Stamps in Paradise       

Poststempels van Zuid-Sumatra op Republikeinse bankbiljetten
                      
Hans P. van Weeren

1. Inleiding

Zuid-Sumatra was na de eerste politionele actie (21 juli 1947 – 4 augustus 1947), waarbij de provincie Palembang praktisch geheel onder Nederlands-Indisch bestuur was gekomen, nog meer geïsoleerd geraakt van de republikeinse gebieden in Noord- en Midden-Sumatra dan daarvoor al het geval was geweest. Wat de monetaire situatie betreft wordt er door wijlen ons lid mr T. de Jong gemeld: “In de zomer van 1948 heeft toen kennelijk in de Lampong een nieuwe geldsanering plaats gevonden” (Dai Nippon Sprokkels, pag. 5). Deze opmerking was de aanleiding om de geldomloop in het Lampongse in de periode 1947 – 1949 nader te bezien. Daarbij is interessant dat in het gebied rond Kotaboemi poststempels op bankbiljetten voorkomen, die naar het lijkt een monetair doel hebben gediend en die een nadere beschouwing waard zijn. Doordat er vrij veel gestempeld materiaal beschikbaar is, is het mogelijk een indruk te krijgen van de geldcirculatie ten tijde van het aanbrengen van deze stempels. Poststempels op bankpapier met een monetair doel komt verder niet voor bij Indonesisch bankpapier.

2. De bankbiljetten van Tandjungkarang

Eigen republikeinse uitgaven zijn bekend met als plaats- en datumaanduiding Tandjungkarang, 15 november 1947 en Tandjungkarang, 1 juni 1948. De uitgave van 1947 omvat de waarden 25, 50 en 100 rupiah Djepang (Japans invasiegeld) en draagt als aanduiding “Mandat Pertahanan Daerah Lampung” (Betalingsbewijs verdediging van het district  Lampong). De uitgifte in Japans geld lijkt erop te duiden dat de invoering van het Republikeinse geld op Sumatra in april 1947 in Zuid-Sumatra niet of niet direct kon worden doorgevoerd. Bij de invoering van het Republikeinse geld voor Sumatra (in eerste instantie uitgegeven met als uitgifteplaats en -datum Pematang Siantar, 31 maart 1947) werd 100 rupiah Japanse courant gelijk gesteld aan 1 rupiah Oeang Republik Indonesia (ORI). Ook in Bengkoelen werd een serie van 50, 100, 250, 500 en 1000 roepiah Djepang uitgegeven, gedateerd 1 juni 1947 en in Palembang werd met als datum 1 augustus 1947 een serie bankpapier uitgegeven gesteld in rupiah Djepang (50, 250 en 1000 rupiah Djepang).
De uitgave van 1 juni 1948 van Tandjungkarang omvat de waarden ½, 1, 2½, 5 en 10 rupiah en draagt als aanduiding “Republik Indonesia Propinsi Sumatera Keresidenan Lampung” (Republik Indonesië Provincie Sumatra Residentie Lampong). Deze uitgave hangt waarschijnlijk samen met de door mr De Jong bedoelde  geldsanering. Op basis van de tekst op de biljetten valt aan te nemen dat het hier echter geen nieuwe sanering betreft, maar dat de invoering van het Republikeinse geld (ORI) in Zuid-Sumatra pas in de loop van 1948 z’n beslag heeft gekregen. Ook in Bengkoelen zijn, met als datum 1 december 1947, bankbiljetten uitgegeven in de waarden 1, 5 en 10 rupiah (ORI).

3. De bankbiljetten met poststempels

Aan het voorkomen van poststempels van een zevental plaatsen op een groot aantal typen bankpapier is nooit veel aandacht besteed, ook niet in gespecialiseerde catalogi. Het is echter aannemelijk dat de stempels een bepaald doel dienden. Het voorkomen van valse, veelal getekende, stempels maakt ook duidelijk dat de stempels een belang vertegenwoordigden.
De stempels komen zowel met als zonder datumaanduiding voor.
Het is mogelijk dat de stempels een bewijs van controle op echtheid waren. Als dat het geval is dan heeft de controle ook wel eens gefaald. Kleurenafbeelding 10 laat een echt stempel Menggala zien op een vals biljet van 1 rupiah van Tandjungkarang.
Een andere mogelijkheid, gebaseerd op de gevonden data, is dat het gebied door de tweede politionele actie (19 december 1948 – 5 januari 1949) monetair op zichzelf is komen te staan. Een aanwijzing is dat in Kotaboemi in dezelfde periode door zowel het republikeinse burgerlijk als door het militair gezag (primitief) eigen geld is uitgeven, eveneens voorzien van poststempels van Kotaboemi.

3.1. Plaatsen en (datum)aanduidingen poststempels

De gebruikte stempels zijn steeds van het type “lange balk” en zonder aanduiding “PTT REP. INDONESIA”

Goenoeng-Soegih (nu Gunungsugih): Data tussen 13 en 21 februari 1949. Stempel alleen in zwart.

