DAT VERFOEILIJKE INDIVIDUALISME

een derde vervolg

september 1994

 

anarchisme,identiteit,individualisme,ondernemer,werknemer,kapitalisme,kapitalist,zelfbewustzijn.

 

Naar het begin

 

Help mee om deze site te promoten. Vertel het uw…!

(Adres luidt: http://home.planet.nl/~rwvanes )

 

 

 

DAT VERFOEILIJKE INDIVIDUALISME

een derde vervolg

 

Terug naar : De Startpagina

 

Naar bladwijzer: in goede banen leiden ; Ken Uzelve ; Welvaart ; De Ondernemers ; kapitalist/ proletaar ; Milieu ; Vrije markt..? / concurrentie ;

 

Naar andere artikelen: eengrensteverindividualismevoorstellinggedrag ; eenindividualistischebeschouwingvolwassenindividualiteitdvg242 ;

individualismekapitalismesocialismedvg243 ; individualistischebeschouwingenkapitalismedvg244 ; datverfoeilijkeindividualismedvg245 ; datverfoeilijkeindividualismedvg246 (eerste vervolg) ; datverfoeilijkeindividualismedvg247 (tweede vervolg) ; ARBEID ; Individualisering ; Individualisering-Tomeloze verwarring-Collectieve krankzinnigheid_zie nr. 12

 

 

 

 

Uit enkele reacties op mijn voorgaande beschouwingen over het individualisme blijkt dat ik de indruk heb gewekt dat het socialisme in mijn optiek een grove misrekening zou zijn en dat het aan te bevelen is het eraan ten grondslag liggende denken zo vlug mogelijk vaarwel te zeggen...Niets is echter minder waar, wel echter ben ik er op uit dat socialisme, en in feite ook het individualisme, zo zuiver mogelijk te plaatsen in de context waarin het behoort - en die is over vrijwel de gehele linie anders dan die waarmee ik, vooral uit socialistische hoek, als regel geconfronteerd word.

 

De grondgedachte

In sterk verkorte vorm ziet de grondgedachte inzake de schijnbare tegenstelling individu-gemeenschap, kapitalist-proletaar en liberaal-socialist er als volgt uit: elk mens is er op uit zichzelf naar zijn eigen identiteit te ontwikkelen en waar te maken. Het oude Griekse gezegde Ken Uzelve is niet alleen nog steeds actueel, maar vooral ook essentieel. Daarbij behoort noodzakelijk de onvoorwaardelijke zelfstandigheid van elk afzonderlijk mens, een zelfstandigheid die in principe en logischerwijs alleen maar vanuit het uitgangspunt gedacht kan worden dat de medemens niet ingecalculeerd is. De mens als ik kan niet anders gedacht worden dan als afgezonderd van niet-ik, dus als los gedacht van de ander en het andere.

Als deze mens als ik zich echter tenslotte volledig en zelfstandig gerealiseerd heeft - volwassen is geworden - blijkt er voor die mens te gelden dat zij/hij de gehele werkelijkheid omvat en dat op grond daarvan de medemens onvoorwaardelijk ingesloten is. Het sociale verdwijnt dus niet door de ontwikkeling tot individu - zoals door bijna iedereen gedacht wordt maar het komt juist door en aan die ontwikkeling voor de dag. Het ligt in de logica dat juist de volwassen mens, die uitsluitend zichzelf is en die ik de individu genoemd heb, als wezenlijk kenmerk het 'sociaal zijn' vertoont, namelijk het niet aan twijfel onderhevige zelfbewustzijn dat de ander en het andere er onvoorwaardelijk ook zijn. In mijn gedachtegang is het begrip Socialisme dan ook de onvoorwaardelijke erkenning door de één van de ànder en daartoe is die 'één' pas dan bij machte als zij/hij individu geworden is. Alle andere ideeën daarover, die bijna altijd hier op neerkomen dat het sociaal-zijn op de een of andere manier afgedwongen of geconditioneerd zou moeten worden, of mogelijk bereikt zou kunnen worden door de mensen al of niet via onderwijs ervan te overtuigen dat het rekening houden met de ander voordelig zou zijn, moeten verwezen worden naar het land der illusies. Die worden allemaal gekenmerkt door het voorwaardelijke ”als”, maar juist aan die voorwaarden is de zich ontwikkelende individu niet bereid zich te binden, juist omdat die individu op den duur uitloopt in een onvoorwaardelijk 'zichzelf zijn'. De zich ontwikkelende individu is een particulier omdat het tijdens die ontwikkeling niet gaat om de ander, om niet-ik, maar juist uitsluitend om de eigen identiteit als ik. En de mens als particulier valt uiteen in twee mogelijkheden: ten eerste diegene die in het teken staat van het geslaagd zijn en diegene die in het teken staat van het mislukt zijn. De eerste is de zogenaamde kapitalist en de tweede de proletaar (menigeen zal het jammer vinden dat het niet andersom is!). Zoals ik heb laten zien behoren die twee onlosmakelijk bij elkaar en zijn zij slechts begripsmatig van elkaar gescheiden.

