Waarom is het belangrijk dat de Koersk geborgen is?
Zeven april 1989 zonk de Russische onderzeeër de Komsomolets in de Barentszee in de buurt van de Noorse kust ten gevolge van een brand aan boord. Net als de Koersk is de Komsomolets een nucleaire onderzeeer met kernwapens aan boord. Anders dan bij de Koersk echter lag de Komsomolets op 1700 meter diepte, dertien keer zo diep als de 130 meter van de Koersk. Hoewel Smit International wel plannen had liggen voor een eventuele berging werden die toch als te duur en overbodig van tafen geveegd; de Komsomolets bleef dus op de boden liggen, ondanks hevige protesten van organisaties als Greenpeace.
Toen de reacties steeds heftiger werden en Russische onderzoekers met steeds minder zekerheid durfden te zeggen dat het plutonium in de raketten en de reactor niet gevaarlijk voor het milieu zouden zijn heeft de Russische regering toch besloten in te grijpen. In enkele operaties is er een speciale pasta, die straling beter absorbeert dan beton aangebracht op de gaten in de romp van de Komsomolets. Hierdoor kan de onderzeeër nog minstens enkele jaren blijven liggen zodat de Russische marine meer tijd heeft om haar te lichten of in de doofpot te stoppen.
Maar waarom was het dan zo nodig dat de Koersk gelicht werd? Als een onderzeeër gewoon een aantal jaar kan blijven liggen, zoals de Komsomolets en nog zeker 5 andere nucleaire subs hebben bewezen, waarom dan 70 miljoen dollar uitgeven om de Koersk in een enorme operatie naar boven te takelen?
Het eerste en belangrijkst aspect is waarschijnlijk prestige, dat van Rusland in het algemeen en dat van president Poetin in het bijzonder. De Koersk was een vlaggenschip van de Russische marine, een van de modernste onderzeeërs in de wereld, werd onzinkbaar geacht dankzij de dubbele huid en de afzonderlijke compartimenten.
Het nieuws dat de Koersk gezonken werd ging de hele wereld rond, overal was te zien hoe de Russen faalden om hun eigen bemanning te redden of op eigen kracht de Koersk te lichten. Ook werd hierdoor de wereldwijde aandacht weer gevestigd op de miserabele en potentieel levensgevaarlijke staat van andere marineschepen - als de Koersk, het best onderhouden schip al zo makkelijk kan zinken dan zijn de andere Russische nucleaire subs drijvende tijdbommen.
Ook het bieden van een eervolle begrafenis aan de bemanning van de Koersk is iets wat de regering sowieso al aan de nabestaanden verplicht is. Natuurlijk had ze de omgekomen bemanning zoals bij de Komsomolets kunnen negeren, maar nu met alle media op de Koersk gericht kunnen ze het niet maken.
Al met al een behoorlijke deuk voor het Russische imago, een schandvlek op de president, die toch al niet al te stevig op zijn sokkel stond, en een ontnuchtering voor iedereen die nog geloofde in de macht van het Russische leger.
Het is dus vanzelfsprekend dat de Russen er alles aan doen om dit verhaal een goed einde te geven.
Ten tweede is het potentiele ecologische gevaar enorm. Staal roest nauwelijks op de diepte waar de Koersk ligt door zuurstofgebrek. Het hoogwaardige plutonium aan boord heeft echter een halfwaardetijd van 24 duizend jaar; voor alle uranium veilig is zijn we nog veel verder. Tegen die tijd is er niets meer over van de Koersk en is het plutonium en uranium nog steeds half radioactief.
In het geval van de Komsomolets was het laten liggen nog een redelijke optie omdat hij erg diep en in vrij rustig water en omdat er relatief weinig zeeleven in dat gebied was. De Koersk ligt echter vrij dicht aan de oppervlakte in een sterke lokale stroming. Bovendien wordt dat gebied vrij intensief bevist en is er een grote biodiversiteit.
Een derde reden is het feit dat de Koersk een gloednieuwe onderzeeër is, met allemaal experimentele technologiën aan boord. Zo werden in deel 1 de Shkval I en II torpedo's al genoemd; op dat gebied liggen de VS nog ver achter. De aanvankelijke weigering van Rusland van buitenlandse hulp geeft tussen de regels door al aan dat ze geen pottenkijkers om hun onderzeeër willen. Natuurlijk willen ze zo snel mogelijk van al het bewijsmateriaal af; daarom wordt de Koersk nu zo snel mogelijk ontmanteld en vernietigd op een geheime militaire werf.
