DAT
VERFOEILIJKE INDIVIDUALISME
een derde
vervolg
september 1994
anarchisme,identiteit,individualisme,ondernemer,werknemer,kapitalisme,kapitalist,zelfbewustzijn.
Naar het begin
Help mee om deze site te
promoten. Vertel het uw…!
(Adres
luidt: http://home.planet.nl/~rwvanes )
DAT VERFOEILIJKE INDIVIDUALISME
een derde vervolg
Terug
naar : De Startpagina
Naar bladwijzer: in
goede banen leiden ; Ken Uzelve
; Welvaart ; de ondernemers ; kapitalist/ proletaar ; Vrije markt..? / concurrentie
;
Naar andere artikelen: eengrensteverindividualismevoorstellinggedrag
; eenindividualistischebeschouwingvolwassenindividualiteitdvg242
;
individualismekapitalismesocialismedvg243 ;
individualistischebeschouwingenkapitalismedvg244
; datverfoeilijkeindividualismedvg245
; datverfoeilijkeindividualismedvg246 (eerste vervolg)
; datverfoeilijkeindividualismedvg247 (tweede vervolg)
; ARBEID
; Individualisering
; Individualisering-Tomeloze
verwarring-Collectieve krankzinnigheid_zie nr. 12
Uit enkele reacties op mijn
voorgaande beschouwingen over het individualisme blijkt dat ik de indruk heb
gewekt dat het socialisme in mijn optiek een grove misrekening zou zijn en dat
het aan te bevelen is het eraan ten grondslag liggende denken zo vlug mogelijk
vaarwel te zeggen...Niets is echter minder waar, wel echter ben ik er op
uit dat socialisme, en in feite ook het individualisme, zo zuiver mogelijk te
plaatsen in de context waarin het behoort - en die is over vrijwel de gehele
linie anders dan die waarmee ik, vooral uit socialistische hoek, als regel
geconfronteerd word.
De grondgedachte
In sterk verkorte vorm ziet de grondgedachte
inzake de schijnbare tegenstelling individu-gemeenschap, kapitalist-proletaar
en liberaal-socialist er als volgt uit: elk mens is er op uit
zichzelf naar zijn eigen identiteit te ontwikkelen en waar te maken. Het oude
Griekse gezegde Ken Uzelve
is niet alleen nog steeds actueel, maar vooral ook essentieel. Daarbij behoort
noodzakelijk de onvoorwaardelijke zelfstandigheid van elk afzonderlijk mens,
een zelfstandigheid die in principe en logischerwijs alleen maar vanuit het
uitgangspunt gedacht kan worden dat de medemens niet ingecalculeerd is. De mens
als ik kan niet anders gedacht worden dan als afgezonderd van niet-ik,
dus als los gedacht van de ander en het andere.
Als deze mens als ik zich echter tenslotte
volledig en zelfstandig gerealiseerd heeft - volwassen is geworden - blijkt er
voor die mens te gelden dat zij/hij de gehele werkelijkheid omvat en dat op
grond daarvan de medemens onvoorwaardelijk ingesloten is. Het sociale verdwijnt dus niet
door de ontwikkeling tot individu - zoals door bijna iedereen gedacht wordt
maar het komt juist door en aan die ontwikkeling voor de dag. Het ligt in de
logica dat juist de volwassen mens, die uitsluitend zichzelf is en die ik de
individu genoemd heb, als wezenlijk kenmerk het 'sociaal zijn' vertoont,
namelijk het niet aan twijfel onderhevige zelfbewustzijn dat de ander en het
andere er onvoorwaardelijk ook zijn. In mijn gedachtegang is het begrip Socialisme dan ook de
onvoorwaardelijke erkenning door de één van de ànder en daartoe is die 'één'
pas dan bij machte als zij/hij individu geworden is. Alle andere ideeën
daarover, die bijna altijd hier op neerkomen dat het sociaal-zijn op de een of
andere manier afgedwongen of geconditioneerd zou moeten worden, of mogelijk
bereikt zou kunnen worden door de mensen al of niet via onderwijs ervan te
overtuigen dat het rekening houden met de ander voordelig zou zijn, moeten
verwezen worden naar het land der illusies. Die worden allemaal gekenmerkt door
het voorwaardelijke ”als”, maar juist aan die voorwaarden is de zich
ontwikkelende individu niet bereid zich te binden, juist omdat die individu op
den duur uitloopt in een onvoorwaardelijk 'zichzelf zijn'. De zich
ontwikkelende individu is een particulier omdat het tijdens die
ontwikkeling niet gaat om de ander, om niet-ik, maar juist uitsluitend om de
eigen identiteit als ik. En de mens als particulier valt uiteen in twee
mogelijkheden: ten eerste diegene die in het teken staat van het
geslaagd zijn en diegene die in het teken staat van het mislukt zijn. De eerste
is de zogenaamde kapitalist en de tweede de proletaar (menigeen zal het jammer
vinden dat het niet andersom is!). Zoals ik heb laten zien behoren die twee
onlosmakelijk bij elkaar en zijn zij slechts begripsmatig van elkaar
gescheiden.