 

De eisende partij

Gaat het er uiteindelijk om dat de mens als individu - en dat is dus aanvankelijk de kapitalist - tot de ontdekking en erkenning komt dat de ander er onvoorwaardelijk ook is, bij de proletaar draait alles om de eis ook op een redelijke manier mee te mogen tellen. Hij eist dus een belangrijk deel van de welvaart, medezeggenschap in het bestuur en zoveel mogelijk gelijke rechten en dergelijke. Uiteraard heeft hij daarin in principe gelijk: het gaat immers niet aan dat er onder de mensen ongelijkheid heerst! De strijd van de proletaar (in de praktijk doorgaans de socialistisch geëngageerde mens) wordt, gezien in dit licht, volkomen gerechtvaardigd door de rede en de waarheid. De onmisbare historische functie van die proletaar is dan ook een dam op te werpen tegen de ongebreidelde particulier, de zich genadeloos doorzettende kapitalist. Hij bepaalt in feite de grens tot hoever die kapitalist gaan kan. Overigens is hij niet de enige die dat doet: de concurrentie noopt de kapitalist ook zich in te binden! Het veelgehoorde verhaal van de vrije markt is dan ook een sprookje. Het kapitalisme is qua ondernemen, productie en handel helemaal niet vrij, al moet toegegeven worden dat men zich heel wat permitteert als men de kans krijgt. Uiteraard komt men er dan nooit rond voor uit, het is beslist noodzakelijk de mensen met een geslepen smoes om de tuin te leiden, want anders wordt er alsnog een stokje voor gestoken...Hoe dan ook, de proletaar is degene die eisen stelt. Hij zegt niet “Als ik er ben, ben jij er zonder meer ook”, maar hij stelt daarentegen “Als jij er bent wil ik er ook zijn". Hij eist(zie ook A en B,) dus van alles op. Hoe gerechtvaardigd dit ook is, het verschilt essentieel van de gesteldheid van de kapitalist en dat niet alleen in theoretische of mentale zin, maar vooral ook in praktische en maatschappelijke zin. De proletaar wordt gekenmerkt door afhankelijkheid.

 

De ondernemer

Het zich ontwikkelen tot het begrip individu houdt onder meer in dat de mens zich tot eigenaar van het heelal maakt. Dat doet hij omdat hij als het ultieme, het tot op zijn uiterste mogelijkheid gevormde verschijnsel al het bestaande in zich verenigd heeft. Weliswaar niet letterlijk, maar wel als complex van energetische verhoudingen zoals die van alle verschijnselen de grondslag vormen. Omdat dit het geval is staat de mens nergens vreemd tegenover. Hij kan alles waarmee hij geconfronteerd wordt tot zijn eigendom maken, enerzijds letterlijk door het in bezit te nemen, anderzijds door het in de vorm van kennis in zich op te nemen. Zoals gezegd geldt dit voor alle mensen, maar het is nu eenmaal zo dat niet iedereen even hard loopt. Er zijn er steeds enkelen die, om met de Amerikanen te spreken, winnaars zijn en die zonder pardon het meeste inpikken, aanvankelijk letterlijk in de vorm van edele metalen, land en goederen en later in de abstracte vorm van kapitaal en kennis. Voor dit laatste is, in het kort gezegd, nodig, dat de aarde omgezet wordt tot iets anders: de kapitalist is geworden tot ondernemer. Hij is het die de planeet omzet tot een oord van mensen. Hij maakt de planeet leefbaar. Het is merkwaardig, hoewel verklaarbaar, dat de moderne mensen er nauwelijks toe te brengen zijn toe te geven dat de materiele verworvenheden dezer wereld resultaat zijn van de activiteiten van de ondernemers en volstrekt niet van proletaren, socialisten en dergelijken (die hebben gewoonlijk alleen maar de energie in de vorm van arbeidskracht geleverd). Zij staren zich blind op het feit dat de meeste van die verworvenheden hun neus voorbij zouden gaan als zij zich niet zouden verenigen om met de macht van het aantal hun deel op te eisen. Door deze verblinding kunnen zij niet inzien dat er naast vele asociale materiele verworvenheden nog veel meer voor de gehele mensheid nuttige zaken ter beschikking zijn gekomen. En dat alles, goed en slecht danken wij aan de ondernemende mens. Je kunt het ook zo stellen: de ondernemende mens is degene die produceert. Deze mens kan het niet laten aan de slag te gaan. Eigenlijk kan niemand dat laten, maar verreweg de meesten zijn in de praktijk van een alsnog onvolwassen mensheid verliezers die lijdzaam afwachten of er voor hen ook nog wat te doen valt. Dat zijn de zogenaamde werknemers en als zodanig zijn zij inderdaad volkomen afhankelijk van de werkgever. Alleen als zij boffen mogen zij wat 'werk nemen' , uiteraard tegen een als regel veel te lage vergoeding. Deze verliezers staan tegenover de producent als consumenten. Zij nemen datgene af dat door de producenten ter beschikking wordt gesteld.

