, gevolgd, een weg die de massa echter ziet als prijzenswaardig en roemvol waardoor hij een plaats verdient onder de helden uit het verleden.

Deze kanttekeningen wil ik graag maken bij wat u geschreven heeft, niet omdat ik dat wil bestrijden, maar in de hoop dat u mij van mijn laatste twijfels zult verlossen. Want als koning Wladyslaw, zijn prelaten en edelen de allerhoogste lof verdienen, dan wens ik deze lofzang ook zonder enig voorbehoud te kunnen gunnen aan hen die Hongarije niet alleen volgens menselijk, maar ook goddelijk recht onder hun macht hebben gebracht. U betoogt ook dat in aanwezigheid van de koning de Turken bij gelegenheid door de Polen verpletterend zijn verslagen: uw verklaring in deze volg ik, hoewel kardinaal Giuliano van Sant’Angelo,[99] die destijds gezant van de Apostolische Stoel in Hongarije was en die ik als getuige aanhaalde, toen ik de bisschop van Padua schreef, in een brief de hele overwinning aan Johan Hunyadi heeft toegeschreven.

Wat het overige betreft dat u van Wladyslaw vertelt, koester ik geen enkele twijfel. Van allen die hem gekend hebben, heb ik gehoord dat het een jongeman was met een onverzadigbare geest, een bijzonder inzicht, een buitengewone vrijgevigheid, een scherpe geest, een groot verantwoordelijkheidsgevoel voor de rechtsgang, dat hem geen van de kwaliteiten ontbrak, die men graag bij koningen ziet. Daarom zou ik samen met Uwe Eminentie wensen dat hij had mogen blijven leven tot op de dag van vandaag. Dan was het Hongarije, meen ik, en de christenheid beter vergaan, en was misschien Byzantium, die historische stad, hoofd van de Oosterse Kerk en steunpilaar van Griekenland, niet in handen van de Turken gevallen, een geweldig verlies voor het Christendom. Byzantium, onder de eerste Constantijn verheven tot de evenknie van Rome, door een noodlottig decreet mogen we nu wel zeggen, onder de laatste Constantijn ten onder gegaan en overgeleverd aan het schuim der Saracenen, zelfs maar naar deze stad kijken zou geen Turkse heerser wagen als Wladyslaw nog leefde. Maar die roemruchte koning is, zoals u zegt, gestorven, tot nog groter verlies dan wij toen dachten, niet alleen voor Polen, maar voor Hongarije en de hele Kerk. Daarmee laat hij zien hoe waar het woord is dat, volgens de overlevering van Seneca, Metrodorus aan zijn zuster schreef: “Alles wat stervelingen bezitten is sterfelijk.”[100]

[1] OLESNICKI: (b. 1389, Sienno, Pol.--d. April 1, 1455, Sandomierz), Polish statesman and cardinal who was chief councillor to King Wladyslaw II and regent of Poland (1434-47).

A member of the Polish noble house of Debno of Oleshnica, he became the leading member of the royal Privy Council after he saved the King's life at the Battle of Grunwald in 1410. Olésnicki was ordained a priest in 1412 and was made bishop of Kraków in 1423. Representing the interests of the church and the nobility, he secured a limitation of royal power (March 1430) in exchange for the nobles' recognition of the King's young son Wladyslaw as the heir to the throne, thereby beginning the Polish tradition of an elective monarchy. As regent after Wladyslaw II's death, Oleshnicki opposed the spread of the dissident Hussite religious movement in Poland, defeating the Hussite nobles in 1439. His appointment as the first Polish cardinal by Pope Eugenius IV in 1439 further strengthened his position. When Wladyslaw III died (1444) while on a crusade, the Cardinal ruled the country until the King's death could be proved and his younger brother, Grand Prince Casimir of Lithuania ascended the throne as Casimir IV (1447).

[2] Olesnicki's brief van 10 september 1453, waarin hij Enea dankt voor het sturen van een verzameling brieven (Wolkan, LXVIII, 137) en hem corrigeert t.a.v. een aantal gegevens uit de Poolse geschiedenis.

[3] Cf. Hieronymus, Epist. 8, Migne, PL XXII 341: quid enim est, ut ita dicam, tam praesens inter absentes, quam per epistolas et alloqui et audire quos diliga

[4] Alexander de Villa Dei (eerste helft dertiende eeuw). Schreef een grammatica in versvorm die tot de 16^de eeuw veel gebruikt werd als leerboek .

[5] Brunelli is misschien dezelfde als Nigellus, een benedictijns satiricus.

