Nederlandse spreekwoorden en gezegdes


 

HOOFDONDERWERP: NATUUR

1. eetbaar
2. bomen
3. bloemen
4. planten
5. water
6. overig

http://www.thonen.nl
michelle@thonen.nl

 


1. EETBAAR

Door de zure appel heenbijten
aan een onaangenaam karwei beginnen.

Een appeltje met iemand te schillen hebben
nog een vervelende zaak met iemand moeten afhandelen.

Voor een appel en een ei (verkopen)
heel goedkoop kopen of verkopen.
De volksverbeelding houdt zich bezig met de verhalen van landerijen, die ‘voor een appel en een ei’ verkocht zijn. Bijvoorbeeld de Hamwoning bij Delft, die volgens de verhalen voor twee hammen verkocht is. Ook in Groningen vertelt men graag dergelijke geschiedenissen van boerderijen. Zo zijn de vier boerderijen in De Hemen bij Blijham indertijd verkocht voor een ton boter. Aan ’t eind van de Ouderwijvenweg bij WInschoten staat het huis ‘Pondje-boter’, dat is ook voor een appel en een ei verkocht in de volksfantasie, namelijk vor een toom kippen (20 kippen en een haan) en voor een pond boter. En in Woltersum zijn negen stukken land verkocht voor vier eendvogels. Dit is in 1708 gebeurd.

De appel valt niet ver van de boom (stam)
Kinderen lijken, wat karakter betreft, op hun ouders.

Een appeltje voor de dorst
geld opzij leggen om het in slechtere tijden te kunnen gebruiken.

In de bonen zijn
in de war zijn.
Volgens het volksgeloof kan een akker met bloeiende bonen iemand krankzinnig maken. Deze opvatting is al te vinden in het ‘Kruidboek’ van Dodonaeus. Dit kan verband houden met een ander spreekwoord, namelijk: iemand de boonakker opleiden. – iemand een stevige berisping of een pak slaag geven. In het Fries betekent het echter iets anders: boonakker = galgenveld, naar het Oudfriese ‘bona’, dat ‘moordenaar’ betekent.

Zijn eigen boontjes doppen
voor zichzelf zorgen, voor zijn eigen belang opkomen.

Boontje komt om zijn loontje
ieder krijgt zijn verdiende straf.
In een sprookje gaan boontje, kooltje en strootje samen de wijde wereld in. Als zij voor een sloot komen, gaat strootje erover liggen. Zo kan boontje veilig aan de overkant komen. Kooltje valt echter in het water, omdat strootje vlam vat. Boontje lacht zo hard dat het barst en op die manier gestraft wordt. Nog altijd is het litteken daarvan op de boontjes te zien.

De druiven zijn zuur (zei de vos)
dit wordt gezegd van iemand die beweert dat iets hem niet schelen kan, maar die in zijn hart eigenlijk jaloers is.
De vos in de fabel van Esopus zei dat hij de druiven die te hoog hingen niet hebben wou, omdat ze hem te zuur waren.

In zijn knollentuin zijn
het geweldig naar zijn zin hebben.

Komkommertijd
in de vakantie hebben de kranten meestal weinig nieuws te melden.
De komkommers waren vroeger alleen eind juli, augustus volgroeid en geschikt voor consumptie.

Dat is een harde noot om te kraken
dat is een moeilijke klus.

De vruchten van zijn werk plukken
genieten van de resultaten van zijn inspanningen.

Een schip met zure appels
een stevige regenbui. De wolken worden al sinds eeuwen met schepen vergeleken.

Iemand van haver tot gort kennen
iemand heel goed, door en door kennen.

2. BOMEN

Oude bomen moet men niet verplanten
voor bejaarden is verhuizen naar een andere woonplaats vaak minder gunstig.

Hoge bomen vangen veel wind
mensen met een belangrijke positie krijgen veel kritiek.

De bomen groeien tot in de hemel
het kan niet op, de mogelijkheden zijn vrijwel onbeperkt.

