DE HERRIJZENIS
VAN DE
HALVE MAAN
1979
auteur: Frans Bijlsma
Naar het begin en bladwijzers / artikelen
Bladwijzers: verspreiding ; de kernlanden ; kenmerken en
beginselen; hoofdpunten ; Sjari'a, de Heilige Wet ; voornaamste
richtingen en stromingen ; verhoudingen
tot andere godsdiensten ; de cultuur van de islam ; moderne
ontwikkelingen ; Boeddhisme ; Armenië / Turkije---vervolgingen ; Ramadan
; China ; Duizend en één nacht ;
Naar andere artikelen: Het
toenemend belang van het Atheïsme ; Geen God wat dan ; Godsdienst
en Geloof ; De
ISLAM rukt op… ; Evolutie of Creatie ; De
fundamentele intolerantie van de Godsdienst ; God
bestaat niet ; Bedreiging van het vrijdenken en het atheïsme
; De
verdedigers van de Godsdienst ; Toch nog een
Theocratie- zie afl. 18 ; Ongewenst atheïsme- zie afl. 32 ; Een grens te ver (Israël) ; Verbieden
van de godsdienst..?-zie afl. 21 ; Hoe zit het nou met god ; Waarom is de
Islam als godsdienst tegen de Westerse Wereld ..? zie no. 27 ; Koranverslag
; Het
staat in de Koran- zie aflevering 36 ; Discrimineert
/ onderdrukt de Westerse Cultuur..? zie aflevering 60 / 61 ; Burqa, volg bladwijzer ; Is
er dan toch een GOD..! hoe zit dat..? ; Briewisseling-
Geweld- Godsdienst- Geloof ; Moslims ;
kunnen moslims zich invoegen in de moderne
cultuur..? Een ernstige en grote denkfout..!-zie
nr 37. ; Kan alles maar..!-zie
bladwijzers ; Islam’s
succes ; Oorzaak SEXUEEL misbruik - zie bladw. ; Het
Buitenechtelijke - bandeloosheid - Overspel - Liefde - zie bladwijzers
; Het HUWELIJK is een belediging voor de LIEFDE - zie
bladw. ; Houden
van...Liefde...Trouw Overspel/huwelijkswet
; Reciteren
van heilige schriften- nr. 23 ; Over
de ISLAM, DE VRIJE MENINGSUITING en HET BELEDIGEN ; De
Westerse wereld en de wereld van de Islam ; Overeenkomsten
KORAN EN BIJBEL ;
Help mee om deze site te
promoten. Vertel het uw…!
(Adres
luidt: http://home.planet.nl/~rwvanes )
auteur:
Frans Bijlsma
De
Vrije Gedachte
Bladwijzers: verspreiding ; de kernlanden ; kenmerken en
beginselen; hoofdpunten ; Sjari'a, de Heilige Wet ; voornaamste
richtingen en stromingen ; verhoudingen
tot andere godsdiensten ; de cultuur van de islam ; moderne
ontwikkelingen ; Boeddhisme ; Armenië / Turkije---vervolgingen ; Ramadan
; China ; Duizend en één nacht ;
Naar andere artikelen: Het
toenemend belang van het Atheïsme ; Geen God wat dan ; Godsdienst
en Geloof ; De
ISLAM rukt op… ; Evolutie of Creatie ; De
fundamentele intolerantie van de Godsdienst ; God
bestaat niet ; Bedreiging van het vrijdenken en het atheïsme
; De
verdedigers van de Godsdienst ; Toch nog een
Theocratie- zie afl. 18 ; Ongewenst atheïsme- zie afl. 32 ; Een grens te ver (Israël) ; Verbieden
van de godsdienst..?-zie afl. 21 ; Hoe zit het nou met god ; Waarom is de
Islam als godsdienst tegen de Westerse Wereld ..? zie no. 27 ; Koranverslag
; Het
staat in de Koran- zie aflevering 36 ; Discrimineert
/ onderdrukt de Westerse Cultuur..? zie aflevering 60 / 61 ; Burqa, volg bladwijzer ; Is