De
eisende partij
Gaat het er uiteindelijk om dat de mens als
individu - en dat is dus aanvankelijk de kapitalist - tot de ontdekking en
erkenning komt dat de ander er onvoorwaardelijk ook is, bij de proletaar
draait alles om de eis ook op een redelijke manier mee te mogen tellen. Hij
eist dus een belangrijk deel van de welvaart,
medezeggenschap in het bestuur en zoveel mogelijk gelijke rechten en
dergelijke. Uiteraard heeft hij daarin in principe gelijk: het gaat
immers niet aan dat er onder de mensen ongelijkheid heerst! De strijd
van de proletaar (in de praktijk doorgaans de socialistisch geëngageerde mens)
wordt, gezien in dit licht, volkomen gerechtvaardigd door de rede en de
waarheid. De onmisbare historische functie van die proletaar is dan ook een dam
op te werpen tegen de ongebreidelde particulier, de zich genadeloos
doorzettende kapitalist. Hij bepaalt in feite de grens tot hoever die
kapitalist gaan kan. Overigens is hij niet de enige die dat doet: de concurrentie
noopt de kapitalist ook zich in te binden! Het veelgehoorde verhaal van de vrije markt is dan ook
een sprookje. Het kapitalisme is qua ondernemen, productie en handel helemaal niet
vrij, al moet toegegeven worden dat men zich heel wat permitteert als men de
kans krijgt. Uiteraard komt men er dan nooit rond voor uit, het is beslist
noodzakelijk de mensen met een geslepen smoes om de tuin te leiden, want anders
wordt er alsnog een stokje voor gestoken...Hoe dan ook, de proletaar is degene
die eisen stelt. Hij zegt niet “Als ik er ben, ben jij er zonder meer ook”,
maar hij stelt daarentegen “Als jij er bent wil ik er ook zijn". Hij eist(zie ook A en B,) dus van alles op. Hoe gerechtvaardigd
dit ook is, het verschilt essentieel van de gesteldheid van de kapitalist en
dat niet alleen in theoretische of mentale zin, maar vooral ook in praktische
en maatschappelijke zin. De proletaar wordt gekenmerkt door afhankelijkheid.
De ondernemer
Het zich ontwikkelen tot het begrip individu houdt onder
meer in dat de mens zich tot eigenaar van het heelal maakt. Dat doet hij omdat
hij als het ultieme, het tot op zijn uiterste mogelijkheid gevormde
verschijnsel al het bestaande in zich verenigd heeft. Weliswaar niet
letterlijk, maar wel als complex van energetische verhoudingen zoals die van
alle verschijnselen de grondslag vormen. Omdat dit het geval is staat de mens
nergens vreemd tegenover. Hij kan alles waarmee hij geconfronteerd wordt tot
zijn eigendom maken, enerzijds letterlijk door het in bezit te nemen,
anderzijds door het in de vorm van kennis in zich op te nemen. Zoals gezegd
geldt dit voor alle mensen, maar het is nu eenmaal zo dat niet iedereen even
hard loopt. Er zijn er steeds enkelen die, om met de Amerikanen te spreken, winnaars
zijn en die zonder pardon het meeste inpikken, aanvankelijk letterlijk in de
vorm van edele metalen, land en goederen en later in de abstracte vorm van
kapitaal en kennis. Voor dit laatste is, in het kort gezegd, nodig, dat de
aarde omgezet wordt tot iets anders: de kapitalist is geworden tot ondernemer. Hij
is het die de planeet omzet tot een oord van mensen. Hij maakt de planeet
leefbaar. Het is merkwaardig, hoewel verklaarbaar, dat de moderne mensen er
nauwelijks toe te brengen zijn toe te geven dat de materiele verworvenheden
dezer wereld resultaat zijn van de activiteiten van de ondernemers en
volstrekt niet van proletaren, socialisten en dergelijken (die hebben
gewoonlijk alleen maar de energie in de vorm van arbeidskracht
geleverd). Zij staren zich blind op het feit dat de meeste van die verworvenheden
hun neus voorbij zouden gaan als zij zich niet zouden verenigen om met de macht
van het aantal hun deel op te eisen. Door deze verblinding kunnen zij niet
inzien dat er naast vele asociale materiele verworvenheden nog veel meer voor
de gehele mensheid nuttige zaken ter beschikking zijn gekomen. En dat alles,
goed en slecht danken wij aan de ondernemende mens. Je kunt het ook zo stellen:
de ondernemende mens is degene die produceert. Deze mens kan het niet laten aan
de slag te gaan. Eigenlijk kan niemand dat laten, maar verreweg de meesten zijn
in de praktijk van een alsnog onvolwassen mensheid verliezers die
lijdzaam afwachten of er voor hen ook nog wat te doen valt. Dat zijn de
zogenaamde werknemers en als zodanig zijn zij inderdaad volkomen afhankelijk
van de werkgever. Alleen als zij boffen mogen zij wat 'werk nemen' , uiteraard
tegen een als regel veel te lage vergoeding. Deze verliezers staan tegenover de
producent als consumenten. Zij nemen datgene af dat door de
producenten ter beschikking wordt gesteld.