Een boom valt niet met de eerste slag
een moeilijk karwei kan niet in een handomdraai worden uitgevoerd.

Door de bomen het bos niet meer zien
door te veel op kleinigheden te letten, ziet men het grote verband niet meer.

Omslaan als een blad aan de boom
volledig van mening veranderen.

Men moet de boom buigen als hij jong is
de opvoeding moet bij het jonge kind beginnen, later helpt het niet meer.

Onder de palmen wandelen
in Indië verblijven. (palmen = palmbomen)

3. BLOEMEN

De bloemetjes buiten zetten
veel plezier maken, feest vieren.

Geen rozen zonder doornen
prettige dingen hebben ook hun onaangename kanten.

Zijn weg gaat niet over rozen
hij heeft nogal wat moeilijkheden.

Slapen als een roos
gezond en vast slapen.
Afkomstig van het slapen als een kind met rozen op de wangen.

Iemand iets onder de roos vertellen
iemand in het geheim iets meedelen.
In het huis van rijke Romeinen was in de feestzaal een roos aan het plafond geschilderd. Als men iemand in vertrouwen wilde spreken, nam men hem mee onder de roos. Ook de latijnse vorm van ónder de roos’wordt nog gebruikt: ‘sub rosa’. Die roos stond in de Romeinse tijd voor de ‘stilzwijgendheid’. Dit komt van de sage dat de koning van het zwijgen, Harpocrates, van Cupido een roos kreeg als loon voor zijn stilzwijgen. Hij hield namelijk de liefdesgeschiedenissen van de godin Venus geheim. Ook de Rozekruisers hadden een roos als symbool bij hun vergaderingen.

4. PLANTEN

Om de haverklap
ieder ogenblik.
In de Achterhoek betekent ‘klap’ een bosje stro. Zo’n klein bosje is bijna niets waard. De oorspronkelijke betekenis van deze zegswijze is dan ook: om een kleinigheid.

Iets met wortel en tak uitroeien
iets helemaal uitroeien.

Er geen gras over laten groeien
de zaak meteen aanpakken.
Gras groeit op een graf en dan is de dode vergeten.

Hij kan het gras horen groeien
hij is een buitengewoon eigenwijze vent. Hij verbeeldt zich dat hij wat kan dat niemand anders kan.

Hij loopt op zijn laatste gras
z’n einde is nabij.
Uit het boerenbedrijf: een slachtbeest loopt écht op zijn laatste gras.

Iemand met een kluitje in het riet sturen
iemand afschepen met een nietszeggend antwoord.
Zeer waarschijnlijk afkomstig van de gewoonte om een hond wat te laten ophalen, dat men weggeworpen heeft als men een kluitje in het riet werpt, dan vindt hij het niet, en àls hij het vindt, dan is het nog niets waard.

Onkruid vergaat niet
slechte mensen leven het langst.
Vertaling van een Latijnse spreuk: 'Quando peritura nemo scit'. (= want onkruid vergaat niet).

5. WATER

In troebel water is het goed vissen
je kunt makkelijk van de moeilijkheden van anderen gebruik maken om er je voordeel mee te doen.
Als je het water in sloten en plassen troebel maakt, kunnen de vissen niet ademhalen en komen ze bovendrijven, zodat je ze met de hand of met een netje kunt vangen.

Maak daar geen water om vuil
doe daar geen moeite voor, maak je daar niet druk over, verspil er niet zoveel woorden aan. M
Zeemansuitdrukking. Een schip maakt vuil water als het door de modder van een ondiepte drijft en met moeite voortkomt.

Dat wast al het water van de zee niet af
dat is een daad die niet te herstellen is, een onuitwisbare schandvlek. Of: dat is niet meer te veranderen.

6. OVERIG

Iemand om de tuin leiden
iemand bedriegen, beetnemen.
‘Tuin’ is het oude woord voor haag of omheining.


Bedankt voor je bezoek!
We hopen je snel terug te zien op www.thonen.nl
voor vragen kun je altijd mailen: michelle@thonen.nl