er dan toch een GOD..! hoe zit dat..? ; Briewisseling-
Geweld- Godsdienst- Geloof ; Moslims ;
kunnen moslims zich invoegen in de moderne
cultuur..? Een ernstige en grote denkfout..!-zie
nr 37. ; Kan alles maar..!-zie
bladwijzers ; Islam’s
succes ; Oorzaak SEXUEEL misbruik - zie bladw. ; Het
Buitenechtelijke - bandeloosheid - Overspel - Liefde - zie bladwijzers
; Het HUWELIJK is een belediging voor de LIEFDE - zie
bladw. ; Houden
van...Liefde...Trouw Overspel/huwelijkswet
; Reciteren
van heilige schriften- nr. 23 ; Over
de ISLAM, DE VRIJE MENINGSUITING en HET BELEDIGEN ; De
Westerse wereld en de wereld van de Islam ; Overeenkomsten
KORAN EN BIJBEL ;
VERSPREIDING
De Islam is de jongste der
grote wereldgodsdiensten. Zijn begin wordt wel aangegeven met het jaar 622 van
onze (Christelijke!) jaartelling, toen Mohammed van Mekka naar Medina trok.
Sindsdien heeft, ongeveer in onze Middeleeuwen en ook nog wel daarna, de
Islam zich vanuit het Nabije Oosten verbreid over grote delen van Azië en
Afrika. Momenteel zijn de volgende landen overwegend Mohammedaans:
Saoedi-Arabië, Noord- en Zuid-Jemen, Oman, de Verenigde Emiraten, Koeweit,
Jordanië, Syrië, Libanon, Irak, Iran, Pakistan, Bangla-Desj, Afghanistan,
Indonesië, Turkije, Egypte, Libië, Soedan, Somalië, Tsjaad, Niger, Mali,
Tunesië, Algerije, Marokko, Mauretanië en Senegal. Belangrijke Mohammedaanse
minderheden worden gevonden in de kuststaten van West-Afrika, Ethiopië, Kenya,
Tanzania, India, Maleisië, de Philippijnen, de Zuidelijke en Centraal-
Aziatische Sovjetrepublieken, China, Joegoslavië, Albanië en Bulgarije. Tenslotte komen
etnische minderheden die de Mohammedaanse godsdienst belijden voor in de meeste
landen van Europa (voornamelijk "gastarbeiders") en sporadisch in
Noord- en Zuid-Amerika, Australië en Oceanië.
De
kernlanden liggen dus in West-Azië en Noordelijk Afrika, terwijl
de landen met belangrijke minderheden daar een soort gordel omheen vormen. De
verspreiding van de Islam is nog wel groter geweest, met name in Europa: grote
delen van Portugal, Spanje, Zuid-Italië, Griekenland en de Balkan waren tot na
de Middeleeuwen, soms tot 1918 (als deel van het Turkse Rijk) onder Mohammedaans
bestuur. Men zou van een algehele achteruitgang van ongeveer 1700 tot circa
1950 kunnen spreken, waarna in onze tijd weer een opleving wordt gezien.
Momenteel heeft de Islam, vooral in Afrika, de neiging op te dringen, zich
verder uit te breiden, hoewel geen actieve zending bedreven wordt. De oorzaken
daarvan zijn gecompliceerd, het voert te ver om er hier op in te gaan. Men kan
in het algemeen wel zeggen dat de Islam minder "vermoeidheidsverschijnselen"
vertoont dan het Christendom. Zien wij als vrijdenkers dus met enige voldoening
het laatste steeds meer in verval raken en vooral in Europa ook numeriek
"afkalven", van de Islam kan dat (helaas) niet worden gezegd. De
Islam is springlevend en spreekt blijkbaar hele volkeren terdege aan, weet
zelfs enthousiasme en fanatisme op te roepen. In de volgende paragrafen
hierover meer.
