Tekstvak: home
Tekstvak: fauna
Tekstvak: herpetofauna

Hyla arborea van A tot Z

Tekstvak: hyla arborea
Tekstvak: boomkikker

AANTALSONTWIKKELING

 

Grafiek met de ontwikkeling van boomkikker op de Maandag in de periode 1993 tot en met 2005.

In de oude poel (sinds 1986) in ‘t Veldje zijn vrijwel geen boomkikkers meer. Af en toe kwaakt er nog wel een mannetje maar succesvolle voortplanting is al jaren niet meer vastgesteld.

In de poel in ‘t Hoge (sinds 1993) is nog steeds een flinke populatie te vinden.

De populatie in de poel in SBB te Veldhuus neemt niet sterk toe, mogelijk is het water er kouder dan in ‘t Hoge zodat die poel aantrekkelijker blijft.

De kleine poel in ’t Veurste Broek is erg succesvol, de meeste boomkikkers zijn in 2005 hier gehoord.

AMPLEX

Paargreep. Het mannetje zit bovenop het wijfje, de voorpoten zijn om het middel van het wijfje geklemd. Meestal vinden de vrouwtjes de mannetjes pas als ze bij het voortplantingswater zijn aangekomen, maar het komt ook voor dat ze samen (‘in amplex’) naar de poel komen.

 

BEDREIGINGEN

Een opsomming:

Betreding door vee en overreden worden door landbouwmachines. Het dichtgroeien van voortplantingswater; beschaduwde wateren zijn koeler zodat de groei van de larven wordt geremd. Gebruik van herbiciden. Intensief grondgebruik nabij voortplantingswateren. Machinaal maaien. Het uitzetten van vis in voortplantingspoelen. Vernietiging biotoop, dempen van poelen. Verzuring van voortplantingspoelen. Wegvangen door liefhebbers.

BOOMkikker

Aan het eind van de zomer zijn de mannetjes op veel plekken om boerderij de Maandag  te horen, zelfs hoog in de okkernoot op het erf, op meer dan tien meter hoogte, wordt wel gekwaakt. Het is ook voorgekomen dat ze al heel vroeg in het voorjaar in deze boom te horen waren. Het is aan te nemen dat deze holle boom als overwinteringplek wordt gebruikt. De inmiddels allang overleden bejaarde mevrouw Reukers van de Tolhutweg vertelde ons in de jaren tachtig dat ze vroeger boomkikkers enge beesten vond die soms ze in haar haren kreeg als ze in de tuin aan het werk was.

 

Op de foto een jonge boomkikker op een boswilg (salix capraea) in ‘t Veurste Broek op 28 augustus 2005.

BRONPOPULATIE

In 1984 toen er nog geen poel op de Maandag was gegraven waren vlak bij de Veengoot bij de Heisterboomsbrug op ongeveer 900 meter ten westen van de boerderij 's avonds boomkikkers te horen. Na een spannende tocht door de nacht vonden we een prachtige ronde weidepoel. In deze poel waren ook de daarop volgende jaren steeds een 5 tot 15 kwakende boomkikkermannetjes te horen.

 

BRONPOPULATIE 2

De bronpopulatie bij de Heisterboomsbrug aan de Veengoot is al vele jaren verdwenen. (de oorzaak is niet bekend, de poel is inmiddels gedempt)

 

DOOD DOOR BEHEER

Bij het maaien van het hooiland (we gebruiken een z.g.n. bosmaaier) komt het af en toe voor dat een kikker of een pad geraakt wordt door het draaiende mes. Meestal zie als je aan het maaien bent wel wat bewegen in het gras. We stoppen de maaier en verplaatsen de kikker of pad naar een plek waar niet gemaaid gaat worden.

Padden blijven vaak tegen de grond gedrukt zitten zodat je er overheen maait, bruine kikkers springen meestal al weg voor je in de buurt bent. Groene kikkers zitten niet vaak in hooiland. Boomkikkers vertrouwen erg op hun schutkleur, ze vluchten meestal niet weg zodat je erg op moet letten tijdens maaiwerk.

Omdat zelfs bij het zeer kleinschalige handmatige beheer in onze terreinen af en toe slachtoffers vallen is het gemakkelijk voor te stellen dat er heel veel boomkikkers in regulier beheerde terreinen worden gedood. Ze worden geplet door banden, versnippert door de cyclomaaiers en afgevoerd als het maaisel door de opraapwagens in plastik wordt verpakt. Iedere keer als er machines een perceel ingaat om beheerswerk uit te voeren gaat een flink percentage van de aanwezige dieren dood.

 

DOOD GEVONDEN

We vinden maar weinig dode boomkikkers. Hoewel er ieder seizoen toch vele tientallen het loodje zullen leggen komen we ze eigenlijk vrijwel nooit tegen. Er is een keer een dode boomkikker gevonden op het erf in een betonnen drinkbak waarin metselgereedschap was uitgespoeld en we vonden in het vroege voorjaar een exemplaar dat tussen het gras was gestorven. In de zomer is er wel eens een exemplaar gevonden waarvan de kop was afgevreten, of dat de doodsoorzaak was is niet achterhaald.

