The Birds



Naar aanleiding van een artikel dat ik voor het tijdschrift de Humanist schreef over ‘Nederlands Autisme,’ reageerde Paul Mercken uit Bunnik in een ingezonden brief: ‘ik vind zijn gebruik van het woord “autisme” in de titel enigszins misplaatst, uit respect voor hen die aan deze aandoening lijden.’ Ik realiseerde me daardoor dat ik me niet duidelijk genoeg heb uitgedrukt, want ik heb het niet als scheldwoord bedoeld, maar werkelijk als aanduiding van een massale psychische stoornis. Ik gebruik expres het woord autisme omdat het een verzamelbegrip is, waarvan wel de symptomen maar niet de oorzaken precies bekend zijn. Men weet dat autisten signalen van buitenaf niet registreren. De patiënt sluit zich in zichzelf op en is alleen met zichzelf bezig. Volgens de Encyclopaedia Britannica gaat het soms gepaard met een buitensporige gehechtheid aan voorwerpen en het onvermogen om reëel gevaar te herkennen. Vaak gaat het syndroom vergezeld van een obsessief verlangen om veranderingen in de omgeving te voorkomen. Er bestaat geen adequate behandeling voor deze neurobiologisch aandoening. Beschrijvingen zijn evenwel geen verklaringen. Uiteindelijk weten we bitter weinig af van de menselijke geest. De vraag is ook hoeveel kennis en wat voor soort kennis de mens kan opnemen? En hoe werkt dit vermogen of onvermogen in crisis situaties, bijvoorbeeld als de mensheid collectief geconfronteerd wordt met een dreigende ramp? Deze vragen zijn steeds actueler nu de klimaatverandering op aarde is begonnen. Ook hierbij zien we een collectieve autistische reactie. Onlangs zag ik opnieuw hoe Alfred Hitchcock in de thriller ‘The Birds’ uit 1963 het menselijk denken en handelen bij een dreigende ramp haarscherp in beeld had gebracht. Het begint met een scène in San Francisco. Boven een plein in het centrum cirkelt een grote zwerm luidruchtig krijsende meeuwen. De hoofdrolspeelster, Melanie Daniels, loopt een dierenwinkel binnen en vraagt aan de verkoopster: ‘Heeft u ooit zoveel meeuwen gezien? Waar kan dat aan liggen?’ De verkoopster antwoordt half mechanisch: ‘Er is vast storm op zee. Dat drijft ze naar het land,’ om vervolgens onmiddellijk over te stappen op iets zakelijks. Een tropische vogel die de hoofdrolspeelster heeft besteld, is nog niet gearriveerd. Melanie vertrekt naar het vissersplaatsje Bodega Bay, negentig kilometer ten noorden van San Francisco. Een tijdlang gebeurt er niets, maar dan wordt de hoofdrolspeelster ineens door een meeuw aangevallen en raakt daarbij aan het hoofd gewond. Iemand anders in het dorp vertelt dat de kippen niet meer willen eten. De natuur reageert op iets, maar de werkelijkheid wordt genegeerd en het dagelijkse leven gaat gewoon verder. Andere vogels beginnen aan te vallen, mussen, die via de schoorsteen een gezin in een huiskamer aanvliegen. De plaatselijke sheriff wordt ingelicht, maar deze autoriteit onderneemt geen actie. Er zal wel een voor de hand liggende reden zijn dat die mussen de huiskamer binnendrongen. Welke? Dat blijft onbeantwoord. Het leven met zijn kleine ongemakken en pleziertjes gaat gewoon verder. Het opmerkelijke en in feite bedreigende wordt terzijde geschoven. Plotseling vallen kraaien schoolkinderen aan. Melanie belt haar vader op, eigenaar van een krant in de grote stad, maar ook de pers reageert sceptisch. Er zal wel een reden voor zijn, zo is er overal wel wat. Daar hoef je verder niet bij stil te staan. Die aanval behoort tot de categorie: man bijt hond, leuk voor een klein berichtje, maar het onnatuurlijke verschijnsel onderzoeken doet de journalistiek niet. Alleen wij, die naar een film van Hitchcock kijken, weten dat er iets fundamenteel fout zit, dat er een ramp dreigt. De oude maestro voert ons naar een café-restaurant, de plaatselijke kroeg, waar een groep dorpelingen over de aanval op de kinderen napraat. De wetenschap, bij monde van een ornithologe, verklaart dat ‘vogels niet agressief zijn. Ze schenken de wereld schoonheid.’ Dwars door haar betoog heen schreeuwt een serveerster: ‘Drie kip met gebakken aardappelen,’ want alles goed en wel, schoonheid prima, maar dieren zijn voor de mens op de allereerste plaats functioneel, gebruiksvoorwerpen. Doorslaggevend is de vraag: kunnen we ze opeten, of anderszins gebruiken? De ornithologe, druk sigaretten rokend, gaat onverstoorbaar verder: ‘Het zijn de mensen die ’t moeilijk maken op deze planeet te leven.’ De locale boer schreeuwt vanonder zijn pet: ‘Het is het einde van de wereld. Zo zegt de Here Gods: Bergen en heuvelen, ravijnen en dalen: ‘Ik laat het zwaard tegen u woeden en slecht uw offerhoogten.’ Ezechiël, hoofdstuk 6.’ Als christen fundamentalist gelooft hij rotsvast dat het armageddon alleen het resultaat kan zijn van een goddelijke ingreep en niet van de menselijke begeerte en vernielzucht. De ornithologe merkt op: ‘Een paar vogels kunnen echt niet ’t einde der wereld bewerkstelligen.’ Een visser vertelt hoe meeuwen zijn boot aanvielen. De barman die namens het gezond verstand spreekt, zegt het niet te geloven. De ornithologe doet een beroep op het logisch denken. Waarom zouden de vogels willen doden? ‘Vogels zijn al 140 miljoen jaar op aarde… Is het niet vreemd, dat ze zolang hebben gewacht met hun oorlog?’ En zo wordt de realiteit met woorden en een verzonnen logica domweg ontkend. Vervolgens roept iemand aan de bar, een zakenman voor wie alles in de wereld een kwestie van verlies of winst is: ‘Meeuwen eten aas. Net als de meeste vogels. Roei ze allemaal uit!’ De ornithologe antwoordt: ‘Dat lijkt me nauwelijks mogelijk.’ De barman wil weten waarom niet. Ornithologe: ‘Er zijn vandaag de dag 8650 vogelsoorten op de wereld. Alleen al in de VS leven er 5.750.000.000. De vijf continenten hebben waarschijnlijk meer dan 100 miljard vogels.´ De zakenman voor wie logische argumenten niet tellen, schreeuwt er dwars doorheen: ‘Weg met al die smerige beesten!’ Een moeder met twee kinderen, die keurig aan een tafeltje kip met patat zitten te eten, wordt nu bang en wil ogenblikkelijk weg. De visser, die geen verklaring heeft voor het ongerijmde zegt tenslotte: ‘Ze waren op vis uit.’ Hoe anders moet hij, de arbeider, de werkelijkheid verklaren? Moet hij de dreigende ramp onder ogen zien, of gewoon overgaan tot de schijnbare orde van de dag. De wetenschapster met al haar kennis valt hem bij: ‘Natuurlijk.’ Melanie, die haar eigen ogen gelooft, wijst de aanwezigen erop dat allerlei soorten vogels beginnen aan te vallen. De ornithologe: ‘Dat vogels van verschillende soorten bij elkaar zijn is ondenkbaar. Als dat gebeurde, zouden wij geen schijn van kans hebben!’ En met deze perfecte maar niet op de realiteit gebaseerde cirkelredenering wordt de dreiging weg geredeneerd. Vervolgens probeert ze de feiten belachelijk te maken door tegen een verbaasde nieuwkomer te roepen: ‘We zijn in oorlog… met de vogels!’ Alleen de moeder, gedreven door haar angst, neemt Melanie serieus, begint nerveus haar spullen te pakken en zegt: ‘Als de jongedame de aanval zag, dan kunt u haar toch geloven?’ Ze waarschuwt de omstanders naar huis te gaan en hun huizen te barricaderen. Op dat moment arriveert de sheriff die vertelt dat een dorpsgenoot dood in zijn huis is aangetroffen, met uitgepikte ogen. Desondanks gaat de politie ervan uit dat de man door een dief is vermoord en dat pas daarna de vogels zijn huis zijn binnengedrongen. De zakenman: ‘In Santa Cruz verleden jaar zag de hele stad zwart van de meeuwen.’ Ornithologe: ‘Ja, dat kan ik me herinneren. ’n Grote zwerm meeuwen verdwaalde in de mist en kwam op ’t licht af.’ Zakenman: ‘Wat een troep maakten ze. Ze vlogen tegen gebouwen aan en zo.’ Ornithologe: ‘Niemand maakte zich toen zorgen. De volgende ochtend waren ze weg.’ Inmiddels wordt het vreemde niet langer meer ontkend, maar in een geruststellend kader geplaatst. Het is allemaal wel vreemd, maar niet onverklaarbaar en in feite is er dus nog steeds niets aan de hand. De mannelijke hoofdrolspeler, Mitch Brenner, roept terwijl hij naar buiten wijst: ‘Ze verzamelen zich en komen terug.’ De ornithologe doet, zonder zelf te hebben gekeken, de opmerking af met de kwalificatie: ‘Belachelijk!’ Inmiddels vallen buiten op straat de eerste slachtoffers. Pas dan dringt tot alle aanwezigen door dat er werkelijke sprake is van een immense bedreiging. Een benzinepomp vat door een ongeluk vlam. Boven het dorp verzamelen zich de meeuwen voor een massale en definitieve aanval op de kleine gemeenschap. De dorpelingen kunnen niet meer vluchten en verschuilen zich achter in de bar. Wanneer Melanie daar aankomt, vraagt de moeder van de twee kinderen: ‘Waarom doen ze dit? Ze zeggen dat alles begon toen u hier kwam. Wie bent u? Wat bent u? Waar komt u vandaan?’ Ze kijkt de hoofdrolspeelster, de buitenstaander, de vreemdeling, de allochtoon, met hysterische ogen aan, geeft haar de schuld van de verstoorde rust, voor de ramp die zich voltrekt. Ze krijst: ‘Ik geloof dat u de oorzaak van dit alles bent. Ik geloof dat u slecht bent! Slecht!!!” De verlammende angst voor het onbekende heeft geleid tot de priemende vinger, tot het benoemen en aanwijzen van het vleesgeworden Kwaad. De Duivel kan alleen de buitenstaander zijn over wie niets bekend is. Men hoeft ook niets van hem of haar te weten, want de buitenstaander vertegenwoordigt per definitie het onbekende en daardoor het bedreigende ongemotiveerde Kwaad. De ornithologe wendt zich af, komt met haar rationele wereldbeeld niet