Robert Fisk over het Midden-Oosten

Het resultaat van de Eerste Wereldoorlog, de oorlog waarin mijn vader vocht, en die - zo dacht men - een einde zou maken aan alle oorlogen schiep een geweldige tragedie. In slechts zeventien maanden tijd trokken de Britten en Fransen de grenzen van Noord Ierland, JoegoslaviŽ en het grootste deel van het Midden Oosten. Ik heb mijn hele loopbaan als journalist gezien hoe de mensen in Belfast, Belgrado, BosniŽ, Bagdad en Beiroet daaronder lijden. Wat fout ging was dat onmiddellijk na 1918 de Amerikanen een buitengewoon belangrijke rol moesten spelen in het Midden Oosten. De Amerikaanse diplomaten, de consuls in het stervende Ottomaanse rijk en de Amerikaanse ngoís, destijds natuurlijk missionarissen, drongen toen bij het ministerie van Buitenlandse Zaken in Washington er met klem opaan om een grote moderne Arabische staat mogelijk te maken die zich zou uitstrekken vanaf de zuidgrens van Turkije tot aan de Atlantische Oceaan bij Marokko. Het is misschien de enige kans geweest die het Midden Oosten heeft gehad om de tragedies te vermijden die het nu ondergaat. Maar op dat moment werd de initiatiefrijke president Woodrow Wilson ziek en stierf, het Congres verloor zijn interesse, de VS werd vervolgens isolationistisch en weigerde deel te nemen aan de Volkerenbond. En juist het lidmaatschap van de VS zou de nieuwe moderne Arabische staat dichterbij hebben gebracht. De Britten en Fransen kregen toen de kans om als vossen de regio binnen te sluipen. Ze hakten het aan stukken en creŽerden al die kunstmatige grenzen en artificiŽle landen die - zoals we zien - geen moderne staten kunnen zijn. En daar zitten we nu mee opgezadeld. Tot zover de historische reden, maar er is ook een morele reden waarom het fout ging en dat is denk ik het feit dat het lot van de mensen in het Midden Oosten ons onverschillig liet en nog steeds laat. Ik denk dat we vandaag de dag niet werkelijk geÔnteresseerd zijn in de Irakezen, het interesseert ons niet eens wat hun dodencijfer is, we maken ons alleen druk om onze eigen soldaten. Ik denk niet dat we ons bekommeren over democratie in het Midden Oosten, over de mensen die er wonen, Arabieren, moslims, christenen en ook niet echt over de joden in IsraŽl. Dat is een deel van de tragedie. We zijn maar al te bereid om andermans land op te delen onder de mom dat we hen komen bevrijden van tirannie, maar zodra we er zijn verliezen we de belangstelling of ontdekken we dat we niet zoveel om hen geven. We zijn gek op hun olie en we willen hun land niet zozeer bezetten als nu in Irak, maar wel beheersen om de hulpbronnen voor onszelf veilig te stellen.

