Cornelis van der Wal

Kristus Pavlov
Kening Kees	Hûn oan 'e himel	Zonderlinge kruising tussen aap en priester
Skalder en it swurd	Sinnestriel op it offermês	In nêst jonge magneten

Cornelis van der Wal - Kristus Pavlov. (2011)
In Kristus Pavlov, zijn zesde dichtbundel, lijkt de dichter Cornelis van der Wal wel heen en weer geslingerd te worden tussen tegenstrijdige gevoelens. Los van de wereld willen zijn en er tegelijk deel van uitmaken. Grootse daden verrichten, op de top van de berg de heilige maand ontmoeten, met zijn kont op een wolk wegvaren, voor goud gaan, maar aan de andere kant weten wat het lot van Ikarus was. God aanroepen en god vervloeken. En dat alles noteren in vrij korte gedichten met krachtige, hoewel soms onnavolgbare beelden waar die tegenstellingen ook vaak in zitten, zoals in het slot van 'Myn bern':

Myn papieren digitale bern krûpe gesellich
by jo op skoat, skite yn 'e ruften en spuie.

De dichter redt zich uit de spagaat van deze tegenstrijdige gevoelens door te relativeren. Dat is meestal zijn kracht, al verzwakt het ook wel eens de krachtige beelden. Dat ziet de dichter soms zelf ook wel. In het laatste gedicht, 'Dat is it lot' legt de dichter zich erbij neer dat hij, terwijl de herfstbladeren zuchten, het licht niet meer kan vinden en dat zijn nieuwe schoenen bij elke stap kleine dieren doden. Hij eindigt het gedicht met

Gelukkig ziet hij net op tijd dat dat wel wat al te zoet klinkt en gooit hij er nog achteraan:

En fansels foar de Fryske literatuer.

Niet dat de dichter er bang voor hoeft te zijn dat de lezer zijn gedichten te zoet zal vinden. Zonder een blad voor de mond te nemen, zoals we van hem gewend zijn, zet Cornelis van der Wal met deze bundel weer fors in met diverse poëtische middelen. Dat begint al met de proclamatische titel 'Kristus Pavlov'. Het is ook de titel van het zesde gedicht van de bundel die traditiegetrouw bij Van der Wal, uit 33 gedichten bestaat. Dat gedicht gaat zo:

Het is bepaald geen alledaags tafereeltje dat de dichter ons hier voorzet. Een 'onrein mens', de dienstknecht (discipel van Jezus of Jezus zelf of een echte diensknecht wat dat dan ook mag zijn?) die als een hond, gebogen, met zijn verkouden neus cirkels op de vloer trekt. Het valt nog niet mee om te zien waar dat beeld in werkelijkheid voor staat. In de derde strofe de Pavlovreactie: het kwijlen bij het horen van een bel, de geconditioneerde reflex zoals Pavlov die bij honden ontdekte en, net als de dichter blijkbaar, bij mensen dacht te zien. De bij deze dichter al vaker gesignaleerde tegenstelling tussen het goddelijk en het banale, de dichter die gebruikt maakt van het verhevene en zich er tegen afzet en dat neergezet in surrealistische beelden, het zijn bekende elementen uit het werk van Van der Wal.

Bekend element is ook de in zekere zin strenge opbouw van de vrije verzen. De dichter maakt vaak gebruik van terzinen en disticha. Zo bestaat bijvoorbeeld het eerste gedicht uit drie terzinen, het tweede gedicht uit vier disticha en is het derde gedicht, op de laatste eenregelige strofe na, afwisselend uit disticha en terzinen. Die strenge opbouw verraadt de aandacht die de dichter aan zijn werk besteedt. Hoe grillig de beelden en de soms ongrammaticale taal ook zijn, de gedichten zijn zorgvuldig opgebouwd. Regelmatig wordt de lezer dan ook op het verkeerde been gezet. Niet alleen door de mix van het verhevene en het banale, ook door bijvoorbeeld ironie of een plotselinge wending.