Ook is het nog steeds niet helemaal zeker wat er nou voor gezorgd heeft dat de Koersk verging. Dat is misschien wel de voornaamste reden voor het lichten: de waarheid moet boven tafel komen. Maar de Russische manier van bewijzen is dubieus: de neus, het gedeelte waar de ramp begon en waar het meeste bewijsmateriaal te vinden is, ligt nog steeds op de bodem te wachten op berging.
Welke bedrijven zijn bij de berging van de Koersk betrokken en waarom deze bedrijven?
De Nederlandse combinatie Mammoet-Smit International heeft uiteindelijk gezorgd voor het lichten en bergen van de Koersk.
Mammoet is een internationaal opererend bedrijf dat gespecialiseerd is in zeer zwaar transport. In het verleden hebben ze al andere projecten in Rusland gedaan, zoals het plaatsen van een 4400 ton wegend dak op een stadion. Ook heeft Mammoet een kantoor in Moskou.
Mammoet heeft echter niet veel ervaring in het bergen van schepen of in dit geval onderzeeërs in open zee. Daarom werken ze samen met Smit International. Smit bestaat al 150 jaar en levert diensten aan het internationale maritieme wezen. Er werken 2000 mensen en ze hebben 270 schepen.
Het werd pas bijna een jaar na het zinken van de Koersk duidelijk dat deze twee Nederlandse bedrijven voor de berging zouden gaan zorgen.
Een paar dagen na het zinken van de Koersk liet minister van Aartsen al weten dat ook Nederland wilde helpen en bood onder meer een duikteam aan. Het Nederlandse bergingsbedrijf Smit International melde zich bij Roebin, het ontwerpbureau van de Koersk en de feitelijke opdrachtgever voor de bergingsoperatie, als kandidaat voor de berging.
Op 22 augustus mag het Belgische bergbedrijf Scaldis langskomen bij Roebin. Tegelijkertijd is Smit international ook in onderhandeling met Roebin. Beide bedrijven sturen gedetailleerde plannen op. Pogingen tot samenwerking tussen deze twee bedrijven lopen echter op niets uit.
Ondertussen werd in Nederland een Kursk foundation opgericht, waar een half miljoen voor beschikbaar was, voor onderzoek naar demogelijkheden voor de berging. Dit werd mede gedaan met het oog op mogelijke betrokkenheid van Nederlandse bedrijven.Ook heeft Smit een ander bedrijf, namelijk Heerema er bij betrokken.
Dit consortium zou het echter niet halen om binnen de door de Russen bepaalde tijd klaar te zijn met berging.Ondertussen was het eveneens Nederlandse bedrijf Mammoet er in geslaagd met een beter plan qua tijd te komen en werd door de Russen dan ook aangesteld voor het lichten van de Koersk. Na enkele onderhandelingen bleek op 18 mei uiteindelijk dat Mammoet in samenwerking met Smit de Koersk zou gaan lichten en bergen.
Het bergen van de Koersk
De Koersk was de eerste Russische kernonderzeeer ooit die geborgen werd. Dit betekende dus een hele hoop gepuzzel en speciale uitvindingen. De twee Nederlandse firma's Mammoet en Smit klaarden deze klus. Aan de klus deden meerdere schepen mee. De Giant 4, die speciaal is ontworpen om de hijsklus te klaren. De Mayo, het duikschip waar de duikers inzaten. ROV's (Remote Operetd Vehicles) die tijdens de berging en het neerlaten van de grippers continue filmbeelden maakten. Hierdoor werd er toch wat gezien van de operatie die totaal onder water plaats vond.
Het Hijsprincipe:
Uitgaande van een kabel: er is een zogenaamde geleidingskabel tussen de Giant 4 en de Koersk. Verder gaan we uit van twee zogenaamde wiggen. Deze wiggen kunnen twee dingen doen. Of de kabel vasthuoden of loslaten. De ene wig A zit aan de onderkant van de Giant vast. De andere wig B is verbonden met hijskabels en is beweegbaar om de trekkabel heen. De hijskabels staan in contact met de hijsinstallatie van de Giant 4.
Het hijsen gaat nu zo in zijn werk:
Wig B, die dus aan de hijskabels vastzit, zet zich vast om de geleidingskabel. Wig A laat de geleidingskabel verder met rust. Nu worden de hijskabels opgehesen. Wig B gaat dus omhoog. De geleidingskabel zit vast aan wig B en gaat dus ook omhoog. Dit gaat door totdat wig B bij wig A is beland. Het stuk geleidingskabel dat door wig A is gekomen wordt op de Giant 4 opgerold.
Nu komt er een verandering. Wig A houdt de geleidingskabel vast terwijl wig B de geleidingskabel juist loslaat. Ook de hijsinstallatie stopt met hijsen en laat de hijskabels weer vrij. Door de zwaartekracht suist wig B weer naar beneden. Hierna grijpt wig B de geleidingskabel weer vast en laat A de kabel weer los. De hele beweging begint dan weer overnieuw.
