Geheugenpil zaait twijfel (Trouw, 20 juli 2001)

Voedingssupplementen (Van Sundown)

Last van menopauze, ontkalkende botten, stress, een slechte voeding, een vergrote prostaat of een verslechterd geheugen? Voedingsmiddelenfabrikant Numico ­ Voorheen Nutricia ­ heeft een voedingssupplementenlijn op de markt gebracht die claimt deze en andere kwalen te voorkomen.

In de schappen van drogisten en apotheken staan de twaalf zogenaamde "formules" uitgestald. De cardioformule belooft een goede werking te hebben op hart en bloedvaten bij mensen die roken of een stressig bestaan hebben. De "multimanformule" en de "prostaatformule" beschermen tegen typische mannenkwaaltjes en de "memoformule" (geheugenpilletjes) werkt ten behoeven van een goed geheugen en tegen het ouder worden. In de voedingssupplementen zitten alleen natuurlijke ingrediënten, staat in een bijbehorende reclamefolder te lezen: calcium voor de botten, dwergpalmzaad tegen een vergrote prostaat en het stofje huperzine ter bevordering van het geheugen. Op de voorkant van het foldertje staan, ter illustratie, zes jonge en oude mensen, allemaal blakend van gezondheid, tegen een achtergrond van een strakblauwe lucht.
Voedingssupplementen zijn in opkomst in Nederland, en niet alleen bij voetballers. Jaarlijks besteden de Nederlanders ongeveer een half miljard gulden aan dergelijke producten, in de veronderstelling dat de natuurlijke producten in ieder geval geen kwaad kunnen en waarschijnlijk zelfs een gezonde aanvulling kunnen zijn op een slecht dieet of levensstijl. De toekomstverwachtingen van de prducent zijn hooggespannen. In 1999 en 2000 kocht Numico voor miljarden twee grote Amerikaanse producenten op het gebied van voedingssupplementen op: Rexal Sundown en General Nutrition Companies (GNC).
Hoewel Numico zich op de voedingssupplementenmarkt heeft gestort en de consumenten in grote getale de pilletjes slikken, betwijfelen deskundigen en wetenschappers in toenemende mate de effectiviteit van veiligheid van de kruiden- en vitaminemengsels. De vereniging tegen de kwakzalverij is een organisatie van wetenschappers en medici die vinden dat de opvatting "het is natuurlijk, dus goed" in de vitaminen- en voedingssuplementensector een misvatting is die de wereld uitgeholpen moet worden. Zij trekken ten strijde tegen de producten van Numico. (Kan ten nadele werken; ook van dr. Rath ook al zijn zijn producten veilig Deze vereniging heeft Moerman ook de grootste kwakzalver van de eeuw genoemd terwijl Moerman's stelling dat een goed dieet tegen kanker zou helpen in de grond natuurlijk een ware was. Die vereniging wordt volgens mij gesponsord door de F.I., hoewel ze nu wel tegen Rexal zijn. ; Tho.)
De memoformule heeft hun speciale aandacht. Op het potje van die formule staat: "We vergeten allemaal wel eens iets. Als men ouder wordt vergeet men steeds vaker iets. Er zijn verschillende manieren om het geheugen te prikkelen en te stimuleren. Memoformule voor een goed geheugen." De bestanddelen en beloftes van het middel overschrijden de grens van "baat het niet, dan schaadt het niet", vindt de Vereniging tegen de Kwakzalverij. Met name de toevoeging van de stof huperzine aan de formule baart hen zorgen. Deze kan heel goed een schadelijk effect op de gezondheid hebben, denken de kwakzalverijbestrijders.
Huperzine is een derivaat van de Chinese mossoort huperzia serrata en werd gebruikt in de traditionele Chinese geneeskunde. In 1980 ontdekte de Chinese wetenschapper professor Bai aan de universiteit van Shanghai dat huperzine geheugenverlies tegengaat bij Alzheimerpatiënten. Huperzine remt de afbraak van acetylcholine: een boodschapperstof in de hersenen (neurotransmitter). Het is een zogenoemde acetylcholinesterase-remmer. Verminderde aanmaak van acetylcholine is een van de symptomen van de ouderdomsziekte Alzheimer. Op basis van een aantal experimenten en studies komen de Chinese onderzoekers tot de conclusie dat huperzine mogelijk effectief zou kunnen zijn om de gevolgen van Alzheimer te vertragen.