In goede banen
Het is steeds de kapitalist die als ondernemer
en als producent optreedt. Hij is het die bezig is de aarde tot een menselijke
vorm om te zetten, een menselijke vorm die in een alsnog onvolwassen
wereld vaak helemaal zo menselijk niet is. Tot op heden is zelfs wel te
stellen dat de kapitalist, tegelijk met het vervaardigen van artikelen,
ontzettend veel kwaad doet door nauwelijks verder te denken dan zoveel mogelijk
winst en ten gevolge daarvan de aarde uit te putten en het milieu te
bederven. Dat alles neemt echter niet weg dat hij model staat voor de
ondernemende mens. Nu is het met dat 'ondernemen' zo gesteld dat niemand van
tevoren kan zeggen wat er ondernomen zal worden en hoe de resultaten daarvan in
de mensheid terecht zullen komen. Niemand weet van tevoren tot welke
technologische processen de ontwikkeling van de wetenschappen aanleiding zullen
geven. Op grond daarvan is het volslagen onmogelijk te bepalen wat er
wel en wat er niet ethisch is en qua milieu door de beugel kan en wat wel of
niet nuttig is voor de mensheid. Kortom het is onmogelijk vooraf de gang van
zaken te regelen en vast te leggen. Een ding is absoluut zeker: de mens
gaat door met ondernemen en produceren, want de planeet moet tot een zaak van
mensen gemaakt worden. Het niet van tevoren vast te leggen proces gaat
onverbiddelijk door! Wat is dan de enige reële mogelijkheid van de mensen? Dat
is het in zo goed mogelijke banen leiden. AI werkende aan de planeet ontdekken
de mensen wat wel en wat niet verantwoord is, wat aan regels gebonden moet
worden en wat niet, enzovoort. Degenen die logischerwijs in een alsnog onvolwassen
situatie geroepen zijn het in
goede banen leiden te bewaken en te bevorderen zijn de 'proletaren'. Het
spreekt vanzelf dat in een eenmaal volwassen geworden wereld dit onderscheid
weggevallen is. Dat het daar naartoe gaat is tegenwoordig al enigszins waar te
nemen. De ondernemers houden bij het produceren al steeds meer rekening
met allerlei niet-technologische en niet-economische aspecten van hun
activiteiten. Een ongebreidelde productie ten koste van milieu en gezondheid is
al nauwelijks meer mogelijk, althans niet in de westerse wereld. In de
voormalige communistische landen en in het Verre Oosten rotzooide men tot voor
kort nog wel naar hartelust aan, maar het verzet daartegen heeft zo
langzamerhand wel degelijk mondiale vormen aangenomen. In ieder geval is het
niet meer mogelijk openlijk het milieu te verzieken en de planeet te plunderen:
je moet de een of andere smoes verzinnen om je gang te kunnen gaan. Denk
bijvoorbeeld bij de tropische houtkap aan de smoes dat er landbouwgronden vrij
moeten komen om de honger te bestrijden...