De aanhangers van de Islam
worden Islamieten, Mohammedanen of Moslims genoemd, terwijl men
vroeger ook wel van Muzelmannen sprak. Typerend bij dit laatste is dat ook toen
al, en door buitenstaanders, de vrouwen "quantité négligeable"
werden geacht.
VOORNAAMSTE
KENMERKEN EN BEGINSELEN
Het is hier niet de plaats om
de gehele inhoud van de Islam uitputtend te behandelen. Daarover kan men in
alle openbare bibliotheken naslagwerken raadplegen of die zelf aanschaffen.
Alleen hoofdpunten zullen hier worden aangestipt.
Typerend voor de Islam is de
totale verwevenheid van godsdienst met het sociale, politieke, culturele en
zelfs gezinsleven: de Islam is het klassieke voorbeeld van een theocratie.
Het recht, de wetten, de sociale structuur, het onderwijs, alles staat in het
teken van die ene godsdienst. Een "wereldlijke", burgerlijke of openbare
sector naast de religieuze, zoals in (overwegend) Christelijke landen toch al
vaak sinds eeuwen bestaat of gebruikelijk is, kent men niet. Een uitzondering
hierop vormen wellicht Egypte, Turkije en nog enkele kleinere landen die een
vrij vooruitstrevende, van theocratische elementen ontdane grondwet hebben.
Islam betekent letterlijk
overgave, onderwerping en dat is niet toevallig. Het dagelijks leven van het
individu is doortrokken van talrijke geboden en verboden, alle gebaseerd op
teksten uit de Koran en vaak nog net zo nauwkeurig in acht genomen als duizend
jaar geleden. De Koran-teksten, die evenals de Joodse Talmoed en de
Christelijke Bijbel op openbaring berusten en grotendeels van Mohammed (de
Profeet) afkomstig zijn, vormen tezamen met een aantal tradities (de hadith) de
kern van de geloofsinhoud. Voor het dagelijks leven geldt de praktijk van de
Vijf Zuilen die tezamen de plichtenleer (fikh) vormen: het reciteren van
geloofsartikelen, gebed (salat, vijf maal per dag met het gezicht naar Mekka
gekeerd), het geven van aalmoezen, periodiek vasten (Ramadan) en indien mogelijk eenmaal in
zijn leven een bedevaart naar Mekka. Iemand die dit laatste al gedaan heeft
wordt een hadj of hadji genoemd, wat uiteraard een eretitel is.
Volgens sommigen is er nog een
zesde zuil, de djihad of heilige oorlog tegen de ongelovigen en allen die de
zuiverheid van de Islam willen aantasten. Wie als martelaar in een heilige
oorlog sneuvelt gaat direct naar Allah en het Paradijs. Dit concept is in de
loop der eeuwen wel wat afgezwakt. Feit is, dat het begrip djihad
nog steeds duizenden Moslims weet te bezielen en dat men vroeger in Europa
rilde en beefde als men vernam dat de Mohammedanen een Heilige Oorlog
hadden uitgeroepen...
Als
basis voor het rechtsstelsel dient in vele Islamitische landen de Sjari'a,
de Heilige Wet die persoonlijke zaken regelt zoals huwelijk, seksualiteit,
drankgebruik, vasten, erediensten, maar ook meer algemeen-maatschappelijke
zaken zoals verlichting van armoede, steun aan weduwen en wezen,
straffen bij diefstal en moord, (het verbod op) renteheffing, gescheiden
onderwijs etc. De sluiering en afzondering van vrouwen en het verbod om levende
wezens af te beelden zouden niet uitdrukkelijk zijn voorgeschreven maar meer
door de traditie zijn bepaald. Slavernij is toegestaan en heeft eeuwenlang in
veel Mohammedaanse landen een bloeiend bestaan geleid.