 

In goede banen

Het is steeds de kapitalist die als ondernemer en als producent optreedt. Hij is het die bezig is de aarde tot een menselijke vorm om te zetten, een menselijke vorm die in een alsnog onvolwassen wereld vaak helemaal zo menselijk niet is. Tot op heden is zelfs wel te stellen dat de kapitalist, tegelijk met het vervaardigen van artikelen, ontzettend veel kwaad doet door nauwelijks verder te denken dan zoveel mogelijk winst en ten gevolge daarvan de aarde uit te putten en het milieu te bederven. Dat alles neemt echter niet weg dat hij model staat voor de ondernemende mens. Nu is het met dat 'ondernemen' zo gesteld dat niemand van tevoren kan zeggen wat er ondernomen zal worden en hoe de resultaten daarvan in de mensheid terecht zullen komen. Niemand weet van tevoren tot welke technologische processen de ontwikkeling van de wetenschappen aanleiding zullen geven. Op grond daarvan is het volslagen onmogelijk te bepalen wat er wel en wat er niet ethisch is en qua milieu door de beugel kan en wat wel of niet nuttig is voor de mensheid. Kortom het is onmogelijk vooraf de gang van zaken te regelen en vast te leggen. Een ding is absoluut zeker: de mens gaat door met ondernemen en produceren, want de planeet moet tot een zaak van mensen gemaakt worden. Het niet van tevoren vast te leggen proces gaat onverbiddelijk door! Wat is dan de enige reële mogelijkheid van de mensen? Dat is het in zo goed mogelijke banen leiden. Al werkende aan de planeet ontdekken de mensen wat wel en wat niet verantwoord is, wat aan regels gebonden moet worden en wat niet, enzovoort. Degenen die logischerwijs in een alsnog onvolwassen situatie geroepen zijn het in goede banen leiden te bewaken en te bevorderen zijn de 'proletaren'. Het spreekt vanzelf dat in een eenmaal volwassen geworden wereld dit onderscheid weggevallen is. Dat het daar naartoe gaat is tegenwoordig al enigszins waar te nemen. De ondernemers houden bij het produceren al steeds meer rekening met allerlei niet-technologische en niet-economische aspecten van hun activiteiten. Een ongebreidelde productie ten koste van milieu en gezondheid is al nauwelijks meer mogelijk, althans niet in de westerse wereld. In de voormalige communistische landen en in het Verre Oosten rotzooide men tot voor kort nog wel naar hartelust aan, maar het verzet daartegen heeft zo langzamerhand wel degelijk mondiale vormen aangenomen. In ieder geval is het niet meer mogelijk openlijk het milieu te verzieken en de planeet te plunderen: je moet de een of andere smoes verzinnen om je gang te kunnen gaan. Denk bijvoorbeeld bij de tropische houtkap aan de smoes dat er landbouwgronden vrij moeten komen om de honger te bestrijden...

 