tussenbeide. Haar rol is uitgespeeld, haar wetenschappelijke kennis was onvolledig en onder de gegeven omstandigheden zelfs ronduit fout. Een nieuwszender meldt massale aanvallen van vogels. De persmedia worden wakker, maar berichten er nog steeds over als geïsoleerde incidenten, als een wonderlijk verschijnsel. De werkelijkheid blijft gefragmenteerd gepresenteerd worden, als een serie toevalligheden. Melanie vlucht met Mitch, de man die nu het oorlog is de rol van beschermer op zich neemt, naar het huis van zijn moeder. Ook deze moeder is hysterisch van angst. Haar dochtertje zoekt niet in haar armen, maar in die van Melanie bescherming. Ondertussen trekt de moeder de autoriteit van haar zoon in twijfel door te schreeuwen: ‘Was je vader maar hier.’ Maar die is dood. In haar wanhoop doet ze een beroep op gene zijde, alsof alleen nog een goddelijke ingreep hen kan redden. Ook de zoon weet niet precies hoe ze zich kunnen beschermen tegen een massale aanval. De nieuwszender bericht dat de politici overwegen om het leger in te zetten, het ultieme wapen in een cultuur van geweld. In de keuken staat een kooitje met twee dwergpapegaaien. Het kind vraagt of het kooitje bij hen in de woonkamer mag, maar de ouderen wantrouwen zelfs de opgesloten vogels en weigeren dat toe te staan. Het dochtertje vraagt: ‘Waarom doen de vogels dit? Waarom willen ze mensen doden?’ Haar broer antwoordt: ‘Ik wou dat ik het wist.’ Kennis ontbreekt, de autoriteit van de man berust nog slechts op domme kracht. Iedereen beseft nu dat men aan het lot is overgeleverd. Buiten bestormen de vogels met ware doodsverachting het gebarricadeerde huis. Ze pikken de voordeur kapot, breken door luiken en ramen heen, pikken en klauwen naar mensenvlees. Melanie raakt zwaar gewond. Vervolgens stopt de aanval even plotseling als hij begonnen is. Mitch besluit haar naar het ziekenhuis over te brengen, voordat een tweede aanval begint. Bovendien zal men een tweede aanval niet overleven en dus vluchten ze allen in een auto weg. Het dochtertje draagt de gekooide vogels onder een doek met zich mee, de getemde natuur mag de werkelijke natuur niet zien. Wie weet, waarschuwen ze met hun gefluit de aanvallers. Op de laatste beelden zien we de wegrijdende auto tenslotte achter de horizon van een apocalyptisch landschap verdwijnen. Tenslotte weten nu ook de hoofdrolspelers wat wij kijkers al vanaf het begin wisten. Ze hadden wel de voortekens gezien, maar niet beseft welke catastrofe daarachter schuilging.

Het probleem is dat de mens doorgaans niet kan zien in welke film hij zit, in welke werkelijkheid hij verkeert. De mensheid is niet in staat een dreigend gevaar werkelijk te herkennen. Neem de natuur. In 1989 beschouwde 58 procent van de kiesgerechtigden in Nederland milieuvernietiging als een groter probleem dan werkloosheid. Acht jaar later vond nog maar dertien procent de milieuproblematiek belangrijk. Intussen was de aanslag op de natuur nog groter geworden. Zo waarschuwde in 1999 het Wereld Natuur Fonds: ‘Oceanen houden klimaatverandering niet bij… De stijgende temperaturen op aarde ontwrichten het leven in de wereldwijde oceanen.’ Drie jaar later berichtte de BBC: ‘Record verlies aan ijs in noordpool gebied… Het smelten van Groenlands gletsjers en zee-ijs, gecombineerd met de verdwijnende permafrost, de uitbreiding naar het noorden van de plantengroei, en de toegenomen hoeveelheid zoet water dat wegstroomt tonen “op een niet mis te verstane manier aan dat er iets aan het gebeuren is,” verklaarde Larry Hinzman, van de Universiteit van Alaska… Mark Serreze, een onderzoeker van het National Snow and Ice Data Center in Boulder, Colorado… schat dat door het warmer worden twintig procent van het ijs in de noordelijke ijszee sinds 1978 is verdwenen.’ Maart 2003 wordt bekend dat ‘een reusachtige ijsplaat die deel uitmaakte van het Antarctisch Schiereiland, uiteengevallen is in duizenden ijsschotsen. Het gaat om de grootste ineenstorting van de afgelopen dertig jaar. Volgens deskundigen is de opwarming van de aarde de oorzaak van het afbreken van de ijsplaat. Zes maanden later maakt de Voice of America bekend dat ‘Amerikaanse en Canadese wetenschappers zeggen dat de grootste ijsplaat in het arctisch gebied voor de noordkust van Canada door de klimaatverandering gebroken is.’ Weer een maand later meldt de Volkskrant onder de kop: ‘IJs rond noordpool is over honderd jaar gesmolten… Het smeltend ijs is een gevolg van de opwarming van de aarde en een verandering van stromingspatronen in de noordelijke ijszee.’ Januari 2004 verschijnt het jaarrapport van het gezaghebbende Worldwatch Institute met als onderschrift: ‘Rijker, dikker, en niet veel gelukkiger. Begeerte van consumenten verslechtert kwaliteit van leven voor rijk en arm… De wereld consumeert goederen en diensten in een niet vol te houden tempo, met ernstige consequenties voor het welzijn van mens en planeet.’ Op hetzelfde moment brengt de International Herald Tribune het nieuws dat ‘Gevaarlijke stofstormen in Azië de afgelopen halve eeuw vervijfvoudigd zijn.’ Volgens de Verenigde Naties vormen ze een gevaar voor de volksgezondheid en de economie en zijn ze ‘een onderdeel van een wereldwijde ontwikkeling naar grotere natuur rampen.’ Oktober 2004 publiceert de Independent enkele resultaten van een wereldwijde studie, waarbij kwam vast te staan dat ‘bijna eenderde van de amfibieën met uitsterven bedreigd wordt – en vervuiling wordt als grootste oorzaak gegeven… De dieren zijn zo gevoelig voor het door de mens geschapen milieu dat wetenschappers hen hebben vergeleken met de kanarie in een kolenmijn.’ Zodra deze zangvogels dood van hun stokje vielen wisten de mijnwerkers dat er geurloos gas naar binnen stroomde. Drie maanden later bericht dezelfde Britse kwaliteitskrant dat door de klimaatverandering ‘het aftellen van een wereldwijde catastrofe,’ is begonnen. Dit proces wordt ‘nauwkeurig omschreven door een speciale eenheid van vooraanstaande politici, zakenmensen en academici vanuit de gehele wereld… Hun rapport wijst erop dat met betrekking tot het opwarmen van de aarde het punt waarbij geen terugkeer meer mogelijk is in slechts tien jaar, of zelfs minder, bereikt kan zijn… “Er tikt een ecologische tijdbom,” zei Stephen Byers, de voormalige Britse minister van transport, die samen met de Amerikaanse republikeinse senator Olympia Snowe voorzitter was van de speciale eenheid.’ Diezelfde januarimaand opent Trouw met: ‘Opwarming van aarde wordt de grootste bedreiging voor het leven op deze planeet.’ NRC 8 januari: ‘Kwart van dier- en plantensoorten sterft uit… Een vandaag gepubliceerde studie naar de gevolgen van klimaatverandering levert een dramatisch toekomstbeeld op. Onze flora en fauna zal aanzienlijk verarmen, maar de mier zal het wel redden.’ Afgelopen februari meldt de Independent in een overzichtartikel dat tijdens een internationale conferentie ‘’s werelds meest vooraanstaande wetenschappers waarschuwden dat een gevaarlijke klimaatverandering niet morgen maar vandaag de dag plaatsvindt… Het Britse hoofd van SHELL, Lord Oxburgh had tijd uitgetrokken… om te waarschuwen dat tenzij regeringen onmiddellijk actie ondernemen er “een ramp zal gebeuren…” De conferentie werd geopend door de minister van Milieu, Margarett Beckett, die waarschuwde dat “een aanzienlijke impact” van de wereldwijde opwarming “reeds onvermijdelijk is...” De wereldwijde opwarming escaleert tot het punt waarop het hele klimaat op aarde abrupt omslaat, waardoor het permanent in een veel hetere en minder bewoonbare planeet verandert.’ Professor Mike Schlesinger, van de Universiteit van Illinois, vertelde dat in tegenstelling tot voorheen het stilvallen van de warme golfstroom veel waarschijnlijker wordt geacht. De kans dat dit deze eeuw nog gebeurt ‘wordt nu op 45 procent geschat.’ Met catastrofale gevolgen omdat West Europa dan een klimaat krijgt als Labrador dat op dezelfde breedtegraad ligt en waar eskimo’s leven en ijsbergen voor de kust drijven. Volgens de Financial Times van 18 februari jongstleden blijkt uit een studie van Ruth Curry, een Amerikaanse wetenschapster die oceanografisch onderzoek verricht, dat ‘als gevolg van het smelten van de arctische en Groenlandse ijslagen de afgelopen 40 jaar grote hoeveelheden zoet water, meer dan 20.000 kubieke kilometer, is toegevoegd aan de noordelijkste delen van de oceaan. Volgens dr. Curry dreigt de hierdoor ontstane verandering in de zoutgehalte balans de Oceaan Transport Band stil te leggen.’ Die zogeheten OTB transporteert warmte van de tropen naar de polaire regio via de Golf Stroom en zorgt ervoor dat Europa ’s winters niet zo afkoelt als bijvoorbeeld Canada. Een dag later bericht Trouw: ‘Het broeikaseffect is niet iets wat dreigt in de toekomst, het is er al. Op Groenland smelt een deel van de ijskappen.’ Op 15 maart van dit jaar toont de Volkskrant op de voorpagina een vijf kolommenbrede foto van ‘de krater van de Kilimanjaro in Kenia, met 5895 de hoogste berg in Afrika, zoals deze elfduizend jaar lang niet te zien was. De sneeuwkap die de top bedekt hield, is aan het verdwijnen. De foto… wordt overhandigd aan milieuministers van twintig landen die in Londen bijeen zijn voor de G8-top over klimaatverandering.’ 