Dat laatste is bijvoorbeeld te zien in het anekdotisch aandoende gedicht over Knjilles Wytses van der Wal, een negentiende-eeuwse wonderdokter in Suameer. In dat gedicht reist koningin Wilhelmina met een speciale tram naar de wonderdokter om van de jicht in haar grote teen af te komen. De laatste twee strofen van het gedicht:

Soms lijkt het of de dichter ons wil laten weten dat hij wat milder is geworden. Zo schrijft hij dat letterlijk in 'Wat de flok':

Ook uit de enkele gedichten waarin 'het mannetje' figureert dat al in eerdere bundels optrad en in zekere zin als een alter ego van de dichter gezien kan worden, spreekt een zekere mildheid, ja zelfs ontroering, zoals in 'Bedutsen mei pantoffel'. Het mannetje leest aan tafel met pantoffels aan het sportkatern van de krant, terwijl de noordenwind helder koud water tegen de ramen smijt. Tussen haakjes: zo simpel doeltreffend kan de beeldspraak van Van der Wal soms ook zijn. Door de hond daartoe aangedreven gaat het mannetje eropuit, maar de aangesproken figuur die hij zoekt ('jo') is niet thuis, helaas, want

It mantsje woe oars o sa graach fan jo in tútsje op syn keale holle.

Een vergelijkbare ontroering komt, soms tussen uitbundige beelden in, een enkele keer ook naar voren als de figuur van de vader in de gedichten opduikt. In 'Djipgong' legt een man na een soort droomvaart zijn schip aan de wal en slaat een kruis. 'In see fan spyt stekt him sâlt efter de eagen.' Het gedicht eindigt met de strofe:

Toch zijn er nog genoeg gedichten waar de felheid, soms zelfs een zekere wreedheid uit spreekt. In het tweede gedicht van de bundel blaft de dichter de mens af die te veel wil en noemt hem 'boerehufter Ikarus'. Soms verbergt de dichter zijn gram achter een wat kinderlijk spel. In 'De fleisbril' kamt een kind een juf af:

De juf heeft onder meer geen mooie bril, praat raar en tot slot:

Jo geane dea en wy dus lekker net.

Van der Wal, ik schreef het al eerder, schrijft geen gemakkelijke poëzie. Er staat ook in deze bundel een aantal gedichten waarin de beeldspraak en de taal prachtig aandoet, maar waarvan ik ook na een paar keer zorgvuldig lezen niet zou durven zeggen wat er nu precies staat. Dat is overigens niet erg. Dan blijft er nog genoeg over om eens rustig te herkauwen. Een bezigheid waar we in deze vluchtige tijd niet altijd aan toe komen, maar die goede poëzie wel verdient.

Cornelis van der Wal - Kening Kees. (2008)
Zo nu en dan duikt er in de gedichten van Cornelis van der Wal een 'mannetje' op. In Sinnestriel op it offermês (1997) loopt dat mannetje door twee gedichten. In 'It mantsje' zit zijn hoofd aan de hemel vast en zingt hij een versje over een aap, terwijl hij gedachteloos over straat loopt. In 'Each en sipel' loopt hij ook over straat, maar hij wordt opgepakt en gemarteld. In Subsydzje foar de graal (2003) wil het mannetje dichter worden. Daarom loopt hij over straat met een schrift en bezoekt hij coffeeshop en kroeg, want dat zijn de plekken waar een dichter komt. Het is een ironisch beschreven mannetje, dat geen vlieg kwaad lijkt te kunnen doen. Totdat men echter te ver gaat: als hem een reis naar de zon beloofd wordt, accepteert het mannetje niet dat het vliegtuig weer gaat dalen voordat hij de zon bereikt heeft. Hij pakt uit zijn tas een machinegeweer en eist een enkele reis omhoog.

Behalve een fikse dosis ironie en vleugjes maatschappijkritiek bevatten deze gedichten ook nogal wat surrealistische trekjes door het gebruik van hyperbolen en niet-alledaagse beelden. In Hûn oan ' e himel is het 'mannetje' een 'dichtertje' geworden; een diep teleurgestelde dichter, dat wel, want hij heeft de zo felbegeerde 'Tammingaprijs' niet gekregen. En dat dichtertje heeft een naam gekregen: Kees Walstra. Deze Kees Walstra is nu de hoofdpersoon van het prozadebuut van Cornelis van der Wal, Kening Kees, en ook het gedicht 'De Tammingapriis' uit Hûn oan ' e himel heeft in het boek een plaats gekregen.

