Maten en geldeenheden

Measures and currencies
Bij de interpretatie van de bronnen op deze pagina's is het nuttig wat meer te weten over de gebruikelijke maten en geldeenheden. Daarom vindt u op deze pagina een kort overzicht van de in Andel gebruikte maten en geldeenheden in de 17e en 18e eeuw.
Waarschuwing: de genoemde eenheden kunnen voor verschillende dorpen/streken een andere waarde hebben. Wanneer u informatie zoekt over een andere plaats dan Andel kunt u het beste [2] of een soortgelijk boek raadplegen.
Het zelfde geld voor het muntstelsel. Het hier beschreven stelsel geldt alleen voor de 17e en 18e (en deels 16e) eeuw in Holland. Voor andere provincies en andere tijdperken kan een heel andere situatie bestaan hebben. 		For the interpretation of the sources presented at this site it is usefull to know the usual measures and currencies. Therefore below a summary is presented of the used measures and currencies in Andel in the 17th and 18th century.
Warning: the mentioned measures may be different for different villages/areas. If you are looking for information on other communities than Andel you should check [2] or a similar book.
The same holds for the coins. The description below is only valid for the 17th and 18th (and part of the 16th) century in Holland. For the other provinces and other timeframes the situation can be very different.
Gebruikte Geldeenheden:
  • 1 gulden = 20 stuivers
  • 1 stuiver = 16 penningen
  • 1 oortje = 4 penningen = 1/4 stuiver
  • 1 duit = 2 penningen = 1/2 oortje
  • 1 penning = de kleinste rekenmunt. Over het algemeen waren er geen munten van deze waarde in omloop, maar was de duit de kleinste munt die geslagen werd.
Opmerking: dit zijn de gebruikelijke eenheden in de administratie van die tijd. Er waren talloze binnen en buitenlandse munten in omloop die meestal (aan de hand van het zilver of goud gewicht en gehalte) werden omgerekend naar dit administratieve systeem. Zo zijn er vele verschillende soorten guldenmunten die allen een andere waarde hebben. Alleen de "Karolus" gulden kwam overeen met de rekenmunt van 20 stuivers.
Zie voor meer details bijvoorbeeld deze Belgische website. 		Used currencies:
  • 1 gulden = 20 stuivers
  • 1 stuiver = 16 penningen
  • 1 oortje = 4 penningen = 1/4 stuiver
  • 1 duit = 2 penningen = 1/2 oortje
  • 1 penning = the smallest administrative coin. Usually there were no coins with this denomination, the "duit" was the smalles coin actually used in this timeframe.
Remark: these are the usual administrative currency units for this timeframe. Many different local and foreign coins were legally used. They were converted to this administrative system using the purity and weight of the gold or silver in the coin. That is why there were so many different coins called "gulden" all having different values. Only the "Karolus gulden" was equal to the coin used in this administrative system and had a value of 20 stuivers. For more details you could visit this Belgian website.
Gebruikte Landmaten (oppervlakte):
  • 1 mergen = 6 hont
  • 1 hont = 100 roeden
  • 1 roede = 144 voet
In tegenwoordige eenheden is dat ongeveer: [1]
  • 1 mergen = 8400 m^2
  • 1 hont = 1400 m^2
  • 1 roede = 14 m^2
Used landmeasures:
  • 1 mergen = 6 hont
  • 1 hont = 100 roeden
  • 1 roede = 144 voet
In present day units this would approximately be: [1]
  • 1 mergen = 8400 m^2
  • 1 hont = 1400 m^2
  • 1 roede = 14 m^2
Gebruikte Lengtematen:
  • 1 el = ca. 70 cm [10] (gebruikt voor bijv. laken)
  • 1 roede = 12 voet = 3.767 m [11]
  • 1 voet = 12 duim = 31.4 cm [11]
  • 1 duim = 2.61 cm [11]
Used length measures:
  • 1 el = ca. 70 cm [10]
  • 1 roede = 12 voet = 3.767 m [11]
  • 1 voet = 12 duim = 31.4 cm [11]
  • 1 duim = 2.61 cm [11]
gebruikte inhoudsmaten: [2]
  • 1 schepel = 43.6 liter [3]
    (werd bijvoorbeeld gebruikt voor meel, koren, tarwe, rogge, erwten e.d.)