Komt ook voor gecombineerd met een open datum balk stempel Soekadana in blauw.

Kotaboemi (nu Kotabumi): Alle goed leesbare stempels hebben als aanduiding
“–1.2.49.8” (1 februari 1949), ook de (vele) valse stempels hebben deze datum. Stempels komen voor zwart, rood en blauw, soms dubbel of meervoudig.

Kroë (nu Krui): data tussen 25 februari 1949 en 15 maart 1949. Stempel alleen in zwart.

Liwa: Datum 25 februari 1949. De meeste gestempelde bankbiljetten hebben echter geen datum, maar de aanduiding 0.8.3.7.5. Stempel alleen in zwart.

Menggala: Alle goed leesbare stempels hebben als aanduiding
“   8.2.49.8” (8 februari 1949), soms ook dubbel, ook de valse stempels hebben deze datum. Stempel alleen in zwart.

Metro: Data tussen 8 en 13 april 1949. Stempel alleen in zwart.

Soekadana (nu Sukadana): Datum 13 maart 1949, stempel zwart. De meeste gestempelde bankbiljetten hebben echter geen datum, maar hebben een open datum balk (ze zijn blanco op de plaats van de datumaanduiding, zoals ook voorkomt op republikeinse briefkaarten). Open datum balk stempels in rood, zwart en blauw.

Komt ook voor gecombineerd met een zwart stempel Goenoeng-Soegih 15.2.49.8 (15 februari 1949).

3.2. Oorspronkelijke bankbiljetten waarop de poststempels voorkomen

Goenoeng-Soegih

a.    Algemene uitgaven

5 rp Bukittinggi 1 april 1948

b.    Regionale uitgaven

2½ en 10 rp Bukittinggi 1 januari 1948 met als aanduiding: “Berlaku untuk sub-propinsi Sumatera Selatan” (geldig in de deel provincie Zuid-Sumatra)

c.    Locale uitgaven
50 rupiah Djepang Tandjungkarang 15 januari 1948. Zie afbeelding 1
1 en 2½ rp Tandjungkarang 1 juni 1948

Kotaboemi

a.    Algemene uitgaven

1 rp Pematang Siantar 31 maart 1947
½, 2½, 5 en 10 rp Bukittinggi 1 januari 1948
25 rp Bukittinggi 17 januari 1948
5 rp Bukittinggi 1 april 1948

b.    Regionale uitgaven

1, 2½ en 10 rp Bukittinggi 1 januari 1948 met als aanduiding: “Berlaku untuk sub-propinsi Sumatera Selatan”

c.    Locale uitgaven

1 en 10 rp Bengkulen 1 december 1947
50 en 100 rupiah Djepang Tandjungkarang 15 januari 1948
½, 1, 2½, 5 en 10  rp Tandjungkarang 1 juni 1948
Kleurenafbeelding 2 toont een 2½ rp van Tandjungkarang met vier stempels Kotaboemi

d.    Valse stempels
25 rp Bukittinggi 17 januari 1948
10 rp Bukittinggi 1 januari 1948 met als aanduiding: “Berlaku untuk sub-propinsi Sumatera Selatan”
1 rp Bengkulen 1 december 1947
50 en 100 rupiah Djepang Tandjungkarang 15 januari 1948.
1  rp Tandjungkarang 1 juni 1948
Kleurenafbeelding 9 toont de achterzijde een 1 rp van Tandjungkarang met een vals stempel Kotaboemi

Kroë

a.    Algemene uitgaven

5 gulden eerste serie Japans invasiegeld (“De Japanse Regeering betaalt aan toonder”). Zie kleurenafbeelding 3
1 rp Pematang Siantar 31 maart 1947
5 en 10 rp Bukittinggi 17 augustus 1947
5 en 10 rp Bukittinggi 1 januari 1948
5 en 10 rp Bukittinggi 1 april 1948

b.    Regionale uitgaven

1, 2½ en 10 rp Bukittinggi 1 januari 1948 met als aanduiding: “Berlaku untuk sub-propinsi Sumatera Selatan”

c.    Locale uitgaven

1000 rupiah Djepang Palembang 1 augustus 1947 (2e type met “1000” in de vier hoeken op de achterzijde)
1 en 10 rp Bengkulen 1 december 1947
1 en 10  rp Tandjungkarang 1 juni 1948