[6] Jean Buridan (circa 1300-1358), professor aan de Sorbonne. De Summulae de Dialectica is de titel waarmee gewoonlijk naar zijn werk wordt verwezen. In zijn Sophismata behandelt hij op een meer populaire manier vraagstukken uit de logica.

[7] Misschien is bedoeld die van Guido de Colonna, die in de Middeleeuwen veel werd gelezen.

[8] Horatius, Satiren, 1, 10, 32 ev..

[9] De kruidenverkoper kan dan de bladen van het boek als verpakkingsmateriaal gebruiken.

[10] Vgl. Martialis, Epigrammen, III,2, 1-6.

[11] De naakte filosofen, over wie Philostratos in zijn leven van Apollonius van Tyana spreekt, woonden in Boven-Egypte (hier Ethiopië genoemd).

[12] Pomponius Mela (De Chorographia, 3, 87, 1) spreekt van een tafel die altijd gedekt is met toebereide spijzen, waarvan ieder naar believen mag eten. Oorspronkelijk stamt het verhaal uit Herodotus, Historiae, 3, 17, die vertelt dat de magistraten erop toezien dat de tafel 's nachts gevuld wordt en dat er overdag van mag worden gegeten.

[13] Horatius, Sermones, 1, 3, 43-44.

[14] Cicero, Pro Archia, VIII, 18 e.v.

[15] Enea werd door Frederik als poeta laureatus bekranst op 27 juli 1442.

[16] Enea citeert hier Juvenalis, Sat., 1, 7 ev.. Hij noemt abusievelijk Cacus (zoon van Vulcanus) i.p.v. Aeacus, die door Juvenalis genoemd wordt.

[17] Cicero, Tusc. Disput., 2, 27.

[18] Cicero, Tusc. Disput., 2, 27.

[19] Boethius, Consolatio Philosophiae, 1, 7.

[20] Cicero, Tusc. Disput., 1, 3.

[21] Terentius, Eunuchus, 584 ev.

[22] Horatius, Ars Poetica, 161 ev.

[23] Cicero schreef een dichtwerk, De temporibus suis, over zijn ballingschap (58-57 v. Chr.).

[24] Cicero, pro Archia 17

[25] Boethius, Consolatio Philosophiae, IV, 130 ev. De versregel van Lucanus is uit zijn Pharsalia, 1, 128.

[26] Vergilius, Eclogae, 1, 1.

[27] Vergilius, Aeneïs, 1, 1.

[28] Cf. Juvenalis, Satyrae, 2, 152.

[29] Sardanapal stond bekend als een verwijfd koning der Assyriërs. Cf. Juvenalis, Sat.10, 362.

[30] Eerste koning van de Meden.

[31] Cf. Horatius, Ars Poetica, 237/38.

[32] Cic. Tusc. Disp. 2,28, 1/2.

[33] II Samuel, 18, 33.

[34] I Koningen, 21, 1. Piccolomini vergist zich hier: het is niet Zerubbabel, maar Izébel die het initiatief van haar man, koning Achab overneemt om zich meester te maken van de wijngaard van Naboth en zijn steniging uit te lokken.

[35] Arrianus, Anabasis Alexandri, I, ii, 2.

[36] Aristander was de belangrijkste ziener van Alexander de Grote.

[37] Ovidius, Amores, 3, XV, 7.

[38] Ovidius stamde uit Sulmo in het gebied van de Peligni (tegenwoordig de Abruzzen)

[39] Het huidige Calatayud Vieja, zuidwestelijk van Zaragoza.

[40] Zie Het Leven van Sophocles, 15 (Sophocles Fabulae, ed. A.C. Pearson, Oxford 1923)

[41] Simonides was in Thessalië te gast bij de Scopaden waar hij hun overwinning bij de wagenrennen vierde en werd als door een wonder gered toen hun huis instortte en zij omkwamen.

[42] Koning van Macedonië 495-450 v. Chr. Hij omarmde de Helleense cultuur en nodige Pindarus aan zijn hof uit.

[43] Cf. Cicero, Pro Archia, 24, 4/5

[44] Arrianus, Anabasis, I, 9, 10.

[45] Cicero, Pro Archia, 22, 1.

[46] Cicero, Pro Archia, 5, 12 ev..

[47] Cicero, Pro Archia, 25, 3 ev..

[48] Cicero, Pro Archia, 26, 4 ev..

[49] Cicero, Pro Archia, 24, 7 ev..

[50] Cicero, Pro Archia, 20, 1 ev..

[51] Cicero, Pro Archia, 20, 7.

[52] Plutarchus, Caesar, 1.

[53] Suetonius, Augustus Caesar, 89, 3, 1 ev..