  • 1 mud = 4 schepel [2] = 174.4 liter
    (werd gebruikt voor bijv. tarwe)
  • de turfton = 227 liter [4] Gebruikt voor het afwegen van turf. Deze ton kon van de diakonie van Andel gehuurd worden tegen een gering bedrag, wanneer bijvoorbeeld een schip turf gelost moest worden. De opbrengst hiervan kwam ten goede aan de armen van het dorp.)
  • 1 vat = ca. 125 liter [5] (werd gebruikt voor bijv. koren) echter volgens een andere redenering kan 1 vat ook 174.4 liter zijn [13]. Het is dan gelijk aan een mud.
  • 1 hoet = 8 vaten = 32 schepel = 1395 liter of 1003 liter [13] (werd gebruikt voor bijvoorbeeld hop)
  • 1 kindeke = ? ca. 32 liter ? [6] (werd gebruikt voor bier)
  • een voeder = 16.8 m^3 [7] (gebruikt voor hooi)
  • 1 vim = 104 takken bossen (werd gebruikt voor hout) [14]
Used volume measure: [2]
  • 1 schepel = 43.6 liter [3]
  • 1 mud = 4 schepel [2] = 174.4 liter
  • de turfton = 227 liter [4]
  • 1 vat = ca. 125 liter [5] or ca. 174 liter = 1 mud [13]
  • 1 hoet = 8 vaten = 32 schepel = 1395 liter or 1003 liter [13]
  • 1 kindeke = ? ca. 32 liter ? [6]
  • een voeder = 16.8 m^3 [7]
  • 1 vim = 104 bundels of (tree/bush) branches [14]
gebruikte gewichten: [2]
  • 1 pond = ca. 460 gram [8] (gebruikt voor bijv. gerst, as, vlas)
  • 1 loot = 1/32 pond = 14.4 gram [9] (gebruikt voor bijv. garen)
Used weights: [2]
  • 1 pond = ca. 460 gram [8]
  • 1 loot = 1/32 pond = 14.4 gram [9]
Als u vragen hebt over andere maten of geldeenheden of aanvullingen of verbeteringen, geef dit dan a.u.b. aan mij door, zodat ik het op deze pagina kan opnemen als ik de informatie kan vinden. If you have any questions on other measures or currencies or additions or corrections, please mail me, and if possible, I will include the information on this page.
bronnen/sources:
[1]
dat blijkt uit de tabel bij de oorspronkelijke aanwijzende tafels van Andel, opgemaakt ca. 1832, bij de invoering van het kadaster. Dit komt vrij goed overeen met de Rijnlandse eenheden die volgens [2] vanaf eind 16e eeuw in heel Holland gangbaar werden. Deze oppervlakte maten hadden de waarden: 1 morgen = 0.85 ha, 1 gemet = 0.425 ha, 1 hond = 0.14 ha, 1 (vierkante) roede = 14.19 m^2. (waarbij 1 morgen = 2 gemet, al ben ik het gemet nog nooit in de Andelse stukken tegen gekomen). De bijbehorende lengtematen zijn: 1 roede = 3.767 m, 1 voet = 31.4 cm, 1 duim = 2.61 cm.
Volgens hetzelfde boek werden echter in Gorinchem morgens gebruikt die varieerden tussen 0.77 en 0.83 ha (waarbij de overige eenheden naar verhouding meeschalen). Het blijft dus oppassen met de interpretatie van deze getallen.
Een mooi voorbeeld van deze verschillende landmaten met dezelfde naam is te vinden in [12]. Hierin wordt vermeldt dat in 1601 een nieuwe landkaart van het dorp Andel is gemaakt, maar dat de landmeter gebruik maakte van "Putser" maten. Na bezwaren van de eigenaars van de landerijen zijn deze maten alsnog omgerekend naar Andelse Poldermaten. Met Putser maten zal bedoeld worden de maat die in Putten (ZH) gebruikelijk was: 1 mergen = 0.99 ha, en 1 vierkante roede = 16.56 m^2 (volgens [2]).