Deze manier van ophijsen kun je dus vergelijken met handje over touwtrekken.
Zagen
De Russen wilden niet dat de kop van de onderzeeer naar boven werd gehaald; het werd niet haalbaar geacht. De gehavende neus zou voor te veel weerstand zorgen. Men moest deze dus eerst afzagen. Dit bleek een hele klus te zijn want er moest een hele nieuwe zaaginstallatie worden ontwikkeld om door de 50 mm dikke drukhuid (HY 130) en een buitenhuid van 70 mm rubber en 20 mm staal van de onderzeeer te dringen. Dit hebben ze zo opgelost: er werd een lange zaag, die bestond uit het veredelingsstaal 30 CrNiMo 8 met een soldeerlaag van Widia deeltjes, over de kop van de onderzeeer gelegd en die aan beide kanten bevestigd met dubbelwerkende hydraulische cylinders. Deze hadden een slaglengte van 16 meter. Deze hydraulische ciliners zaten weer met hydraulische slangen vast aan het moederschip, de Giant 4. Doordat de ene cilinder omhoog gaat, terwijl de andere naar beneden gaat, wordt de speciale zaagketting steeds over de Koersk heen en weer getrokken.
Grippers
Vervolgens werden in de buitenhuid van de Koersk 26 gaten gesneden. Dit gebeurde met waterstraalsnijders. Deze spoten water met een soort schuurmiddel (abbrasive) dat als zaagmiddel werd gebruikt met een druk van 1600 bar op de buitenhuid van de Koersk. Bij elk gat werd een "re-entry ring"aangebracht. Aan deze ring zaten weer vier geleidingskabels vast, die weer waren verbonden met de Giant 4. De bemanning liet de grippers (door Mammoet Mammoetpluggen gedoopt) inclusief de hijskabels met een gecontroleerde snelheid recht naar beneden zakken, langs de geleidingskabels, naar de diepte van 108 meter.
Om de snelheid en de diepte van de grippers te controleren werden de haspels, die normaal als rol om een kabel op te rollen fungeert, gebruikt als lieren. De grippers konden in ongeveer 30 minuten per stuk worden neergelaten en werden 'open gemaakt' door duikploegen die continue rond het wrak van de Koersk opereerden.Zeven oktober waren alle grippers bevestigd.
Strands
Het feitelijke hijsen van de hijskabels, de zogenaamde strands, gebeurde met het hierboven uitgelegde hijsprincipe: de Giant 4 had 26 hijsplatformen met zo'n strand lift aan boord. Ieder platform was uitgerust met 54 kabels van 140 meter lang en 18mm dik; de kans op het breken van een kabel was daardoor geminimaliseerd.
Een probleem dat nog opgelost moest worden betrof de golfslag. Omdat de enorme krachten die op de kabels uitgeoefend worden bij het plotseling van hoogte veranderen van de Giant een groot risico inhielden konden de stand lifts niet direct op de Giant bevestigd worden. In plaats daarvan was iedere hijsunit bevestigd op 4 punjercilinders met een slaglengte van 3 meter. Hierdoor kon golfslag tot 2.5 meter pijnloos gecompenseerd worden. Bijkomend voordeel was dat de hijsdruk per kabelbundel zo veel makkelijker gelijk kon worden gehouden: de met stikstof gevulde cilinders konden zeer nauwkeurig de krachten regelen.
In de controlekamer stonden 4 voor het hijssysteem en 5 computers voor de deiningscompensatie. Een onder Windows draaiend pakket zorgde ervoor dat het hijsen soepel verliep; een ander, op Linux werkend pakket maakte het mogelijk simulaties te maken van situaties bij het bergen zodat er alsijd twee of drie stappen vooruit kon worden gekeken.
Het hijsen duurde van zeven oktober tot 8 oktober; toen de Koersk eenmaal bevestigd was kon de sleep naar Moermansk beginnen.
Nadat de Koersk naar Moermansk werd gesleept moest ze nog op een droogdok gelegd worden zodat het ontmantelen kon beginnen. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan.
Terwijl de Giant 4 onderweg was naar Moermansk werd daar de laatste hand gelegd aan twee speciaal gebouwde pontons. Deze pontons hadden samen genoeg drijfvermogen om de Giant van 21000 ton zo ver omhoog te duwen dat ze met Koersk en al het dok op kon varen. Het drookdok zelf werd aan de andere kant zo veel mogelik verzwaard zodat het diep genoeg kwam te liggen.