[54] Hier vergist Piccolomini zich: niet Septimius Severus, maar zijn opvolger Marcus Aurelius Antoninus, bijgenaamd Caracalla (188-217), beloonde de dichter Oppianus (niet Appianus), afkomstig uit Cilicië, voor zijn gedicht Cynegetica met goudstukken. Misschien is Oppianus ook de auteur van een ander gedicht, Halieutica, over de visvangst. Dit laatste wordt ook toegeschreven aan een andere Oppianus uit Syrië.

[55] Mederegent van keizer Valentinianus (367-383).

[56] Brief aan Titus, 1: 12.

[57] I Corinthiërs 15: 33. Deze versregel wordt ook aan Euripides toegeschreven.

[58] Handelingen 17: 22 tot 28 (“Want ook wij zijn van zijn geslacht.”).

[59] Brief LXX (gedateerd in het jaar 379) van Hieronymus aan Magnus, Romeins orator.

[60] Zie genoemde brief van Hieronymus (vorige noot) en Firmianus (Lactantius), Divinae Institutiones, V, 4.

[61] Augustinus, De Civitate Dei, 1, 3.

[62] Hor. Epistulae, 1, 2, 69.

[63] Juvencus was een Spaans christen uit de 4^de eeuw. Zijn Geschiedenis van de Evangeliën, een leven van Christus in hexameters, bestaat nog steeds.

[64] Sozomenus (5^de eeuw) in zijn Kerkgeschiedenis (Boek 5, Caput XVIII). Apolinarius (Apollinarius) was bisschop van Hierapolis.

[65] Ibidem, 5, XVIII. Zie ook Greg. Naz. Or. cont. Jul. i. 101-124.

[66] Brief aan paus Damasus XXI, 13.

[67] Juvenalis, Satura X, 356-362. Sardanapal stond bekend als een verwijfd en genotzuchtig koning.

[68] Satura VIII, 79-84. Phalaris (6^de eeuw v. Chr.) was tyran van Acragas op Sicilië en berucht om zijn wreedheid. Hij liet zijn slachtoffers roosteren in een holle bronzen stier.

[69] Satura VIII, 89/89.

[70] Horatius, Oden, I, 22, 1-4.

[71] Horatius, Oden, III, 3, 1-4.

[72] Vergilius, Aeneis, VI, 608-613.

[73] Idem: Aeneis, VI, 660-664.

[74] Seneca, Hercules Furens, 735/36.

[75] Statius, Thebaïs, 5, 688/9.

[76] Idem, Thebaïs, 2, 51/52.

[77] Matteüs, 22 : 13.

[78] Lucanus, Bellum Civile, IX, 587-593.

[79] Bellum Civile, IX, 598-600.

[80] Cf. Vergilius, Aeneis, IX, 641.

[81] Deuteronomium 21.

[82] Brief aan Damasus, XXI, 13.

[83] Brief aan Magnus, LXX, 2.

[84] Ook genoemd Leonardo Bruni (1370 Arezzo – 1444 Florence).

[85] Basilius, Advies aan de jeugd (Migne, vol. 31, col. 507 f., sec. 176 f.). Cf. A. S. Piccolomini, De educatione liberorum (brief aan koning Ladislaw, 1450): “est enim et poetis, sicut Basilius ait, et oratoribus et ceteris scriptoribus et omnibus hominibus inherendum, unde nobis ad ingenii exercitationem aliqua sit utilitas accessura.”

[86] Hilarius van Poitiers (315- circa 367). Waarschijnlijk de eerste vervaardiger van kerkelijke hymnen, publiceerde een bundel lyrische poëzie (circa 360).

[87] Brief aan de orator Magnus (LXX, 6).

[88] Wladyslaw III (1424 –1444) was koning van Polen van 1439-44 en koning van Hongarije (als Ulászló I) van 1440-1444. Hij sneuvelde in 1444 tijdens de slag bij Varna tegen de Turken.

[89] Albert van Habsburg (1437-39), tot koning van Hongarije gekroond op 1 jan. 1438 en op 18 maart van dat jaar tot keizer gekozen.

[90] Elizabeth, dochter van keizer Sigismund.

[91] Zie hiervoor de brief aan Filippo Maria Angelo, hertog van Milaan, d.d. 13 dec. 1444 en de Commentarii, XII, 16.
Ladislas was de posthume zoon van de Habsburgse koning Albert II, die ook koning van Hongarije en Bohemen was geweest. Wladyslaw III van Polen was al tot koning van Hongarije gekozen. Elizabeth, de moeder van Ladislas, plaatste hem onder de hoede van zijn neef, de latere keizer van het Roomse Rijk Frederik III. Na de dood van Wladyslaw werd Ladislas in 1444 tot koning van Hongarije gekozen en in 1453 tot koning van Bohemen.