Een groot probleem is dat de Amerikanen en Britten op dit moment eerder een ideologische oorlog voeren, dan een oorlog uit politieke of militaire noodzaak. Als je een ideologische oorlog voert, overtuig je jezelf dat je gelijk hebt en dan kijk je alleen naar informatie die past binnen de argumentatie waarin je bent gaan geloven. En zodra je jezelf hebt wijs gemaakt dat je een moreel goede leider bent en je machtig bent niet omdat je gekozen bent als president of premier, maar omdat er iets in je zit wat je een groot en machtig mens maakt, ga je beslissingen nemen die achteraf gezien volslagen irrationeel zijn. Ik bedoel: waarom zitten we in hemelsnaam in Irak? Natuurlijk allereerst vanwege de olie. Maar er is nog iets anders. De Amerikanen bezetten Irak ook omdat supermachten een diep gewortelde behoefte bezitten om telkens hun militaire kracht te tonen. Het grensgebied van een wereldmacht loopt overal en dus moet het imperium permanent gemobiliseerd blijven anders verzwakt het. Er loopt een ijzeren gordijn vanaf Groenland in het noorden tot de rand van SomaliŽ in het zuiden, overal zijn er Amerikaanse bases. Wanneer het enige wereldrijk op aarde een dergelijke militaire macht toont dan moet men zich wel afvragen: welk doel dient het? Zijn die bases er alleen om de hulpbronnen veilig te stellen of zijn ze er ook om de mensheid ervan te verzekeren dat het imperium nooit ten onder zal gaan? Arabieren vragen mij soms: ĎGaan de Irakezen een einde maken aan dit rijk?í Natuurlijk zal ook het Amerikaanse rijk ooit ten onder gaan, net als alle andere imperia in de geschiedenis, al was het maar omdat het levende organismen zijn. Alleen de vraag is: wanneer precies? Zeker is in elk geval dat de Amerikanen in Irak buitengewoon donkere tijden tegemoet gaan. Maar wat er precies gaat gebeuren weet ik niet. Bin Laden had de illusie dat de VS zo verwikkelt zou raken in oorlogen dat het bankroet gaat. Dat zei hij tegen mij, maar hij zat er volkomen naast. De VS profiteert van oorlogen. De oorlog is de pomp van de Amerikaanse economie, dus economische gesproken heeft het geen probleem in oorlog te zijn. Er is pas sprake van een economisch probleem als oorlogen fout lopen. Toen ik in Canberra was hoorde ik iets interessants. Ik dineerde er met enkele hoge Australische legerofficieren die allen pleitten voor een verdubbeling van de strijdkrachten met als argument dat de oorlog in Irak verkeerd afloopt. Ze waren van mening dat Amerika zijn rol in de wereld volledig zal herzien, aangezien ze met de staart tussen de benen uit Irak zullen moeten vertrekken. En wanneer ze dat doen bestaat de mogelijk dat ze hun beschermend schild in de Stille Zuidzee zullen terugtrekken. Iets ten noorden van AustraliŽ ligt IndonesiŽ, het grootste moslimland op aarde dat binnen 24 uur in Sidney kan zijn, dus hebben we een veel groter leger nodig, zo was hun redenering. Met andere woorden: nu al zien Amerikaís bondgenoten het gevaar van een mogelijke ineenstorting van het rijk. Opvallend is ook hoe imperia telkens weer iets te hard duwen, iets te ver willen gaan. De geschiedenis toont dat keer op keer aan. Nadat de Romeinse veldheer Crassus zijn legioenen ParthiŽ had binnengeleid werden ze verslagen nabij Carrhae vlakbij de huidige Turks-Syrische grens, niet erg ver van Bagdad. Na de slag werd Crassus, deze vooraanstaande miljonair uit het machtige Rome, naar een tent gebracht. Hij dacht om er te onderhandelen over de overgave. In plaats daarvan werd zijn hoofd onmiddellijk eraf gehakt en zijn keel volgegoten met gesmolten goud. Vervolgens stuurden de Parthen het hoofd naar Rome om aan te geven dat onverzadigbare hebzucht genadeloos werd gestraft. De onderwerping van het Partische rijk, dat zich uitstrekte over Iran en delen van de daaraan grenzende landen, was een stap te ver geweest. De Romeinen gingen veel te ver de woestijn in, net zoals de Amerikanen nu doen. Het enige verschil is dat de Romeinen een andere manier hadden om potentiele opstanden te beheersen, ze maakten iedereen Romeins staatsburger, maar de Amerikanen zullen de Irakezen nooit de Amerikaanse nationaliteit geven.

Afghanistan is een ander interessant voorbeeld. Jullie hebben daar speciale eenheden naartoe gestuurd om de Amerikanen te helpen bij het oppakken van terroristen, althans dat is de theorie. In werkelijkheid hebben de Amerikanen hun belangstelling in Afghanistan verloren en zijn ze bereid om de krijgsheren daar aan de macht te houden. Op die manier creŽren ze talloze kleine Saddams, en worden de troepen van Nederland en andere landen gebruikt om Kaboel rustig te houden. Dat is alles. Het verzet tegen de buitenlandse aanwezigheid groeit en de Amerikaanse missie in Afghanistan is mislukt, in feite weten ze totaal niet wat ze daar moeten doen. De Amerikanen zijn Afghanistan niet binnengevallen om Osama bin Laden op te pakken, maar om het Taliban regime omver te werpen. Dat weigerde mee te werken aan de Amerikaanse olieplannen. En nadat dorpen gebombardeerd zijn en duizenden gewone Afghanis door het Amerikaanse geweld om het leven zijn gekomen, worden die plannen nu ten uitvoer gebracht onder leiding van president Karzai, een voormalige adviseur van de Amerikaanse oliemaatschappij Unocal, in 2003 door Gucci uitgeroepen tot de best geklede man ter wereld. De Amerikanen willen zich volgend jaar uit Afghanistan terugtrekken en zal de NAVO de klus moeten klaren. Ondertussen financieren de krijgsheren hun macht met heroÔnegeld. Oktober 2001 maakte de VN bekend dat de opiumproductie onder de Taliban met 94 procent was gedaald. Inmiddels zijn onze bondgenoten, de krijgsheren van de Noordelijke Alliantie die op grote schaal hebben gemoord en verkracht, verantwoordelijk voor 80 procent van de enorm gestegen drugstransporten uit Afghanistan. Indirect steunen de Nederlanders en de Amerikanen de drugshandel, maar van dit soort praktijken is altijd sprake geweest. Toen de Afghanen met steun van de CIA tegen de Russen vochten ging de heroÔneproductie gewoon door. Het werd zelfs aan de Russen verkocht. Veel soldaten raakten verslaafd en zijn dat nog steeds, ze zwerven nu door de straten van Moskou. Ondertussen horen we dat alles prima gaat in Kaboel, kom naar Kaboel, daar is een nachtclub! Maar buiten Kaboel is het een heel ander verhaal, in de provincie Kandahar bijvoorbeeld gaat het dezelfde kant op als in Irak. Dit is ook geen oorlog tegen terrorisme, het is een oorlog tegen Amerikaís vijanden. Ik denk niet dat jullie speciale eenheden daar in staat zijn terreur te stoppen. De Nederlandse troepen werden destijds geconfronteerd met Servische terreur in Srebrenica en dat liep op een fiasco uit, nietwaar. Achtduizend dode moslims. Weet je, wij hebben geen enkel bezwaar tegen het aan de macht helpen van gangsters en moordenaars in het Midden Oosten omdat we niet werkelijk om de mensen daar geven. We hebben Saddam gesteund in de oorlog tegen de IraniŽrs en Osama bin Laden in de oorlog tegen de Russen. Nu steunen we elke waardeloze krijgsheer die ons beloofd te beschermen vanaf MazŠr-e Sharif in het noorden tot Jalalabad in het zuiden. Soms zorgen we er zelfs voor dat ze gekozen worden. Maar de vraag is: hoeveel Saddams kweken wij nu in de bergen en woestijnen van Afghanistan? Gangsters die later weer dingen doen als bijvoorbeeld het binnenvallen van Oezbekistan. En dan roepen wij: ĎDie man moet verdreven worden, hij is net als Hitler, en begint alles weer van voor af aan.í