 

EERSTE VONDST VAN BOOMKIKKERS OP DE MAANDAG

In 1986 werd voor het eerst een boomkikker gevonden in het hooilandje op de Maandag. Daarvoor werd in de zomer en herfst wel het geluid van een kwakende boomkikker gehoord, maar dat geluid werd toen door ons nog niet herkend.

EIAFZETTING

Eieren van boomkikkers worden vaak afgezet in ondiep water tussen waterplanten aan de oevers van poelen.

 

EIEREN

De eiklompjes zijn klein, ongeveer zo groot als een kleine walnoot. Ze bevatten zo'n 30 eitjes. De eitjes zelf zijn anderhalve millimeter groot in een bolletje gelatine van zo'n 3 millimeter. Ze zijn tweekleurig; van onderen lichtbruin, van boven gelig.

 

Op de foto een eiklompje op ongeveer ware grootte. De foto is op 17 april 2005 in ‘t Veurste Broek gemaakt.

FOTO’S VAN BOOMKIKKERS

In boeken en tijdschriften staan vaak foto’s van boomkikkers die hangen aan/zitten op een rechtopstaande tak. Dit is een onnatuurlijke houding die meestal het gevolg zal zijn van het verplaatsen en/of opjagen van het dier.

 

GEHANDICAPT

In 1988 en 1989 kwamen we het hele seizoen een boomkikker met een ontbrekend achtervoetje tegen, het ontbreken van een voet is voor een boomkikker blijkbaar geen reden om van honger dood te gaan.

 

GELUID

Boomkikkers maken meestal geluid dat klinkt zoals op onze ‘home’ pagina ( een koor van ongeveer 5 kwakende mannetjes in de poel in het veldje).

Kék, kék, kék, kék, kék, kék, kék, kék, kék, kék, kék, kék, kék, kék, kék, kék enz.

Het geluid is bij gunstige wind meer dan een kilometer ver te horen.

 

GELUID 2

Jonge boomkikkers maken een hoger geluid dan de oudere mannetjes die een zwaarder en luidere roep hebben.

 

GELUID 3

Boomkikkers kwaken sneller als de temperatuur van het voortplantingswater hoger is. Mogelijk is een sneller kwakend mannetje aantrekkelijker voor een vrouwtje omdat de kans op succesvolle voortplanting groter als de temperatuur in de poel niet te laag is.

 

GELUID 4

In het naseizoen is het geluid wat krakeriger, de mannetjes zitten op beschutte plaatsen, en reageren op bepaalde geluiden in de omgeving.

 

GELUID 5

Om te horen of er boomkikkers in de buurt zijn is het handig om een cassetterecorder te hebben waarop het geluid van een boomkikkerkoortje staat. Meestal zullen boomkikkes reageren op dit geluid.

Bestuurlid Hans Rolevink kan het geluid zo goed imiteren dat hij geen recorder nodig heeft.

 

HYLA ARBOREA

Hylas, Hylaeus vriend van Hercules, door bronnimfen geroofd.

arbor: boom.

 

INDIVIDUEN

Boomkikkers zijn van elkaar te onderscheiden door de zijstreep. Deze streep is bij ‘alle’ individuen anders.  Eind jaren tachtig van de vorige eeuw hebben we enkele jaren alle boomkikkers die we tegenkwamen gefotografeerd om te kijken hoe groot de populatie was en hoe oud ze kunnen worden. Vaker dan drie opeenvolgende jaren hebben we ze niet gezien. (langer hebben we het ook niet volgehouden; ten eerste wel erg veel boomkikkers gevonden werden en ten tweede omdat we steeds weer fotorolletjes moesten ontwikkelen en afdrukken. Met de komst van de digitale fotografie zijn dergelijke onderzoeken natuurlijk een stuk eenvoudiger geworden.

 

KLEUR

boomkikkers zijn groen, de onderkant is wit, op de flanken hebben ze een donkere streep, aan deze streep zijn de individuen van elkaar te onderscheiden.

 

KLEURVARATIES

De kleur van boomkikkers kan variëren van geel tot bruinzwart. Op een kurkdroge kapvlakte vonden we hartje zomer 1993 in de volle zon een felgele boomkikker. De eerste indruk was dat het een plastic kikkertje was. In de vleermuizenkelder en in de waterput, dus in donkere omstandigheden, hebben we zeer donkere boomkikkers gevonden.

 

KOLK

Kolk is de Achterhoekse naam voor een gegraven drinkpoel. (zie poel)

 

KOOR

Als in maart/april de avondtemperatuur niet te laag is beginnen boomkikkers te kwaken. Ze reageren op elkaar en zo houden ze elkaar aan de praat: dit heet een koor. Een koor kan (afhankelijk van de temperatuur) tot diep in de nacht standhouden.

 

KOORAVOND

Een goede avond om boomkikkers te horen zijn is de eerste avonden in april of mei als de temperatuur niet onder de 15°C zakt.

 

KWAAKBLAAS

Een boomkikker heeft in tegenstelling tot de groene kikker maar één kwaakblaas: onder de keel.