Socialisten als regelaars
Het is een opvallend feit dat nergens op de wereld
een zogenaamd socialistisch regiem in staat is gebleken op een efficiënte wijze
te ondernemen. Zelfs in democratische landen met sterke socialistische partijen
is er hoegenaamd niets uit socialistische handen gekomen. Vaak is het zo sterk
dat socialisten een remmende en zelfs wel vernietigende invloed op het
ondernemen hebben. En nu denk ik niet aan het in goede banen leiden, want dat behoeft op
zichzelf het ondernemen niet te fnuiken. Neen, ik denk aan het bij voorbaat al
onmogelijk maken van ondernemingen, vaak met uitermate conservatieve
argumenten, zoals je bijvoorbeeld bij de huidige vakbeweging bij herhaling
tegenkomt. Die neiging om ondernemingen tegen te houden en het onvermogen om
zelf tot een zinvolle productie te komen behoeft geen verwondering te wekken
als je bedenkt dat socialisten - en in het algemeen proletaren - eigenlijk geen
ondernemers zijn, maar regelaars. Dat zou in het licht van het in goede banen leiden
alleszins toe te juichen zijn, ware het niet dat deze regelaars het maar niet
kunnen laten hun ideologieën als de maat voor het regelen te stellen. Dat
betekent dat zij de pretentie hebben te weten hoe de wereld van straks er uit
zal zien, sterker nog: er uit zal moeten zien! En het is precies
vanuit deze, overigens nogal arrogante, pretentie dat er van allerlei onmogelijk
gemaakt wordt. Zo kon je in de toenmalige Sovjet Unie goed zien dat datgene dat
essentieel is voor een gezonde en sterke samenleving, namelijk een door de
ondernemende mensen zelf ontwikkelde levendige en gevarieerde infrastructuur
(bijvoorbeeld de vrije groenteboer op de hoek) volstrekt onmogelijk gemaakt was
door, vanwege hun ideologie verblinde, autocratische regelaars. Die hadden,
zeker 50 jaar te laat toen het fabriekstijdperk al op de terugweg was, vrijwel
niets anders voor ogen dan het opbouwen van zware industrie, ten koste van
onder andere de land- en tuinbouw en het aanleggen van een goed wegen en
communicatienetwerk. Geen wonder dat de zaak na verloop van tijd stuk moest
lopen...Ik denk dat het wel algemeen bekend is dat de proletaren, en dan
speciaal de socialisten, het liefst alles zouden willen regelen. Van de wieg
tot het graf! Hoewel zij het voortdurend hebben over vrijheid is bij hen de
mens als individu in zeer slechte handen. Is het bij de godsdienstigen
zo dat zij de mensen alles zouden willen verbieden, bij de proletaren
dreigt het gevaar dat zij alles zouden willen regelen. Een goede wereld
is voor hen een geordende wereld. Maar welbeschouwd zijn beide, het verbieden
en het regelen in strijd met de onberekenbare en onvoorspelbare beweeglijkheid
van het menselijk leven!
Tenslotte
Als het gaat om het opbouwen van de wereld is er
van het zogenaamde socialisme niets te verwachten, ondanks zijn pretentie zich
voor een goede wereld in te zetten. Wel echter is dat socialisme, als rechtvaardigheid
eisende ideologie, van essentieel belang voor het goede verloop van dat
opbouwproces. Maar, telkens als die socialisten het doen voorkomen alsof zij
weten hoe een goede wereld in elkaar zit moet je ze vooral laten kletsen:
niemand weet immers hoe zo'n wereld er uit ziet! Er is qua voorstelling
van de toekomst niet méér mogelijk dan het aangeven van enkele essentiële
verhoudingen die voor een goede wereld gelden, hetgeen heel wat anders is dan
het maken van een blauwdruk.
Het gaat dan over een sequens van verhoudingen
zoals daar zijn nihilisme, anarchisme, socialisme en communisme, oftewel in
vertaling: 1) de een is
niet meer waard dan de ander, 2)
ik bestuur mezelf, 3)
als ik er ben, ben jij er onvoorwaardelijk ook en 4) wij zijn met zijn allen. Zie voor een nadere
uitwerking van deze 'vierslag' mijn Goudse cursus “DE GROTE VIERSLAG” van de afgelopen
drie jaren. Het gaat in die cursus over de voor de maatschappelijke mens
fundamentele begrippen, die tenslotte zuiver, dat wil zeggen onbelemmerd, voor
de dag zullen komen. Het socialisme uit genoemde 'vierslag' is heel wat anders
dan het tot nu toe gebruikelijke. Het gaat tenslotte over de erkenning van de
ander door de een, terwijl het tot nu toe gangbare 'socialisme' opeisend is en
noodzakelijk niet verder kan komen dan "als jij er bent wil ik er ook
zijn".
Terug naar : De Startpagina
Naar: eengrensteverindividualismevoorstellinggedrag.
Naar:
eenindividualistischebeschouwingvolwassenindividualiteitdvg242.
Naar: individualismekapitalismesocialismedvg243
Naar: individualistischebeschouwingenkapitalismedvg244
Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg245
Naar:
datverfoeilijkeindividualismedvg246 (eerste vervolg)
Naar:
datverfoeilijkeindividualismedvg247 (tweede vervolg)
Bovenstaande
tekst is geschreven: door Jan Vis, filosoof.
Pagina's
zijn door mij uit het tijdschrift van De Vrije Gedachte No. 248- september 1994
overgenomen.
Aangezien
de filosofie er niet is voor enkele bevoorrechten maar juist voor alle mensen,
is het citeren uit mijn werk zonder meer
toegestaan. Wel echter zou ik het op prijs stellen dat het citeren vergezeld
gaat van een duidelijke bronvermelding! (Jan Vis)
|
|
|
|