30 maart 2005. BBC: ‘Het meest omvangrijke onderzoek ooit naar de toestand van de planeet concludeert dat menselijke activiteiten het vermogen van de aarde bedreigen om toekomstige generaties te onderhouden… Het Millennium Ecosystem Assessment bestond uit 1300 onderzoekers uit 95 naties,’ die vier jaar lang onderzoek deden. ‘Kofi Annan, secretaris-generaal van de VN, verklaarde dat de studie “aantoont hoe menselijke activiteiten op een massale schaal in de hele wereld milieuschade veroorzaken en hoe biodiversiteit – de basis bij uitstek voor het leven op aarde – in een alarmerend tempo aan het verminderen is.’ Teletekst meldt die dag: ‘Mens beschadigt aarde in hoog tempo. De schade die de mens toebrengt aan de aarde groeit in razend tempo. Dat staat in een rapport van wetenschappers voor de VN. In de afgelopen 50 jaar zijn ecosystemen meer aangetast dan ooit tevoren, waarschuwen ze. Tweederde van lucht en water op aarde is vervuild en 10 tot 30 procent van de dieren wordt met uitsterven bedreigd. De roofbouw heeft een onomkeerbaar verlies aan diversiteit tot gevolg gehad. De opsteller waarschuwen voor ziektes, ontbossing en dode zones in de zeeën als de vervuiling niet minder wordt. Ze adviseren hun 95 regeringen geld te reserveren om de schade te beperken.’ Radio I Journaal besteedt er geen enkele aandacht aan. Ik bel op om te vragen waarom hier geen belangstelling voor is en wel voor de stelling van die dag, zijnde: ‘ook amusement hoort bij de publieke omroep.’ Volgens een redactrice buitenland: ‘Milieuonderwerpen moeten wel heel bijzonder zijn willen we er aandacht aan besteden. Waarom? Misschien omdat het geen politiek issue meer is, in elk geval niet een belangrijk issue. Het is ook een vorm van hysterie, dat achter de politici aanrennen. Elke oprisping van Hirsi Ali of Wilders wordt wel breed uitgemeten, ook al zeggen ze niets nieuws. Hysterie ja.’ Om 16.15 uur dezelfde dag belt ze met de mededeling dat Radio I na 18.30 uur er aandacht aan gaat besteden. ‘Omdat jij opgebeld hebt en ik er achteraan ben gegaan, besteden ze er aandacht aan. Ze hadden het laten liggen en zonder motivatie verworpen. Na half zeven spreken we uitgebreid met Rick Leemans van Natuur en Milieu, die aan het rapport heeft meegedaan.’ Twee weken later, 14 mei 2005, bericht het ‘Dagblad van het Noorden’: ‘Noordzeevis zwemt steeds noordelijker… Bijna tweederde van de vissen die in de Noordzee voorkomen hebben hun leefgebieden naar noordelijker… wateren opgeschoven. Volgens Engelse onderzoekers heeft dit te maken met het versterkte broeikaseffect waardoor de temperatuur van het zeewater is gestegen.’ Dit is slechts een tamelijk willekeurige greep uit de talloze berichten dat een ramp op wereldschaal zich aan het voltrekken is. We gaan met 100 de bocht in, de auto slipt al, en toch verminderen we onze snelheid niet. Integendeel: we geven juist plankgas. Het is een symptoom van de stoornis die autisme heet. Maandag 14 februari van dit jaar stond in De Telegraaf met koeienletters over bijna de hele breedte van de voorpagina: ‘Natuur totaal van slag. Lente van start op 11 februari.’ In het artikel zelf: ‘De natuur is van slag. Stormachtig weer met zware regenval wordt al weken afgewisseld met lange periodes van ongewoon hoge temperaturen. Volgens deskundigen van de Wageningen Universiteit is in de natuur de lente al begonnen… De gemiddelde temperatuur in ons land stijgt de komende jaren met 1,5 tot bijna 6 graden, zo is de verwachting.’ Boven dit bericht stond: ‘Zevenklapper Feyenoord.’ En eronder: ‘Glennis naar Songfestival.’ De bewust gekozen combinatie van ernst en vertier illustreert het feit dat de massamedia geen hiërarchie van waarden kennen. Alles wordt gepresenteerd als even belangrijk, met als gevolg dat tegelijkertijd alles even onbelangrijk is, even waardevol als waardeloos. En nadat de journalistiek de wereld betast, besnuffeld, beklopt, getrivialiseerd en opgeleukt heeft en de consumenten even in een sensatieroes hebben geleefd, wordt alles weer vergeten. Alleen de sleur blijft, de orde van de dag, die niets anders is dan een steeds grotere wanorde. Kenmerkend aan deze geheugenloze cultuur is haar autistisch karakter, reëel gevaar wordt niet herkend, signalen van buitenaf worden niet echt geregistreerd. Tegelijkertijd bestaat er een buitensporige gehechtheid aan materie en een obsessief verlangen om veranderingen te voorkomen, om te houden wat we hebben. Net als de dorpelingen in ‘The Birds’ zien wij nu wel de voortekenen, maar beseffen we nog steeds niet welke catastrofe daarachter schuilgaat. Pas als het te laat is, zullen we weten in welke film we acteren, in welke realiteit we leven. Tot nu toe lijkt het erop dat de massamens niet in staat is al deze informatie op te nemen, laat staan te verwerken. De natuur krijgt de schuld van de ontwrichting die we zelf aanrichten. Wij reageren net als een kleuter die zich aan een tafel stoot en de tafel de schuld geeft. Als er al iets ‘totaal van slag’ is dan zeker niet de natuur, maar de mens. De natuur zoekt alleen naar een nieuw evenwicht. Of zoals chief Seattle lang geleden zei: ‘Alle dingen zijn met elkaar verbonden. Alles wat er met de aarde gebeurt, gebeurt met de kinderen van de aarde.’ Vooralsnog ziet het ernaar uit dat de natuur de balans pas weer zal vinden zodra zij de moderne, rationele, al dan niet verlichte mens als een virus heeft vernietigd. En wat dan nog zou men kunnen denken. Het was niemand minder dan Friedrich Nietzsche die in ‘De Vrolijke Wetenschap’ schreef: ‘In één of andere uithoek van het in talloze zonnestelsels flonkerend uitgegoten heelal, was er eens een planeet waar schrandere dieren het weten uitvonden… Er zijn eeuwigheden geweest waarin het er niet was, en als het er weer mee gedaan is, zal er niets zijn voorgevallen.’ De buiten ons liggende werkelijkheid trekt zich niets aan van onze belangen en zelfs niets van onze aanwezigheid. Het probleem is alleen dat de meeste mensen deze informatie te gruwelijk vinden. De Britse auteur Nick Hornby zei een tijdje geleden in het tv-programma R.A.M. tegen Arnon Grunberg: ‘Volgens mij weten de meeste mensen wel dat het leven verschrikkelijk is. Hun belangrijkste probleem is nu juist hoe ze daar mee om moeten gaan. Ze zitten er niet op te wachten dat nog eens ingewreven te krijgen.’ Dit is exact de kwestie waar het om draait. We weten teveel en een deel daarvan is ook nog eens nutteloze kennis omdat het ons alleen maar heeft verlamd waardoor zelfs de meest voor de hand liggende handeling onmogelijk is geworden. De realiteit wordt daarom beurtelings genegeerd of ontkend of moet in vrolijke verzen worden herschreven, want zoals de hoofdredacteur van de Humanist na lezing van dit artikel stelde: ‘Het is nu een totaal depri-verhaal, dat slaat dood.’ Hij verzocht me het stuk te herschrijven. Ik e-mailde hem terug: ‘Ik zou niet weten hoe ik dit kan herschrijven zonder de werkelijkheid geweld aan te doen.’ Het resultaat was dat dit verhaal niet in het tijdschrift van de humanisten werd gepubliceerd, waarmee ironisch genoeg andermaal het gelijk van ‘The Birds’ werd bewezen. Vijf weken na de afwijzing, op woensdag 8 juni 2005, opende de internet editie van ‘The Independent’ met: ‘In een unieke gezamenlijke verklaring hebben de voornaamste wetenschappelijke academies in de wereld een oproep gedaan aan de regeringen van de G8 dringend actie te ondernemen om een wereldwijde catastrofe door klimaatsverandering te voorkomen. De nationale academies van wetenschappen van alle G8 landen, tezamen met die van Brazilië, India en China, hebben gewaarschuwd dat regeringen niet langer meer moeten aarzelen’ met het nemen van maatregelen ter voorkoming van ‘wat algemeen wordt gezien als het grootste gevaar dat de mensheid confronteert.’ De verklaring waarvan de definitieve versie maanden had gekost ‘is des te belangrijker, aangezien het ondertekend is door Bruce Alberts, president van de Amerikaanse Nationale Academie van Wetenschappen, die president George Bush heeft gewaarschuwd voor de gevaren van het negeren van de dreiging die de wereldwijde opwarming vormt.’ Het werd bekend gemaakt op de dag dat Blair president Bush in Washington ontmoette, ‘waar de Amerikaanse president naar verwachting zich opnieuw zou uitspreken tegen deelname aan het Kyoto verdrag,’ die een vermindering van broeikasgassen regelt. De president van de Britse academie van wetenschappen, lord May, kraakte het beleid van de Amerikaanse regering en vertelde dat ‘tussen 1990 en 2002, de kooldioxide emissies van de Verenigde Staten met 13 procent waren gestegen,’ een percentage dat op zichzelf al hoger is ‘dan de gecombineerde verlaging van de uitstoot die bereikt zal worden als alle landen die het Kyoto verdrag hebben ondertekend hun doelen verwezenlijken.’ May voegde hieraan toe dat ‘ wij nooit eerder met een dergelijke wereldwijde dreiging [zijn] geconfronteerd.’ Na in hun gezamenlijke verklaring te hebben gesteld dat het ‘opwarmen al geleid heeft tot veranderingen in het klimaat op aarde,’ doen de academici een dringend beroep ‘op alle naties… onmiddellijke actie te ondernemen om de oorzaken van de klimaatsverandering te verminderen, zich aan te passen aan de gevolgen ervan en ervoor in te staan dat het vraagstuk opgenomen wordt in alle relevante nationale en internationale strategieën.’ Volgens The Independent ‘waarschuwen de nationale academies dat zelfs als de emissies van broeikasgassen gestabiliseerd kunnen worden op de bestaande niveaus het klimaat zou blijven veranderen omdat het langzaam reageert op de extra kooldioxide die aan de atmosfeer wordt toegevoegd. “Verdere veranderingen van het klimaat zijn om die reden onvermijdelijk. Naties moeten zich daarop voorbereiden,” aldus de verklaring.’ De landelijke dagbladen en de publieke omroepen in Nederland hebben met geen woord aandacht besteed aan de oproep van ’s werelds meest gezaghebbende wetenschappelijke academies. Er moet een Nederlandse invalshoek zijn om de dreiging van een wereldwijde ramp onder de aandacht te brengen. De rijzende zeespiegel als gevolg van de klimaatsverandering is voor de massamedia in de lage landen bij de zee kennelijk onvoldoende aanleiding. Enkele maanden later razen twee orkanen over het platteland in het zuiden van de Verenigde Staten. Miljardenschade, miljoenen vluchtelingen, meer dan duizend doden en stijgende olieprijzen. Met 21 tropische stormen in het Caribische gebied is half oktober 2005 het record van 1933 geëvenaard. Volgens wetenschappers worden orkanen steeds krachtiger en leven ze langer, een ontwikkeling waarvoor de Klimaat Commissie van de Verenigde Naties al jaren waarschuwt. Februari 2002 zei de toenmalige voorzitter van deze commissie, de Brit Bob Watson, tegen me: ‘We verwachten een verandering van extreme weersverschijnselen… intensere cycloonactiviteit… hogere maximale windsnelheden en neerslag,’ als gevolg van de klimaatsverandering. Nog geen twee maanden later werd hij na een campagne van ’s werelds grootste oliemaatschappij ExxonMobil onder zware druk van de regering Bush als voorzitter vervangen. Onlangs berichtte het wetenschappelijke tijdschrift ‘Nature’ dat het proces van steeds zwaardere stormen verder door zal zetten. De klimaatsverandering is niet meer te negeren. Eind september 2005 waarschuwen het ruimtevaartinstituut NASA en het National Snow and Ice Date Center in Boulder, Colorado, dat het arctische ijs ‘snel aan het verdwijnen is,’ en dat dit proces zich de komende jaren kan versnellen. Nu al is er twintig procent minder ijs dan het gemiddelde ijsoppervlak tussen de jaren 1978-2000. Als het huidige tempo doorzet dan zal er volgens de onderzoekers tegen het jaar 2060 zomers geen noordpoolijs meer zal zijn, zo bericht de BBC World Service in een uitgebreid verslag. Ook de New York Times besteedt ruim aandacht aan het wetenschappelijk onderzoek. ‘Een van de belangrijkste consequenties van het opwarmen van het arctisch gebied zal de toename zijn van het smeltwater en van ijsbergen afkomstig van gletsjers en ijskappen, en dus een versnelde verhoging van de zeespiegel, waardoor kustgebieden worden bedreigd.’ Algemeen wordt aangenomen dat de toenemende uitstoot van broeikasgassen verantwoordelijke is voor dit proces. De Nederlandse media besteden nauwelijks aandacht aan dit rapport. In tegenstelling tot de New York Times wijdt de NRC er slechts een kort berichtje aan. De Volkskrant komt er pas mee zodra de redactie ziet dat de NRC het heeft. NOVA vond het te onbelangrijk om er aandacht te besteden. Een maand later, op 31 oktober, wordt in een rapport van het Milieu- en Natuurplanbureau gewaarschuwd dat als gevolg van de klimaatsverandering de situatie in Nederland tegen het einde van de eeuw ‘problematisch’ zal zijn. Hoewel de gevolgen van de klimaatsverandering nu al waarneembaar zijn zullen ‘de komende tientallen jaren de ontwikkelingen naar verwachting sneller gaan,’ aldus de wetenschappers. De Volkskrant brengt de studie terug tot een kort bericht op pagina drie. Net als De Telegraaf opent de Volkskrant breeduit op de voorpagina met de moord op een Amsterdamse onderwereld advocaat, dat kennelijk als veel relevanter wordt gezien. Ik denk dat deze irrationele reactie uiteindelijk voortkomt uit het gevoel van machteloosheid. Precies een halve eeuw geleden verwoordde de Duitse filosoof Heidegger het aldus in een gedenkrede, getiteld ‘Gelatenheid’: ‘De mens zal steeds meer, op alle gebieden van het bestaan, door de krachten van technische apparatuur en automaten worden ingesloten. De machten die de mens overal en op elk ogenblik, onder een of andere vorm van technische installatie opeisen, vasthouden, meesleuren en in het nauw brengen – die machten zijn reeds lang menselijke wil en beslissingskracht over het hoofd gegroeid, want zij zijn niet door de mens gemaakt.’ Maar ook al zou men de kennis bezitten dan nog ‘is het feit, dat wij iets gehoord en gelezen hebben, het op die manier alleen maar kennen, één zaak. Een andere zaak is het, of wij datgene, wat we gehoord en gelezen hebben, ook begrijpen, d.w.z. het in overweging nemen,’ en wel omdat ‘ de hedendaagse mens op de vlucht [is] voor het denken. Deze gedachten-vlucht is de grond voor de gedachten-loosheid,’ zei hij tien jaar na de oorlog die zowel Auschwitz als Hiroshima mogelijk maakte. Autisme als vluchtroute. Geen mens kan leven zonder hoop.