[2]
"de Oude Nederlandse Maten en gewichten", door J.M. Verhoeff, uitgave P.J.Meertensinstituut, Amsterdam, 1983. (afgekort tot ONMG).
[3]
volgens "ONMG" werden in Andel de Gorinchemse maten gebruikt, maar Woudrichem lijkt me toch meer voor de hand liggen omdat het hoofdplaats was van het land van Altena. De schepel was ovigens in beide steden 43.6 liter (al worden voor sommige producten afwijkingen gemeld).
[4]
volgens "ONMG" was in Zuid Holland (waartoe Andel in de besproken periode behoorde) de Leidse of Hollandse turfton van 227 liter gebruikelijk.
[5]
volgens "ONMG" was een vat soms hetzelfde als een ton. In Dordrecht was het een graanmaat, waarbij gold 1 vat = 1 zak = 4 achel van 31.3 liter = 125.4 liter. Aangezien ik in Andel een voorbeeld heb gezien waarbij over een vat koren wordt gesproken neem ik aan dat ik de Dordrechtse maat moet nemen.
[6]
Volgens "ONMG" was een kindeke of kinneke hetzelfde als een kwart ton. Welke ton ik dan wel moet nemen is mij niet geheel duidelijk. Als ik de Dortse graanton neem van 125 liter kom ik op ongeveer 32 liter voor een kindeken.
[7]
Een voeder was volgens "ONMG" hetzelfde als een karrevracht. In Amsterdam werd daarvoor 16.8 kubieke meter gerekend.
[8]
Volgens "ONMG" was een pond in Gorinchem 466 gram en in Woudrichem 457.5 gram. Omdat niet duidelijk is welke maat ik moet nemen lijkt me een gemiddelde van 460 gram wel redelijk als schatting.
[9]
Een loot was volgens "ONMG" 1/32 pond. Uitgaande van een pond van ca. 460 gram zoals zojuist besproken kom ik dus op ongeveer 14.4 gram voor een loot.
[10]
In Woudrichem was volgens "ONMG" de el 68.7 cm. Vanaf 1725 werd in vrijwel heel Holland de Haagse standaard maat aangehouden van 69.4 cm. Een lengte van ca. 70 cm dekt dus heel aardig de lading hier.
[11]
Ik houd hier de Rijnlandse maten aan zoals vermeldt in [2]. Er zal ongetwijfeld ook een soort mijl o.i.d. gangbaar geweest zijn, maar die ben ik tot nog toe niet tegen gekomen. Die speelt uiteraard binnen het dorp dan ook niet zo'n grote rol.
[12]
Genealogisch Tijdschrift voor midden en west Noord-Brabant en de Bommelerwaard, 1985, p.164 e.v.: "ge-erfden van Op- en Neer- Andel in het jaar 1601", door J.A. van Vuuren.
[13]
In Zuid Holland gold volgens "ONMG" 1 hoet = 8 vat = 32 schepel. Aannemende dat 1 schepel = 43.6 liter, dan volgt dat 1 vat = 174.4 liter en 1 hoet = 1395 liter. In dit geval is 1 vat dus gelijk aan 1 mud. In Dordrecht was echter volgens dit zelfde boek een hoet gelijk aan 1003 liter. In dat geval zou de schepel 125.4 liter groot zijn. De conclusie is dus dat de omrekening van deze maten naar huidige eenheden uiterst onzeker is en gemakkelijk tientallen procenten kan afwijken van de cijfers die hier gegeven zijn.
[14]
Tussen de Voorn en Loevestein, 2007, nr.131, p.22, gebruikt te Gameren in 1912, volgens het artikel "Dagboek van een Gamerense boer (3, slot)", door Rochus D. Timmer.
Naar mijn Andel pagina/Back to my Andel page