Kening Kees is, anderen hebben dat al eerder geschreven¹, een uitermate vlot leesbare satirische novelle. Een sleutelnovelle, waarin tal van Friese prominenten op een aangename, maar niet mis te verstane manier bespottelijk gemaakt worden. En daar was ook wel aanleiding toe. In 1498 was Friesland zijn vrijheid kwijtgeraakt, nadat het ondergebracht werd bij het heilige Roomse Rijk van keizer Maximiliaan van Oostenrijk die Friesland verpachtte aan de hertog van Saksen. In dit verlies van de zo veel geroemde 'Friese Vrijheid' (een Fries was 'Frysk en frij', Fries en vrij) zag de provincie in 1998 aanleiding voor een groots opgezet feest: Fryslân 500.

Niet iedereen was het eens met dit geldverslindende feest. Cornelis van der Wal uitte zijn boosheid door een bommelding te doen bij één van de feestelijkheden, een historisch forum op 2 juni 1998 in de Grote Kerk van Leeuwarden, waarna het publiek, met allerlei bobo's onder wie Commissaris der Koningin van de provincie Friesland Loek Hermans, de kerk moest verlaten. Van der Wal zat naar aanleiding van die bommelding enkele dagen in de cel. Deze gebeurtenis vormt de aanleiding voor de novelle.

Heel slim heeft de schrijver dit gegeven niet letterlijk gebruikt. Nee, de hoofdpersoon in Kening Kees, de dichter Kees Walstra, 'in dûbeld mantsje mei kealskearde plasse en stekkende eachjes', zit in het begin van de novelle in de dodencel te wachten op zijn executie. Hij is, lezen we tegen het einde van het boek, door vijftig militairen met geweld ingerekend, omdat hij de spil is van een groep die Commissaris der Koningin Hermann Loeks ontvoerd heeft. Ja, niet voor niets heeft de schrijver de lezer voor het begin van de novelle gewaarschuwd met de mededeling dat het verhaal tot ons gekomen is uit een parallelle wereld. Die lijkt wel op de onze, maar alles is net een beetje anders. Zo kan Van der Wal naast de maatschappijkritiek en de ironie ook het surrealistische van zijn gedichten kwijt in deze novelle.

Dat Van der Wal erin geslaagd is om met al deze ingrediënten zo'n heerlijke novelle te schrijven is knap en mag best verrassend genoemd worden. Zijn hoofdpersoon, gemodelleerd naar hemzelf, is net als het mannetje in een aantal gedichten, geen held, maar ook weer niet echt een schlemiel. Het is een beetje een wereldvreemde figuur die zó zijn eigen weg gaat dat hij in de wereld ontspoort. Of dat nu de echte wereld is of de wereld binnen een groteske novelle, maakt niets uit. En dat hij ontspoort en daarvan de consequenties moet dragen, daar is hij zelf eigenlijk niet eens rouwig om. Ja, hij vindt het jammer dat hij niet meer geschreven heeft…

Er zit vaart in het verhaal, dat geschreven is met de nodige overdrijving die soms grotesk aandoet maar nergens ontspoort, met ironie en fantasie. Natuurlijk kun je kritiek hebben op details. Soms zijn de namen van de 'sleutelfiguren' wat flauw, met onder andere 'Rinus Tiemersma', 'Fedde Annema' en 'Hermann Loeks', hoewel dat extra ennetje het toch ook wel weer geraffineerd vilein maakt. Maar dat neemt niet weg dat Kening Kees een voortreffelijk boek is.

De novelle wordt ingeleid door historicus Goffe Jensma die in tweeëneenhalve bladzij zowel de gebeurtenissen van 1498 als die van 1998 kort op een rijtje zet. Hij besluit met het plaatsen van de novelle Kening Kees in een eeuwenlange traditie: 'It ferlies fan de Fryske frijheit is ommers yn de Fryske skiednis en literatuer ien fan de grutte tema's. Mar fan alle foarsten út dy Fryske skiednis en literatuer is 'Kening Kees' wis de frjemdste, al leau ik oars ek wol wer ien fan de Frysksten en de frijsten.'²

Grote woorden, mooie woorden en o zo waar.

1. Eric Hoekstra, aan wie het boek opgedragen is, omdat hij de schrijver op het idee bracht, schreef op Farsk een lovende recensie.
Jetske Bilker recenseerde het boek voor de Leeuwarder Courant.
Henk van der Veer sprak op zijn onvolprezen weblog lovende woorden over Kening Kees.