Het probleem is alleen dat ook autisme geen echte ontsnappingsroute is gezien het inmiddels wijdverspreide onbehagen. Een onbehagen voortkomend uit het gevoel dat onze beschaving op de een of andere manier ernstig wordt bedreigd. Alles verandert, de wereld is niet meer zoals men haar kende, alles lijkt op losse schroeven te staan, meer en meer raakt men vervreemd van de eigen omgeving. Maar wie is schuldig daaraan? Net als in The Byrds wordt de priemende vinger naar de buitenstaander uitgestoken. In dit geval: de ‘allochtoon,’ die voor eeuwig allochtoon blijft, ook al is hij hier in ‘dit tolerante land’ geboren en getogen en heeft hij de Nederlandse nationaliteit. En zo hebben onder andere Mohammed B. en Samir A. de rol toebedeeld gekregen van schuldigen, schuldig aan het in gevaar brengen van de oude vertrouwde wereld. Ze zijn in de ogen van veel ‘autochtonen’ niet in de eerste plaats criminelen, maar buitenstaanders die het kwaad vertegenwoordigen, zoals blijkt uit de hysterische reacties die ‘het multiculturele debat’ domineren. De schrijver Leon de Winter, sprak over de moordenaar van Theo van Gogh in termen van ‘de blindheid van het kwaad, iets anders kun je er niet over zeggen. Er valt niet meer te psychologiseren… alles houdt op in de confrontatie met het kwaad… We kunnen niets, niets, vinden in de biografie van de dader. Het enige wat we kunnen zeggen is dat hij is aangeraakt door het kwaad.’ Men kan het als het ware de moeder in ‘The Birds’ horen krijsen. ‘Evil! Slecht!!!.’ De vreemdeling als het vlees geworden kwaad die net als de duivel geen motieven kent. In feite zijn het natuurlijk allemaal transcendente begrippen waarmee men normaal gesproken in het dagelijkse leven niet veel aankan. Maar in tijden van crisis verandert dat razendsnel. En dan zijn de gevolgen desastreus, zo leert de geschiedenis. Elk middel om de duivel te vernietigen is dan bij voorbaat geoorloofd. De populist hoeft het kwaad slechts te benoemen en de rest volgt als vanzelf. Op dat concrete gevaar wees Bill Durodie, directeur van het ‘International Centre for Security Analysis’ van het Londense Kings College. Begin dit jaar verklaarde hij in ‘The Power of Nightmares – The Politics of Fear,’ een driedelige televisiedocumentaire van de BBC: ‘In een maatschappij die nergens in geloofd wordt angst het enige agendapunt… en een maatschappij die in niets geloofd wordt vooral bang gemaakt door mensen die in van alles geloven,’ daarbij doelend op fanatici. En het maakt niet uit of dit nu westerse politici en intellectuelen zijn of islamitische fundamentalisten, belangrijker is het gegeven dat hun macht niet zozeer de eigen kracht aantoont maar eerder ‘hoe erg wij (burgers svh) geïsoleerd en versplinterd zijn geraakt,’ aldus Durodie. In de Volkskrant van maandag 24 oktober 2005 schreef de auteur Kader Abdolah: ‘Ik heb een verwerpelijke mededeling. Mohammed B. is van ons. Hij is van ons allemaal. Het maakt niet uit of we blank zijn, donker of zwart. Samir A. is made in Holland. Deze harde waarheid moeten we onder ogen kunnen zien. We moeten onze tijd beleven zonder paniek en zonder afschuw. Dat is de essentie van onze tijd… Als we het niet doen, gaat onze tijd voorbij. En hebben we niet geleefd.’

terug