In China is huperzine geregistreerd als medicijn, terwijl het in Nederland op de markt is gebracht als een voedingssupplement. Professor H. Timmerman, farmacoloog aan de Amsterdamse Vrije Universiteit en lid van de Vereniging tegen de Kwakzalverij vindt dat de vereisten die gesteld worden aan voedingssupplementen te licht zijn voor een stof als huperzine. "Huperzine heeft een heel specifieke werking in de hersenen. Er is enig bewijs voor de effecitiviteit van de stof bij patiënten met Alzheimer. Maar het gevaar bestaat dat gezonde mensen er te veel van nemen. Huperzine krijgt dan een toxische werking. Met medicijnen is dat hetzelfde, bij bepaalde doseringen is het "genezend", bij te hoge doseringen giftig."
Huperzine is volgens Timmerman alles behalve een "natuurlijke dus goed" stofje: "Een te hoge dosering huperzine kan schade aan de zenuwcellen in de hersenen veroorzaken. Bepaalde insecticiden en oorlogsgassen remmen hetzelfde enzyme, dus ga maar na. Numico moet wetenschappelijk onderzoek doen naar de werking en gevolgen van hun producten en dan met name naar de werking van de memoformule."
Professort T. Sandeson van het Research Institute for Toxicology (RITOX) aan de Universiteit van Utrecht beaamt de uitspraken van Timmerman: "In vergelijking met andere acetylcholinesterase-remmers wordt huperzine snel opgenomen in de hersenen, weinig blijft hangen in andere lichaamsdelen of organen. Hierdoor is er een grote kans op neveneffecten in het centraal zenuwstelsel bij een te hoge dosering. Je moet daarbij denken aan moeilijkheden met de ademhaling, verlaging van de hartslag, verslechtering van het zicht en hoofdpijn. Het kan mogelijk levensbedrijgend zijn. Maar dan hebben we het wel over hele hoge doseringen en het hangt af van de lichamelijkegesteldheid van het individu. Iedereen kan het middel kopen, dus ook mensen met astma of een hartkwaal, zij lopen een verhoogd risico op negatieve neveneffecten. De memoformule is wat mij betreft gewoon een medicijn."
Vertegenwoordigers van Numico kunnen zich niet vinden in de uitlatingen van de wetenschappers. Voordat de memo- en andere formules op de markt werden gebracht, verrichtte het onderzoekscentrum van Numico uitgebreide literatuurstudies. De Chinese studies doken op en Numico gebruikte ze als verantwoording voor de toevoeging van huperzine.
Timmerman kan het niet vaak genoeg zeggen: "Het is aangetoond effectief bij mensen met Alzheimer. In China is het een geregistreerd medicijn. Numico zit met haar dagelijkse aanbevolen hoeveelheid slechts eenderde onder de maximale toegestane hoeveelheid als medicijn." De doseringen van reguliere medicijnen zitten mestal een factor honderd onder de risicogrens van toxische dosis. Timmerman vindt het geen goed plan een medicijn te verwerken in een voedingssupplement dat zonder tussenkomst van een dokter in de schappen ligt. De bij Numico werkzame bioloog U. Mark denkt daar anders over: "Huperzine is geen geregistreerd medicijn in Nederland. Het valt onder de Warenwet en voldoet aan de vereisten van de Keuringsraad Aanprijzing Gezondheidsproducten (KAG0."
Mark: " Het is aangetoond dat huperzine gunstig werkt bij mensen van wie het geheugen achteruitgaat. Wij hebben van elk individueel ingrediënt van de memoformule de werking vastgesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur zodat het supplement ­ waarin naast huperzine allerlei andere werkzame voedingsstoffen zitten ­ voor 50-plussers een nuttige aanvulling op de voeding kan zijn."
De andere werkzame stoffen van de formule zijn onder meer het stofje Ginkgo Biloba voor een betere doorbloeding van de hersenen en vitamine E vanwege de zogenoemde anti-oxiderende werking. Maar hoe zeker is het dat deze ingrediënten in een cocktail een effectieve en veilige werking zullen hebben?