2. 'Het verlies van de Friese vrijheid is immers in de Friese geschiedenis en literatuur een van de grote thema's. Maar van alle vorsten uit die Friese geschiedenis en literatuur is 'Koning Kees' zeker de apartste, al geloof ik anders ook wel weer één van de Friesten en de vrijsten.

Naar boven

Cornelis van der Wal - Hûn oan 'e himel. (2007)
De 5e Friese dichtbundel van Cornelis van der Wal (1956) oogt dankzij vormgever Gert Jan Slagter fantastisch en bevat net als eerdere bundels 33 gedichten. 33 impliceert in de numerologie grote kracht, waar de meester zorgvuldig mee om dient te gaan. Dat levert niet altijd gemakkelijke, maar wel meesterlijke, krachtige, zorgvuldige gedichten op. De dichter lijkt o.a. haast wanhopig op zoek naar zijn plaats in de moderne maatschappij. Hij doet dat met een groot gevoel voor poëzie, in fantasierijke, mooi gecomponeerde taal met een soms eigenzinnige grammatica en nog fantasierijkere beelden. Gelukkig ontbreekt ook de nodige humor en vooral het relativeringsvermogen bepaald niet. In het laatste gedicht bijvoorbeeld zitten al deze ingrediënten: de dichter heeft zich in veren gekleed, slaapt struikelend met open ogen en rent zeven dagen tot hij valt en niet meer overeind kan komen. Maar de profeten zeggen dat hij verder moet en hij besluit met "Fierder gie ik, mar sûnder iten wurde jo op 't lêst in geast: / ik gie dus sis mar dea, naam ôfskie fan myn lea, no koe ik fleane." ("Verder ging ik, maar zonder eten word je ten slotte een geest: / ik ging dus zeg maar dood, nam afscheid van mijn lichaam, nu kon ik vliegen.")

Via deze link zijn de gedichten uit Hûn oan 'e himel, door de dichter zelf voorgelezen, te beluisteren.

Naar boven

Cornelis van der Wal - Zonderlinge kruising tussen aap en priester/Singeliere krusing tusken aap en preester. Keuze uit zijn gedichten vertaald door Jabik Veenbaas met een nawoord van Chrétien Beukers. (2006)

Met vier bloemlezingen in de serie 'De Contrabas tweetalig' speelt een jonge uitgeverij handig, degelijk en mooi in op het opvallend grote aanbod van uitstekende Friese poëzie van de laatste jaren. De degelijkheid zit hem in het korte, informatieve nawoord, maar ook in de selectie en de Nederlandse vertalingen die telkens tegenover de Friese originelen zijn opgenomen. De uitvoering is eenvoudig en smaakvol.
Jabik Veenbaas en Chrétien Beukers selecteerden voor deze bloemlezing van gedichten van Cornelis van der Wal 31 gedichten uit zijn eerste drie dichtbundels, In nêst jonge magneten (1991), Sinnestriel op it offermês (1997) en Subsydzje foar de Graal (2003). De Nederlandse vertalingen van Veenbaas zijn to the point en doen goed recht aan de oorspronkelijke gedichten, al is het fantasierijke Fries dat Van der Wal soms hanteert niet altijd even makkelijk in het Nederlands om te zetten. Van der Wal schildert o.a. met de nodige zelfspot zichzelf:

Singeliere krusing tusken aap en preester:
sa bin ik yn it oanbegjin fan sinne,
tongbrekkerssechjes stammerjend yn it pis- en oaljeportyk.

In het Nederlands:

Zonderlinge kruising tussen aap en priester:
zo ben ik in den beginne van zon,
tongbrekersspreuken stamelend in het pis- en olieportiek.

Ook ben je geneigd de dichter te zien in 'het mannetje':

Syn holle sit oan 'e himel fest en de strjitte
is foar him in platte roltrep.
Syn gean dat giet fansels.

In het Nederlands:

Zijn hoofd zit aan de hemel vast en de straat
is voor hem een platte roltrap.
Zijn lopen loopt vanzelf.