Socialisten als regelaars

Het is een opvallend feit dat nergens op de wereld een zogenaamd socialistisch regiem in staat is gebleken op een efficiënte wijze te ondernemen. Zelfs in democratische landen met sterke socialistische partijen is er hoegenaamd niets uit socialistische handen gekomen. Vaak is het zo sterk dat socialisten een remmende en zelfs wel vernietigende invloed op het ondernemen hebben. En nu denk ik niet aan het in goede banen leiden, want dat behoeft op zichzelf het ondernemen niet te fnuiken. Neen, ik denk aan het bij voorbaat al onmogelijk maken van ondernemingen, vaak met uitermate conservatieve argumenten, zoals je bijvoorbeeld bij de huidige vakbeweging bij herhaling tegenkomt. Die neiging om ondernemingen tegen te houden en het onvermogen om zelf tot een zinvolle productie te komen behoeft geen verwondering te wekken als je bedenkt dat socialisten - en in het algemeen proletaren - eigenlijk geen ondernemers zijn, maar regelaars. Dat zou in het licht van het in goede banen leiden alleszins toe te juichen zijn, ware het niet dat deze regelaars het maar niet kunnen laten hun ideologieën als de maat voor het regelen te stellen. Dat betekent dat zij de pretentie hebben te weten hoe de wereld van straks er uit zal zien, sterker nog: er uit zal moeten zien! En het is precies vanuit deze, overigens nogal arrogante, pretentie dat er van allerlei onmogelijk gemaakt wordt. Zo kon je in de toenmalige Sovjet Unie goed zien dat datgene dat essentieel is voor een gezonde en sterke samenleving, namelijk een door de ondernemende mensen zelf ontwikkelde levendige en gevarieerde infrastructuur (bijvoorbeeld de vrije groenteboer op de hoek) volstrekt onmogelijk gemaakt was door, vanwege hun ideologie verblinde, autocratische regelaars. Die hadden, zeker 50 jaar te laat toen het fabriekstijdperk al op de terugweg was, vrijwel niets anders voor ogen dan het opbouwen van zware industrie, ten koste van onder andere de land- en tuinbouw en het aanleggen van een goed wegen en communicatienetwerk. Geen wonder dat de zaak na verloop van tijd stuk moest lopen...Ik denk dat het wel algemeen bekend is dat de proletaren, en dan speciaal de socialisten, het liefst alles zouden willen regelen. Van de wieg tot het graf! Hoewel zij het voortdurend hebben over vrijheid is bij hen de mens als individu in zeer slechte handen. Is het bij de godsdienstigen zo dat zij de mensen alles zouden willen verbieden, bij de proletaren dreigt het gevaar dat zij alles zouden willen regelen. Een goede wereld is voor hen een geordende wereld. Maar welbeschouwd zijn beide, het verbieden en het regelen in strijd met de onberekenbare en onvoorspelbare beweeglijkheid van het menselijk leven!

 

Tenslotte

Als het gaat om het opbouwen van de wereld is er van het zogenaamde socialisme niets te verwachten, ondanks zijn pretentie zich voor een goede wereld in te zetten. Wel echter is dat socialisme, als rechtvaardigheid eisende ideologie, van essentieel belang voor het goede verloop van dat opbouwproces. Maar, telkens als die socialisten het doen voorkomen alsof zij weten hoe een goede wereld in elkaar zit moet je ze vooral laten kletsen: niemand weet immers hoe zo'n wereld er uit ziet! Er is qua voorstelling van de toekomst niet méér mogelijk dan het aangeven van enkele essentiële verhoudingen die voor een goede wereld gelden, hetgeen heel wat anders is dan het maken van een blauwdruk.

Het gaat dan over een sequens van verhoudingen zoals daar zijn nihilisme, anarchisme, socialisme en communisme, oftewel in vertaling: 1) de een is niet meer waard dan de ander, 2) ik bestuur mezelf, 3) als ik er ben, ben jij er onvoorwaardelijk ook en 4) wij zijn met zijn allen. Zie voor een nadere uitwerking van deze 'vierslag' mijn Goudse cursus “DE GROTE VIERSLAG” van de afgelopen drie jaren. Het gaat in die cursus over de voor de maatschappelijke mens fundamentele begrippen, die tenslotte zuiver, dat wil zeggen onbelemmerd, voor de dag zullen komen. Het socialisme uit genoemde 'vierslag' is heel wat anders dan het tot nu toe gebruikelijke. Het gaat tenslotte over de erkenning van de ander door de een, terwijl het tot nu toe gangbare 'socialisme' opeisend is en noodzakelijk niet verder kan komen dan "als jij er bent wil ik er ook zijn".

 

Terug naar : De Startpagina

 

Naar: ARBEID

 

Naar: eengrensteverindividualismevoorstellinggedrag.

 

Naar: eenindividualistischebeschouwingvolwassenindividualiteitdvg242.

 

Naar: individualismekapitalismesocialismedvg243

 

Naar: individualistischebeschouwingenkapitalismedvg244

 

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg245

 

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg246 (eerste vervolg)

 

Naar: datverfoeilijkeindividualismedvg247 (tweede vervolg)

 

 

 

Bovenstaande tekst is geschreven: door Jan Vis, filosoof.

 

Pagina's zijn door mij uit het tijdschrift van De Vrije Gedachte No. 248- september 1994 overgenomen.   

Aangezien de filosofie er niet is voor enkele bevoorrechten maar juist voor alle mensen, is het citeren uit  mijn werk zonder meer toegestaan. Wel echter zou ik het op prijs stellen dat het citeren vergezeld gaat van een duidelijke bronvermelding! (Jan Vis)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

website analysis
online hit counter