Durk van der Ploeg

Net als Reis nei de Kalkman speelt deze roman van Van der Ploeg zich af in de Dongeradelen (boven Dokkum). Het is een ingetogen geschreven, zorgvuldig opgebouwde roman, waarin naast de nawerking van de oorlog voornamelijk de vader-zoonrelatie een belangrijk thema is. Hoofdpersoon is Benjamin Hellinga, gepensioneerd journalist. Hij heeft al eerder verhalen geschreven en waagt zich nu aan een soort autobiografische roman. Daartoe schrijft hij een dagboek van 25 februari tot 5 mei 1995 met herinneringen aan zijn broer Simon. Enkele dagen voor de bevrijding kwam Simon, die in het verzet zat, om het leven. Het is een teleurstelling als er een brief komt van de oudste broer die naar Nieuw-Zeeland geëmigreerd is. Deze schrijft dat Simon, die wel in het verzet zat, niet bij een verzetsactie omgekomen is.

Durk van der Ploeg (1930) is vooral de laatste jaren zeer productief als romanschrijver. In deze bundel zijn tien verhalen samengebracht die hij schreef tussen 1961 en 1995. Vier daarvan zijn niet eerder gepubliceerd, andere verschenen eerder in diverse uitgaven en tijdschriften. Het centrale thema in deze verhalen is het noodlot dat de mens niet kan tegenhouden, bijvoorbeeld de eenzaamheid. In het eerste verhaal uit 1961 ('Prolooch fan de iensumheid') wordt op een beklemmende manier in een prachtig aangrijpende taal verteld hoe een meisje hunkert naar liefde en dat op het eind alleen durft te zoeken bij haar dode moeder. 'Harry' is een ultrakort, schrijnend verhaal over een soldaat die zonder benen uit de oorlog komt. Beklemmend zijn de verhalen die zich in een ziekenhuis of inrichting afspelen en 'Dowen', over een uitzichtloze man-vrouw relatie. In het laatste verhaal snapt een kind niet wat er gebeurt met een klasgenootje. Pas als het volwassen is, hoort het welk drama er gebeurd is. Beklemmende, schrijnende, maar vooral ook met veel psychologisch inzicht geschreven verhalen. De wat oudere verhalen zijn geenszins gedateerd en dat zegt wat over het vakmanschap van de schrijver.

Durk van der Ploeg schrijft al sinds de 60'er jaren romans die indruk maken in literair Friesland, maar in vertaling daarbuiten soms ook. Zijn vorige verhalenbundel uit 1996 had als ondertitel 'noodlottige verhalen'. Dat etiket past grotendeels ook op de 11 verhalen, soms al veel eerder (vanaf 1966) geschreven en deels in literaire tijdschriften gepubliceerd, in deze prachtige nieuwe bundel. Zonder gebruik te maken van veel literaire trucs en al helemaal niet van hoogdravende lyriek, weet de schrijver een soort spanning op te roepen die de lezer meeneemt. Je wordt meegesleept in de ellende die de hoofdpersonen meestal zelf over zich afroepen, omdat ze niet opgewassen zijn tegen wat in de maatschappij moet of hoort. In een enkel geval blijft de hoofdpersoon wel recht overeind, zoals in 'Snieflok yn 'e simmer' waarin een oudere vrouw haar man verlaat. Met Clewitz in het eerste verhaal loopt het heel wat tragischer af. Van der Ploeg schrijft soms zo goed dat je om de toch reële treurigheid kunt lachen, zoals in het verhaal over het graven van de regenput, dat ook jammerlijk mislukt.