Dat mannetje, een dichtertje, stapt manmoedig door de wereld, maakt zich druk, komt zowaar ook wel eens tot rust en heeft in ieder geval zo'n aparte kijk op de wereld en is bovendien gezegend met zo'n taalgevoel dat er heerlijke gedichten ontstaan.
In het nawoord wijst Beukers er ondermeer op dat in de gedichten van Van der Wal allerlei genres en vormen gemengd worden: "zowel lyrisch als experimenteel en zowel klassiek als ondermijnend."

Naar boven

Cornelis van der Wal - Skalder en it swurd. Mei tekeningen fan Anne Feddema (2004)
Dit is de vierde dichtbundel van Van der Wal. Voor zijn debuut in 1991 maakte collega-kunstenaar Anne Feddema het omslag, nu maakte deze bij 12 van de 13 gedichten een tekening. Dat levert een mooi geheel op. De gedichten in deze bundel zijn toegankelijker dan die van de eerste bundels van Van der Wal, tenminste voor wie de springerig-speelse humor van de dichter wil volgen. Ze vertellen het verhaal van de terugkomst op aarde van de 'Friese held' Skalder. Dat verhaal lijkt niet erg realistisch, totdat Skalder in zijn eigen zwaard valt en in het ziekenhuis terecht komt. Daar wordt geconstateerd dat hij ene Skalsma is, die zijn pillen niet heeft ingenomen en daardoor hallucineert. Het absurdistische karakter van het verhaal wordt versterkt door poëtische middelen als alliteraties, assonanties en binnenrijm. Het taalgebruik springt makkelijk van wat ouderwets dichterlijk op spreektaal over. De tekeningen zijn minstens zo speels als de gedichten; ze zijn grillig en vol fantasie. De tekenaar voegt allerlei details aan het verhaal toe, wat maakt dat je de bundel met plezier kan herlezen.

Naar boven

Cornelis van der Wal - Sinnestriel op it offermês. (1997)
Enkele van de 33 gedichten uit deze nieuwe bundel van Van der Wal zijn eerder gepubliceerd in de Friese literaire tijdschriften. Net als bij zijn vorige bundel (In nêst jonge magneten) maakt de dichter het de lezer niet gemakkelijk. Als je niet gepakt wordt door het ritme, de alliteratie en de assonantie van deze gedichten, zul je ook moeilijk gefascineerd kunnen worden door de tamelijk extreme beelden die op papier getoverd worden De magie van de eerste bundel wordt in deze nieuwe gedichten voortgezet. Het eerste gedicht heet 'It boadskip', maar de boodschap van de dichter is daar niet een-twee-drie uit te halen. Wel de kracht, de onverzettelijkheid van de dichter die zich niet wenst neer te leggen bij het traditionele gevoel op een regenachtige herfstnacht. En misschien is dat wel de boodschap van de hele bundel: in vaak vergezochte, soms wrede metaforen vertelt de dichter hoe hij de wereld ziet en hoe hij zich daarin staande houdt. Het laastste gedicht heet 'Ek foar jim!'. Daarin zegt de dichter ook voor de lezer een pad gemaakt te hebben; het zal echter slechts voor een klein groepje zijn.

Naar boven

Cornelis van der Wal - In nêst jonge magneten. (1991)
Gedichten van Cornelis van der Wal zijn sinds 1982 gepubliceerd in de literaire tijdschriften Hjir en Trotwaer. Ze zijn nu gebundeld in deze uitgave met een omslag van collega-schrijver/beeldend kunstenaar Anne Feddema. De bundel bevat geen gemakkelijke poëzie. Het gedicht 'Jeugd' begint lieflijk met jongenskleren die voor de kachel drogen, maar eindigt met het gezicht van de moeder, veranderd in een stenen masker, die 'de grize weakens, de tinkwjirms ferhoalen' houdt; in 'Spitich' verdwijnt een lieflijke gestalte en blijft een dode vrouw over, 'har nekke betelle de rinte oer in Cornelisleas bestean'. Dat is kenmerkend voor de poëzie in deze bundel met zijn angstdromen en de vaak wrede magie. De dichter wil de mensen als een magiër betoveren met behulp van ongewone beelden en wrede rituelen waarvan de betekenis niet altijd duidelijk wordt. Onmiskenbaar een eigen geluid, maar waarschijnlijk voor een klein publiek herkenbaar.

Naar boven

Weblog Cornelis van der Wal