De twee pontons werden onder de Mammoet aangebracht [PLAATJE] en met lucht gevuld zodat de Giant omhoog kwam. Daarna werd hij op het dok gesleept en de Koersk werd losgemaakt. Op het moment dat het droogdok weer leeggepompt was en de Koersk boven water kwam was de missie voor Mammoet-Smit International afgelopen en geslaagd.
Wat waren de alternatieven voor het bergen op de gekozen manier?
Toen Rubin, het ontwerpbureau dat de Koersk had ontworpen de opdracht kreeg van de Russische regering om de Koersk te bergen, vroegen ze in het openbaar naar goede ideeen, wat voor ideeen dan ook. Meer dan 500 alternatieven werden ingezonden en de verwachtingen van Rubin waren dan ook zwaar overtroffen.
De alternatieven liepen uiteen van het ophijsen aan een ponton samengesteld uit jonken (chinese platbodems) tot het bergen door de Koersk met tanks uit het water te trekken. Een ander opmerkelijk idee was het verpakken in ijs zodat de Koersk boven zou komen drijven.
Jammer genoeg waren het niet echt bruikbare opties; zoals een medewerker van Rubin zei, de ideeën zijn goed, maar de Koersk is er 10x te zwaar voor.
Globaal gezien zijn er 4 alternatieven om de Koersk te bergen.
De eerste is natuurlijk om de onderzeeër gewoon te laten liggen. Dit lijkt makkelijk en goedkoop, maar heeft als enorm nadeel dat er dan een tijdbom op de zeebodem ligt: het radioactieve uranium zal de beschermingsconstructies ver overleven. Zie ook andere deelvraag
Een tweede alternatief is het geheel ophalen van de Koersk. Ook hier kleven grote bezwaren aan. Ten eerste is de boeg zo veel beschadigd dat de hele Koersk uit elkaar zou kunnen scheuren, met alle (nucleaire) gevolgen van dien. Doordat de voorkant open ligt is de wrijving daarop namelijk veel groter waardoor de krachten op de neus onevenredig groot zijn in vergelijking met de rest van de romp.
Een tweede probleem is dat de Koersk in alle gevallen rechtop moet blijven. Als ze zou kantelen is het gevaar groot dat de controlestaven uit de reactors vallen. Hierdoor zou de nucleaire reactie weer op gang gebracht kunnen worden, wat niet alleen erg is maar ook nog rampzalig zou zijn.
De derde optie is om alleen de boosdoener te verwijderen - de beide nucleaire reactors. Het idee was om de Koersk door te zagen, de reactors los te koppelen en de segmenten met de reactors op te takelen.
Maar zelfs als de operatie helemaal zou slagen zouden ernstige stralingslekken onvermijdelijk zijn. De Koersk is gebouwd rondom de twee reactors. Ze zouden losgekoppeld moeten worden van alle systemen aan boord van de Koersk, ook van de koelsystemen. Het water dat in de koelpompen zit is zwaar radioactief verontreinigd; het zou allemaal in de zee komen.
Hoewel nu zeker is dat de reactors na de ramp volledig zijn uitgeschakeld was dat lange tijd nog onzeker. Als de reactors nog aan hadden gestaan had, door het loskoppelen van de actieve- en passieve koelsystemen een volledige meltdown kunnen ontstaan.
De enige overgebleven optie is om de Koersk in twee stukken te zagen. Aangezien de neus van de onderzeeër te zwaar beschadigd is om te bergen en bovendien te gevaarlijk omdat er misschien nog explosieven in zitten, moet die eraf gehaald worden voor het bergen. Het grote nadeel van deze optie is dat de neus met alle bewijzen voor oorzaken op de bodem blijft liggen - de ramp kan pas echt worden ontrafeld als ook de neus geborgen wordt.
Per Lindstrand van Lindstrand Balloons, een in Groot Brittannië gevestigde ballonfabrikant, was een van de eersten die met een goed bergingsplan kwam. Het voorstel was om kabels onder de Koersk door te trekken door kleine gaten door de romp te boren en vervolgens aan die kabels 20 lege balonnen met een totale oppervlakte van 45 duizend vierkante meter te bevestigen. Als de ballonnen dan met stikstof worden opgeblazen zou de Koersk naar de oppervlakte drijven waar ze in een drijfdok geplaatst kon worden. Het zou de eerste manier worden dat een schip met deze methode wordt gelicht. Hoewel dit plan al in een vergevorderd stadium van ontwikkeling was is toch gekozen voor de plannen van Mammoet-Smit, die, hoewel een beetje aangepast, in vrijwel de originele vorm uitgevoerd zijn.
Wij verwijzen ook naar de site van Mammoet-Smit voor meer informatie over de berging.
<-- Terug naar de vorige pagina