Van der Ploeg (1930) schreef ruim tien Friese romans of verhalenbundels, veelal gewaardeerd in literaire kring en bij een wat groter publiek. Zo'n schrijver moet een ideaal boekenweekgeschenk kunnen schrijven en dat klopt in dit geval ook: het is een interessant en prettig leesbaar boekje. De novelle speelt zich af in Noordoost-Friesland. In de winter van 1980-1981 raakt Adam, een oudere man die vlakbij het dorpje Teard woont, in zijn huisje bij de dijk ingesneeuwd. Hij woont daar alleen sinds zijn vrouw is overleden. Met moeite weet hij Teard te bereiken waar kunstenares Barbara o.a. portretten maakt van Adam. Ze heeft ook het huisje van Adam geschilderd, met alle in de loop der jaren aangebouwde schuurtjes en hokken. De herinneringen van Adam die via die aanbouwsels opgeroepen worden, spelen een belangrijke rol in het boek. Later krijgt Barbara voor de serie schilderijen over Adam een internationale prijs. De climax volgt als Adam van de gemeente de opdracht krijgt om alle bijgebouwtjes af te breken. Hij steek huis en aanbouwsels in brand.

geen aanschafinformatie

Ter gelegenheid van het verschijnen van zijn dertiende roman en tegelijkertijd van zijn zeventigste verjaardag organiseerde het Fries letterkundig Museum en Documentatiecentrum in 2000 een uitgebreide tentoonstelling over Durk van der Ploeg met als titel: 'Het literaire landschap van Durk van der Ploeg'. Toen werd ook geconstateerd dat de schrijver wel steeds productiever lijkt te worden. Beide zaken, het landschap en de productiviteit, zie je in de nieuwe dichtbundel van Van der Ploeg Troch kadastrale fjilden. Een prachtige bundel, van formaat (het aantal gedichten) en van inhoud.

De bundel heeft als motto een gedicht van Pessoa, een tweegesprek waarin de ene persoon zegt dat de wind spreekt van allerlei dingen als herinneringen en verlangens; volgens de ander is de wind alleen maar de wind en als je wat anders hoort zijn het leugens, leugens in jezelf. Dat vind je inderdaad in de bundel terug: herinneringen en verlangens, maar wat blijft daarvan over in de werkelijkheid?

De bundel zelf is verdeeld in drie delen. Het eerste deel ('De lânmjitter') bestaat uit zeven cycli van elk drie gedichten, allemaal hetzelfde opgebouwd: drie strofen van zeven regels, met ongeveer gelijke regellengte. In de eerste gedichten maakt de ikfiguur deel uit van een groep en spreekt daarom telkens van 'wij'. Beschreven wordt een volk dat in het noorden van Friesland volkomen zichzelf is in het harde bestaan. Halverwege komt de omslag en gaat de ik als individu verder. Dan krijgen we ook niet alleen maar het landschap van het noorden van Friesland beschreven, maar ook dat van Amerika waar de ik op een soort van vlucht terechtkomt. In het laatste gedicht is hij weer terug:

(...)
Ik ha de Sân Seeën befearn en de sân segels ferbrutsen
Dy't tagong joegen ta it geniet fan skientme en kwea.
Wat sil ik yn myn neidagen oars dwaan as it ûnthâld
Underfine en mei wille tebinnenbringe hoe't de
Blommen fan it kwea welich wylje yn de amers fan
De goaden. De wei nei it omfierrens is de wei
Nei hûs. Wa't thúskomt siket wat ferlern gyng.

Het zijn zeer krachtige gedichten die landschappen oproepen van de Dongeradelen tot Manhattan en het Wilde Westen, en die vooral vertellen van iemand die zich niet neerlegt bij het gewone, dagelijkse bestaan; die oproept om gehoor te geven aan verlangen. Goed, hij keert ook weer terug en beseft, met de Prediker, dat alles in feite zinloos is, maar hij heeft in ieder geval geprobeerd om groots en meeslepend te leven. De gedichten nodigen, misschien wel door ritme, alliteraties en assonanties die ook weer niet erg overdreven veel aangetroffen worden, uit tot hardop lezen en ook dan valt de vitaliteit van de gedichten op. Ze doen qua sfeer en taal ook wel wat aan die van Tsjêbbe Hettinga denken.