Liwa

a.    Algemene uitgaven

½ gulden eerste serie Japans invasiegeld
1 rp Pematang Siantar 31 maart 1947
10 rp Bukittinggi 17 augustus 1947
5 en 10 rp Bukittinggi 1 januari 1948. Zie kleurenafbeelding 4 voor de 10 rp; stempel op de achterzijde
5 en 10 rp Bukittinggi 1 april 1948

b.    Regionale uitgaven

2½ en 10 rp Bukittinggi 1 januari 1948 met als aanduiding: “Berlaku untuk sub-propinsi Sumatera Selatan”

c.    Locale uitgaven

1000 rupiah Djepang Palembang 1 augustus 1947 (1e type met “1000” in de vier hoeken op de voorzijde)
1000 rupiah Djepang Palembang 1 augustus 1947 (2e type met “1000” in de vier hoeken op de achterzijde)
1 en 5 rp Bengkulen 1 december 1947
1, 5 en 10  rp Tandjungkarang 1 juni 1948

d.    Valse stempels

2½  rp Tandjungkarang 1 juni 1948

Menggala

a.    Algemene uitgaven

10 rp Bukittinggi 1 januari 1948

b.    Regionale uitgaven

1, 2½ en 10 rp Bukittinggi 1 januari 1948 met als aanduiding: “Berlaku untuk sub-propinsi Sumatera Selatan”

c.    Locale uitgaven

1 en 10 rp Bengkulen 1 december 1947
25 en 50  rupiah Djepang Tandjungkarang 15 januari 1948
½, 1, 2½ en 10  rp Tandjungkarang 1 juni 1948. Zie kleurenafbeelding 5 voor de 2½  rp; stempel op de achterzijde


d.    Valse stempels

1 en 2½  rp Tandjungkarang 1 juni 1948

Metro

a.    Algemene uitgaven

10 rp Bukittinggi 1 april 1948. Zie kleurenafbeelding 6

b.    Regionale uitgaven

1 rp Bukittinggi 1 januari 1948 met als aanduiding: “Berlaku untuk sub-propinsi Sumatera Selatan”

c.    Locale uitgaven

1 en 2½ rp Tandjungkarang 1 juni 1948

e.    Valse stempels

1 rp Bukittinggi 1 januari 1948 met als aanduiding: “Berlaku untuk sub-propinsi Sumatera Selatan”

Soekadana

a. Algemene uitgaven

5 rp Bukittinggi 17 augustus 1947
10 rp Bukittinggi 1 januari 1948. Zie kleurenafbeelding 8; stempel met datumaanduiding.
25 rp Bukittinggi 17 januari 1948
5 en 10  rp Bukittinggi 1 april 1948

b. Regionale uitgaven

2½ en 10 rp Bukittinggi 1 januari 1948 met als aanduiding: “Berlaku untuk sub-propinsi Sumatera Selatan”

d.    Locale uitgaven

1 en 10 rp Bengkulen 1 december 1947
50  en 100 rupiah Djepang Tandjungkarang 15 januari 1948
½, 1, 2½ en 5  rp Tandjungkarang 1 juni 1948. Zie kleurenafbeelding 7; rood stempel op de achterzijde met open datum balk

e. Valse stempels

10 rp Bukittinggi 1 januari 1948 met als aanduiding: “Berlaku untuk sub-propinsi Sumatera Selatan”

4.    De bankbiljetten van Kotaboemi met poststempels

Zonder plaats en datum, maar met poststempels Kotaboemi tussen 1 februari 1947 en 2 mei 1949 zijn bankbiljetten van 10 en 50 rupiah uitgegeven met als aanduiding “berlaku untuk Lampung Utara” (Geldig in Noord-Lampong). Zie afbeeldingen 11 (voorzijde en achterzijde) en 12.
Kotabumi, 7 april 1949 is de aanduiding op een biljet van 50 rupiah, uitgegeven door de militaire gouverneur van het district Zuid-Sumatra, luitenant-kolonel S. Gaharu. Zie afbeelding 13.
Afbeelding 14 toont de achterkant van 50 rupiah van het type van afbeelding 12 met een stempel met de tekst “ Berlaku untuk seluruh daerah Lampung Selatan. Komandan front utara, capten [Noerdin]” (Geldig in het gehele district Zuid-Lampong. Commandant van het noordelijke front, de kapitein Noerdin).

Nadere informatie wordt door Hans P. van Weeren op prijs gesteld via e-mail: hans@vanweeren.nl.com

Documentatie
Bulterman, P.R. Poststempels Nederlands-Indië 1864-1950. Deventer 1981
Bulterman, P.R. Poststempels Nederlands-Indië 1864-1950. Herzien kantorenschema 1985. S.l., 1985
Bulterman, P.R.  Republik Indonesia Postwaardestukken 1945-1949 Formulieren en tarieven Amsterdam 1996
Groen, P.M.H. Marsroutes en dwaalsporen. Het Nederlands militair-strategisch beleid in Indonesië 1945-1950. Den Haag, 1991 (Proefschrift Rijksuniversiteit Leiden)
Handjaja, Sugiana e.a. Katalog Uang Kertas Indonesia 1782 – 1996. S.l (Jakarta), s.a. (1996)
Jong, T. de De inflatie op Sumatra, 1947-50. In: W. Bruijnesteijn van Coppenraet (red) 10 jaar Sprokkels, een bundeling van bijdragen door en voor leden van Dai Nippon. S.l., 2001
Wal, S.L. van der e.a. Officiële bescheiden betreffende de Nederlands-Indonesische betrekkingen 1945-1950. 20 delen, Den Haag 1971-1996