Wanneer er sprake is van terrorisme moeten we onszelf niet alleen afvragen hoe, waar en wat maar vooral ook waarom? Als er bijvoorbeeld in Amsterdam een moord plaatsvindt dan gaat de politie onmiddellijk op zoek naar een motief. Maar wonderlijk genoeg was na 11 september 2001 juist het zoeken naar een motief het enige dat we niet mochten doen. Het was wijlen Edward Said die zei dat het laatste taboe een vrije discussie was over de relatie van de VS met IsraŽl en de rest van het Midden Oosten, want zoiets zou buitengewoon belangrijke vragen oproepen. Dat was duidelijk het probleem, je mocht wel zeggen dat het negentien Arabieren waren die met Stanleymessen vliegtuigen hadden gekaapt en in gebouwen waren gevlogen, maar meer ook niet. Je mocht niet de logische volgende vraag stellen: hebben wij dan een probleem in het Midden Oosten? Want doet men dat, dan moet men alle onrechtvaardigheden van de afgelopen honderd jaar onder ogen zien, onrechtvaardigheden waarvoor sommigen van ons verantwoordelijk zijn, onze ouders en onze huidige presidenten en premiers. Daarom ook is de waaromvraag zo essentieel. Als we die vraag niet stellen dan zullen we nooit de omvang begrijpen van het onrecht dat al decennialang als een verstikkend tapijt over het hele Midden Oosten ligt en dat een sfeer en omgeving heeft gecreŽerd waaruit jonge mannen kunnen voortkomen die vliegtuigen tegen gebouwen willen laten botsen. We moeten weten waarom. Desondanks ondervond ik onmiddellijk na 11 september grote problemen. In een radioprogramma werd ik onmiddellijk geschoffeerd door Alan Dershowitz, hoogleraar aan de Harvard Law School, die stelde dat alleen al het stellen van deze vraag het terrorisme steunt. Zolang je zegt dat de reden van de aanslag is dat wij goed zijn en zij de democratie haten, is er geen probleem want dan hoef je geen discussie te voeren over het Midden Oosten. Omdat ik die regel doorbrak schreeuwde Dershowitz, voordat hij de uitzending werd uitgedraaid, dat ik een gevaarlijk mens was, een anti-Amerikaan en dat anti Amerikaans zijn even erg was als anti-semitisch. Met andere woorden: als je vraagt Ďwaaromí dan ben je een nazi, zo erg was het, zo probeerde men journalisten monddood te maken. Maar toch, uiteindelijk speelt de betrokkenheid van de VS in het Midden Oosten de centrale rol in zoveel geweld. En dus zullen we het moeten bestuderen willen we in staat zijn het probleem van dat almaar groeiende meedogenloze geweld op te lossen. Geweld dat - wat men ook mag zeggen - niet religieus is geÔnspireerd, maar voortkomt uit het voortdurende onrecht en ons gebrek aan compassie.

terug