De tweede afdeling heeft ook 21 gedichten. Qua vorm zijn ze telkens verschillend, hoewel ze per gedicht een heel zorgvuldige opbouw hebben. Er zijn hier veel herinneringen o.a. hoe de dichter als kind met zijn vader de dijk opklom met het verlangen de zee te zien, met daaraan gekoppeld het verlangen om daar te blijven en altijd kind te zijn, altijd gelukkig. Het verstrijken van de tijd en de daarmee gepaard gaande veranderingen worden beschreven met een mengeling van verzet en berusting, van droom en werkelijkheid. Daarom past in deze afdeling ook een prachtig, eenvoudig, humoristisch en bewonderend gedicht ter gelegenheid van de negentigste verjaardag van Douwe Tamminga, 'Oan de nestor' en ook één voor de 'Dichter fan de earste oere', Gysbert Japicx. In dat laatste laat Van der Ploeg weer zien hoe machtig hij de taal beheerst, want door zijn eigen, moderne taal laat hij hier de oude taal van de 17e-eeuwse dichter doorschemeren.

In deel 3 staan weer 21 gedichten, waarvan één eigenlijk een cyclus is van zes gedichten. Opvallend is dat hier een paar rijmende gedichten bij zitten, soms zelfs sonnetten. Of liever gezegd, dat valt eigenlijk helemaal niet op. Pas bij goed kijken zie je dat er rijmende gedichten bij zitten, maar ze verschillen verder niet of nauwelijks van de andere, niet-rijmende gedichten, ze zijn net zo vloeiend geschreven. De landmeter uit het eerste deel komt hier letterlijk terug in een gedicht, geïnspireerd door het Bijbelboek Genesis: God heeft de bomen geschapen, waaronder de boom van goed en kwaad; de mens is een landmeter van het avondland geworden, we willen terug naar de natuur en scheppen die op een tekentafel. Die teleurstelling over wat de mens zou kunnen, maar er in feite van maakt, komt wel vaker terug. Niet eens erg somber, meer constaterend (wat geweest is, is voorbij), soms wel wat opstandig.

Dat thema zien we in alle drie afdelingen van deze dichtbundel en maakt, samen met de prachtig verzorgde taal en de beelden die Van der Ploeg gebruikt de bundel tot een mooie eenheid, al zijn alle drie delen op zich al een dichtbundel. Van der Ploeg heeft heel wat te zeggen en hij doet dat met woorden, zinnen, beelden en vormen waar ook heel wat meer over te zeggen valt. Een heerlijke bundel!

november 2003

Durk van der Ploeg (1930) publiceert de laatste jaren regelmatig Fries literair werk en komt ook nu snel na het goed ontvangen Foarby it Boarkumer fjoer (2002) met een nieuwe roman. Hesling Alberda, in 1949 naar Canada geëmigreerd, komt terug naar zijn wortels in Dokkum en kijkt terug op zijn leven in Canada en zijn jeugd in Dokkum. Hij is, na de vroege dood van eerst zijn vader en daarna zijn moeder, bij een oom en tante opgegroeid. In dat lichtelijk asociale gezin wordt Hesling steeds meer als buitenstaander behandeld en vooral één neef pest hem herhaaldelijk. Dat, plus de onmogelijke liefde voor zijn nichtje Aukje, veroorzaakt zijn vlucht naar Canada, maar bepaalt ook zijn leven als emigrant. Terug in Dokkum blijkt Aukje onbereikbaar. Het is een ouderwets goed geschreven en opgebouwde psychologische roman, zoals we van de auteur gewend zijn. Langzaam maar zeker komt de lezer meer van (het verleden van) de hoofdpersoon te weten en dat maakt het begrijpelijk dat hij ingepalmd wordt door een andere vrouw die hij van vroeger kent. In het ontroerende slot deelt Hesling haar laatste dagen met haar.

Durk van der Ploeg -