 

KWAKEN ALLE BOOMKIKKERS?

Alleen de mannetjes kwaken.

 

LATE VONDSTEN

Op 22 oktober 2000 is nog een kwakende boomkikker gehoord. Later is wel eens een boomkikker gevonden maar dat was geen kwakend exemplaar.

 

LARVEN

Boomkikkerlarven onderscheiden zich van de larven van groene en bruine kikkers door de hoge rugvin die vlak achter de ogen begint.

 

LENGTE

Volwassen boomkikkers zijn zo'n 4,5 tot 5 centimeter lang.

 

OVERWINTERING

We hebben nog nooit een overwinterende boomkikker gevonden, waarschijnlijk kruipen ze onder houtstapels, in muizenholen, holle bomen of andere vorstvrije plekken. In de vleermuizenkelder die veel door Kleine watersalamanders gebruikt wordt vinden we geen boomkikkers. (Zie ook BOOMkikker)

 

POELEN (KOLKEN)

Bij de ruilverkaveling in de jaren zestig zijn er in de omgeving van de Maandag tientallen poelen gedempt. Na 1988 (RAL-ROL regeling) zijn er weer veel nieuwe poelen gegraven. Eind jaren negentig zijn bij de ruilverkaveling Halle-Wolfersveen langs de Veengoot diverse poelen gegraven.

PREDATIE

Volwassen boomkikkers hebben niet zoveel vijanden, ze zijn voor predators lastig te vinden. Een reiger heeft weinig kans een boomkikker te vangen.

Jonge boomkikkers worden door allerlei rovers gegeten. Geelgerande waterkever, bootmannetjes, schaatsenrijders enz.

 

 

 

 

 

 

Op de foto een schaatsenrijder met een boomkikkerlarve, gefotografeerd op 29 mei 2005 in ‘t Veurste Broek.

SEKSEVERSCHILLEN

Het duidelijkst zichtbare verschil tussen een volwassen mannetjes en een volwassen vrouwtje is de kleur van de keel: de keel van de mannetjes is geelbruin.

 

TELLEN

Het valt niet mee om het aantal kwakende mannetjes in een poel te schatten. Onze methode is als volgt: we lopen om de poel met een zaklamp waarbij steeds een deel van de oeverzone af gezocht word.

 

VERPLAATSING

In het vroege voorjaar, als er nog geen sprake is van koorvorming omdat de temperaturen te laag zijn, vinden we vaak boomkikkerwijfjes die soms wekenlang op dezelfde plek in het gras zitten te wachten tot de omstandigheden beter worden. Zodra er een kooravond geweest is zijn ze verdwenen. We zien de volwassen en jonge boomkikkers in de zomer en vroege herfst vaak maandenlang op dezelfde plekje in de zon zitten. Jonge (juveniele) boomkikkers kunnen zich in enkele dagen honderden meters verplaatsen.

 

VERSPREIDING IN EUROPA

Boomkikkers komen met uitzondering van Noorwegen, midden en noord Zweden, Finland, Ierland en Groot-Brittannië overal in Europa voor. In delen van Spanje, Frankrijk en Portugal is ook de Zuid-Europese boomkikker te vinden.

 

VERSPREIDING IN NEDERLAND

Voor 1970 kwam de boomkikker verspreid voor in heel Zuid- en Oost-Nederland.

Recent zijn er op de grens van Drente en Overijssel maar weinig vindplaatsen over, in Twente zijn enkele verspreid liggende gebieden waar boomkikkers voorkomen, in de Achterhoek is de grootste concentratie vindplaatsen, in Midden Limburg zijn weinig voortplantingswateren, in Midden Brabant zijn weinig voortplantingswateren evenals in het westen van Zeeuws-Vlaanderen waar ook erg weinig overgebleven is. Boomkikkers zijn is recent ook uit de omgeving van Winterswijk gemeld, het betreft hier waarschijnlijk uitgezette exemplaren (faunavervalsing).

 

VLUCHTREACTIE

Boomkikkers vertrouwen sterk op hun groene camouflagekleur, ze vertonen vrijwel geen reactie als je ze probeert te pakken, pas op het allerlaatste ogenblik springen ze weg.

 

VOEDSEL

Volwassen boomkikkers eten dierlijk voedsel, het komt in het vrije veld maar weinig voor dat je een boomkikker iets ziet eten. Hans Rolevink heeft dat wel eens waargenomen dat een volwassen boomkikker een vlieg pakte, meestal blijven ze zelfs onverstoorbaar zitten ook al lopen dikke vliegen over hen heen.

De larven van boomkikkers eten algen en kleine organismen die aan de oppervlakte van planten en de bodem te vinden zijn.

VROEGE VONDSTEN

Wanneer de eerste boomkikker van het seizoen gevonden wordt is sterk afhankelijk van het weer. Vroege vondsten; 17 maart 1998 een volwassen wijfje tussen´t gras.

 

 

 

 

 

 

 

Een met eieren gevuld wijfje in ‘t Hoge op 27 maart 2005, ze heeft hier weken gezeten.

Tekstvak: verder