Dat verwacht je niet. Op het vruchtlichaam van de berkenboleet groeit nog eens een vruchtlichaam. Dat is niet normaal, maar een speling van de natuur. Omdat paddestoelen zo hard groeien, gaat er wel eens vaker iets mis. Zo heb ik een keer een vruchtlichaam van eekhoorntjesbrood met een dubbele steel gevonden. De steel vertakte zich net onder de hoed, die ook niet rond van vorm was maar meer ovaal. Het geheel had wel wat weg van een overkapte katapult.

Wat er tijdens het groeien precies mis gaat, weet ik niet, maar dergelijke vreemde vormen maken de ‘kinderen der duisternis’ nog mysterieuzer dan ze al zijn.

Toch zijn er paddestoelen die niet anders kunnen leven dan op een andere paddestoel. De kostgangerboleet groeit op de vruchtlichamen van de aardappelbovist. Deze zeldzame boleet is een echte parasiet. ‘Collega-aardappelbovist’ wordt namelijk langzaam, maar zeker om zeep geholpen. Het verschijnen van de vruchtlichamen, het onderdeel van de zwam dat wij paddestoel noemen, is per soort aan een bepaalde tijd van het jaar gebonden.

Vaak is dat in de herfst, maar er zijn ook soorten die al vroeg in het jaar met de voortplanting beginnen, zoals enkele bekerzwammen en morieljes. De eerste plaatjeszwammen verschijnen meestal, afhankelijk van de voorafgaande weersomstandigheden, begin juli. Bij vochtig warm weer brullen de paddestoelen vooral in september en oktober de grond uit, maar veel vertegenwoordigers van de boleten en de russula’s verschijnen al in augustus. Als er op een droge zomer ook nog eens een droog najaar volgt, ontbreken paddestoelen bijna geheel.

Dat heeft nauwelijks consequenties voor de soort, want de eigenlijke zwam zit onder de grond. Dit mycelium of zwamvlok is gedurende het hele jaar in de aarde of in dood of levend hout aanwezig.

Het mycelium, de ware schimmel, is bescheiden van aard is. De zwamvlok bestaat uit fijne, soms met het blote oog nauwelijks zichtbare, meestal witte draden. Het mycelium haalt de voedingsstoffen uit dode of levende organis-men of uit producten van organismen. Denk maar eens aan paardenmest waar onze champignons immers niet buiten kunnen.

De vruchtlichamen zitten barstensvol kiemcellen, sporen in astronomische aantallen die door de wind of door dieren ver-spreid moeten worden. Komt zo'n spore op een geschikte plaats terecht, en die kans is door het enorme aantal niet gering, dan ontwikkelt zich weer een nieuw mycelium.

Paddestoelen zijn er in vele vormen en kleuren, maar zij dienen enkel en alleen de voortplanting. Een rijpe weidecham-pignon stuurt per uur een paar honderdmiljoen sporen de wereld in. Een dergelijk spore is zo licht, dat ze slechts een mm per seconde valt.

Wanneer het vruchtlichaam tien cm hoog is, wordt de afstand van de hoed tot de aarde in honderd seconden afgelegd. Het moet al gek gaan, wanneer in die tijd een luchtstroom geen vat op de kiemcel krijgt. Niet alleen de weidechampignon maakt gebruik van de zwaartekracht en in tweede instantie dus van de wind om zijn sporen in het luchtruim te krijgen, alle 'hoeddragers' bedienen zich van deze verspreidingsmethode.

Elfenbankje en biefstukzwam hebben geen steel en hoed nodig om hun sporen een vrije val te garanderen. Het elfenbankje vestigt zich op takken, stammen en stronken van zowel loof- als naaldhout. De biefstukzwam geeft de voorkeur aan eik en tamme kastanje. Erg hoog zult u deze vleesrode zwam op zijn gastheer nooit aan-treffen, maar bij de weidechampignon zagen we dat tien cm al vol-doende is.

Stuifzwammen laten de sporen in een bolvormig vruchtlichaam rijpen. Het omhulsel kan zich op twee manie-ren openen. Of het bovenste gedeelte scheurt en vergaat langzaam - we zien dit bij de ruitjesbovist - of er ontstaat een meer of minder onregelmatige opening aan de top.

Als iets of iemand het vruchtlichaam aanraakt, werkt het als een blaasbalg. Parelstuifzwam en niet te vergeten de prachtige aardsterren blazen op deze manier hun sporen het luchtruim in. Ook stinkzwammen laten hun sporen in de buik rijpen. Het jeugstadium is eivormig. Wanneer we een duivelsei doorsnijden, zien we een geleiachtige laag met een groene sporenmassa rond de steelaanleg.

Bij rijping strekt de steel zich en voert de sporen op zijn kop mee naar boven. De rest van het ei blijft als een vlies om de steelvoet zitten. Stinkzwammen kun je met de ogen dicht vinden. De walgelijke stank dient om vliegen aan te trekken. Zij zorgen voor de verspreiding van de sporen. Paddestoelen leven vaak nog geen week.

Als het einde van het vruchtlichaam nadert, vestigen zich lagere schimmels op de paddestoel. De grootste paddestoel die ik ooit zag, stond in de middenberm van de A1 in de buurt van Deventer. De kleinste groeit bij ons op en in een holle knotwilg. De grote, de reuzenbovist - ik ben ervoor uit de auto gestapt - had een vruchtlichaam met een diameter van 55 cm, de kleine, de zwerminktzwam, had hoedjes van nog geen halve cm.

Een week later reed ik weer op de A1: de reuzenbovist was niet meer. De fragiele inktzwammetjes ‘leven’ slechts twee dagen. Zowel de reus als de dwerg vallen, als ze ‘hun sporen hebben verdiend’, ten prooi aan lagere schimmels.