Professor A. Bast is humaan toxicoloog aan de Universiteit van Maastricht en specialist op het gebied van de werking van antioxidanten, waaronder vitamine E. Hij legt uit dat in het lichaam vitamine E onder bepaalde omstandigheden kan optreden als antioxidant. Een antioxidant beschermt tegen zogenoemde vrije radicalen, gifige stoffen in het lichaam die ziektes, bijvoorbeeld kanker kunnen veroorzaken. Dit is echter geen reden om grote hoeveelheden vitamine E te slikken zegt Bast. "De toxicologische werkelijkheid is veel complexer dan wat de vitaminejongens doen vermoeden. Vitamine E kent maar liefst acht verschillende verschijningsvormen. We weten niet precies hoe het functioneert in het lichaam (dr Rath wel? Tho) Er zijn bijvoorbeeld twee studies verricht naar de beschermende werking van vitamine E tegen hart- en vaatziektes. Uit de Engelse CHAOS-studie bleek dat het gunstig effect had, terwijl uit een Italiaans expiriment het tegenovergestelde bleek."
Het probleem met het op de markt brengen van voedingssupplementen ligt volgens Bast in het feit dat de claims die de producenten maken veelbelovend klinken, maar onbewezen zijn. (Geldt voor dr Rath niet. Tho) "Het zijn snelle jongens, cowboys. Ze nemen de tijd niet om goed vergelijkend onderzoek te doen. Bij een regulier medicijn duurt dat makkelijk tien jaar."
Bast denkt dat het de dagelijkse hoeveelheid vitamine E in de memoformule, ongeveer 180 microgram, niet direct een gevaar voor de gezondheid oplevert, maar de effectieve werking is niet aangetoond. Bij huperzine ligt dat anders, vermoedt hij. Deze stof zou wel degelijk een schadelijk effect op de gezondheid kunnen hebben als men het in hoge doseringen slikt.
Voedingssupplementen vallen in een grijs gebied wat betreft veiligheidsvoorschriften. Dat het soms fout kan aflopen met kruiden- en plantenmiddeltjes, bleek uit een onderzoek van het Amerikaanse Food and Drugs Authority (FDA) naar middelen die gebruikt worden om sportprestaties te verbeteren of om af te vallen. In de middelen zat het stofje Ma Huang, ook wel Efidrine genoemd.. De FDA kreeg 140 klachten binnen over de negatieve neveneffecten na gebruik. In tien gevallen volgde de dood op het gebruik van de pil, in de meeste andere gevallen was er sprake van problemen met hart- en bloedvaten. Bij dertien personen leidde het tot permanente invaliditeit. (Volgens mij heeft dit niets met voedingssupplementen te maken maar gaat dit over doping ­ Tho)
De resultaten van het onderzoek leidden in Amerika tot een advies van de FDA dat het gebruik van de middelen een serieus gevaar voor de gezondheid oplevert. In Nederland is echter in verschillende vitaminewinkels het middel "Slim & Trim" te vinden, een afvalpilletje waar Ma Huang in verwerkt is.
Ook het Sint Janskruid ­ een natuurlijk antidepressivum ­ bleek een negatief effect te hebben in het lichaam. Het blokkeerde de werking van andere medicijnen, zoals antibiotica (&aidsremmers&hartritmestoornistabletten. Iemand die dr Rath's tabletten gebruikt zal dus St. Janskruid rustig kunnen innemen ­ Zelf heb ik ze ook ongeveer een mand gebruik naast dr Rath's vitamines. Over schadelijke effecten op het lichaam zelf ben ik nog niets tegengekomen over St. Janskruid. Tho.) Toen vorig jaar bekend werd dat de kruiden digitalis (vingerhoedskruid), belladonna (wolfskers) en aconitum (monnikskap) mogelijk kankerverwekkend kunnen zijn en een schadelijk effect op de nieren kunnen hebben, zei de minister van volksgezondheid dat er een wet op de kruidenpreparaten moest komen. Het warenwetbesluit Kruidenpreparaten is de uitvoering van dat voornemen en trad op 1 februari in werking. In de wet is een lijst opgenomen van de kruiden- en plantenextracten ­ bijvoorbeeld digitalis ­ die onveilig zijn.
Huperzine staat niet op de lijst. De Keuringsdienst van Waren houdt zicht op de uitvoering van deze wet en op de waarborging van andere kwaliteitseisen voor voedingssupplementen. G. Koenen van de keuringsdienst zegt dat zijn dienst de nieuwe productenlijn van Numico onder de loep heeft genomen. "Over een aantal producten hebben we aanmerkingen gemaakt. De memoformule zat er niet bij. Het lijkt me dat een acetylcholinesterase-remmer een schadelijk bestanddeel is in een voedingssupplement, iets dat in de geneesmiddelensfeer ligt. Wij vinden dit geen goede ontwikkeling en we hebben een onderzoek ingesteld naar de effecten van het middel op de gezondheid. Het kan zijn dat huperzine wordt genormeerd of verboden", zegt Koenen.