[92] Ladislav V (László) (1444-57).

[93] Justinus, Epitome Historiae Philippi Trogi, VI, 5, 6-8. Philippus II trad enige tijd op als voogd van de jonge Amyntas, zoon van zijn gedode broer Perdikkas III.

[94] Idem, III, 2. Zie ook Plutarchus, Het Leven van Lycurgus.

[95] Cicero, De officiis, 3, 82, 17/18.

[96] Juvenalis, Sat. X, 169/170.

[97] Ibidem, Sat X, 151-156.

[98] Cf. Erasmus, Adagia, 1, 6, 72.

[99] Cesarini.

[100] Seneca, Epistulae Morales, 98, 9 e.v..

[1] De brief van Olesnicki van 10 september 1453 in Wolkan, III, 137.

[2] Zie Enea’s Geschiedenis van het Concilie van Bazel, die hij aan kardinaal Juan Carvajal toezond in het najaar van 1450, waarin hij Olesnicki als een van degenen noemt die het door Felix, die door het concilie tot paus was gekozen, aangeboden kardinalaat had geaccepteerd, (Wolkan II, 44, pagina 202). In een brief van 13 september 1445 spreekt Enea Olesnicki al aan als kardinaal (in dit geval dus benoemd door Felix, een benoeming die in 1449 zal worden overgenomen door Eugenius IV; zie volgende voetnoot.

[3] Olesnick werd in 1449 door paus Eugenius IV tot kardinaal benoemd. Behalve een invloedrijk man op het politieke toneel in Polen was hij ook een groot bevorderaar van kunsten letteren, zelf zeer geleerd en verantwoordelijk voor de bloei van de universiteit van Krakau.

[4] Wolkan, II, 41.

[5] In een bericht beschrijft Dlugosch Enea, bisschop van Triest, als een man van grote wijsheid en uitzonderlijk talent, iemand die men mag rekenen onder de meest vooraanstaande schrijvers van zijn tijd, iemand die het keizerlijk Hof beroemd maakt met zijn Latijnse welsprekendheid. ‘Ik ging dus naar hem toe om hem de brief van onze kardinaal van Krakau te overhandigen, en daarbij enige geschenken. Al stelde Enea die geschenken, afkomstig van een kardinaal, zeer op prijs, groter nog was zijn vrolijkheid en plezier vanwege de brief, daarvan ging hij helemaal uit zijn dak! Hij ging er overal mee rond, in de kanselarij, bij de adviseurs van de keizer, met die brief dus van onze kardinaal; hij las hem in hun aanwezigheid voor en prees hem de hemel in, terwijl hij tegelijk zijn verbazing toonde dat hij uit onze barbaarse uithoek zo’n goedgeschreven en verfijnd document had ontvangen. Hij kapittelde de Duitsers: ‘Heren Duitsers, u die nu het Roomse Rijk bestuurt, vanwege deze brief die ik hier bij me heb heeft u reden te over u te generen, omdat hij zo verzorgd en waardig is geschreven dat ik me met vrees afvraag of ik wel met een passend antwoord voor de dag kan komen…(in Wolkan, II, 41, voetnoot ^b).

[6] Wolkan, III, 4.

[7] .. ‘ut novellum quendam Ciceronem te dixerim.’

[9] Voor Wladyslaw versus Ladislas Postumus zie Enea’s brief aan Filippo Maria Visconti (15), de inleiding.

[10] Zie Enea’s opmerking in zijn brief aan Filippo Maria Visconti (no.15 in deze bundel; Wolkan I, 168): ‘Welnu, het gerucht doet de ronde dat Wladyslaw, koning van Polen, die Hongarije had bezet en de verheven prins Ladislas, koning van Hongarije en Bohemen, had beroofd van het rijk van zijn grootvader’…

[11] Zie hierover het artikel van Nancy Bisaha, Discourses of Power and Desire: The letters of Aeneas Silvius Piccolomini(1453), in Florence and Beyond: Culture, Society and Politics in Renaissance Italy: Essays in Honour of John M. Najemy, edited by David S. Peterson with Daniel E. Bornstein, (ISBN 077272038X, 9780772720382) p. 124 e.v.

[12] Vergelijk hiermee de verdediging van de poëzie in Enea’s brief aan Wilhelm von Stein (no. 8 in deze bundel)

[13] Cf. Erasmus, Adagia 1,6,72.

[14] Wolkan, III, 202.

[15] Wolkan, III, 285.

[16] De Europa, edidit A. van Heck (Città del Vaticano, 2001), XXV, 86.