Hier en daar is de nationale
wetgeving aangelengd met Westerse of in het algemeen niet-islamitische
elementen en wil men juist weer terug naar de sjari'a als maatstaf en
toetssteen (Iran, Pakistan, Egypte, Algerije), wat vooral door de
fundamentalisten of behoudende stromingen aldaar wordt nagestreefd. Als die
hun zin krijgen zien we wat er gebeurt, zoals in Iran sinds de verdrijving van
de Sjah en het aan de macht komen van ayatollah Khomeiny. En was er niet
onlangs veel te doen over de (in Nederland op de televisie vertoonde, maar in
andere landen uit angst voor het dichtdraaien van de oliekraan geweigerde)
film "De dood van een prinses", een modern sprookje uit
Saoedi-Arabië waarin de genoemde hoofdpersoon gestenigd werd wegens overspel?
Hoe slecht of op sensatie berustend deze film ook geweest mag zijn, niemand,
ook de Saoedi's zelf niet, ontkende de feiten die er aan ten grondslag
lagen...
Allah blijkt net zo'n
tirannieke, wraakzuchtige en haatdragende god te zijn als Jahwe bij de Joden en
God de Heer "bij ons". Wel staat hij zijn trouwe volgelingen (in
theorie, als ze ze onderhouden kunnen) vier vrouwen toe*
en komen er in het Moslim-paradijs paringen voor die eeuwen duren ...
Door zulke elementen lijkt de Islam minder puriteins dan het Christendom, maar
dat wordt door de talrijke andere ge- en verboden en de reinheidsideeën weer te
niet gedaan. De verachting voor het lichaam die oorspronkelijk in het
Christendom centraal stond is in de Islam minder uitgesproken, evenals het
"spelen op het hiernamaals", maar verder ontlopen de twee elkaar
niet veel in botheid, starheid en gemeenheid. Lijfstraffen, zoals geseling en
het afkappen van handen en doodstraffen door steniging, ophanging of
onthoofding worden met name genoemd en dat weegt wel op tegen oog om oog, tand
om tand...
In niemands hoofd is het blijkbaar opgekomen dat de barre
woestijnmoraal anno 622 wel eens niet helemaal meer van toepassing op onze
tijd zou kunnen zijn. Aan vrijzinnigheid, laat staan aan vrijdenken, kent de
Islam geen enkele ruimte toe. Dat men "niets" gelooft kan geen enkele
Moslim zich indenken. Een andere godsdienst, daar kan hij zich nog in
verplaatsen, maar helemaal niets ... "Men moet toch in een god
geloven?"
Klinkt u, vrijdenkers,
zoiets niet bekend in de oren?
Men moet aannemen dat er wel
Moslims zijn die er anders over denken, een soort vrijzinnigen dus, en zelfs
(!) vrijdenkers die zich Islamiet blijven noemen; vast staat dat velen iets van
Westerse invloeden hebben ondergaan en het met het een en ander niet zo nauw
meer nemen. Maar de meesten houden wijselijk hun mond, uit zelfbehoud, en dat
is in vele dictaturen (zo mogen we de Islam toch wel noemen) vaak maar het
beste wat men kan doen.
Zo zien we dat in de ideale
Islam-staat (maar gelukkig voldoen lang niet alle Moslim-landen daaraan) de
religie zowel het persoonlijke als het openbare leven in een ijzeren greep
houdt waarin uitgesproken opvattingen over mens en staat, recht en wet hun
neerslag vinden. Die opvattingen zijn dogmatisch, star en weinig "mensvriendelijk".
De positie van de vrouw, om maar eens iets te noemen, is abominabel en voor
ons Westerlingen zelfs onvoorstelbaar. Dat betreft dus al 50 procent van de
bevolking.
Allah een god der liefde? Vergeet het maar.
* De man mag ze tevens eenzijdig verstoten (talak ) In een
aantal Moslim-landen is polygamie niettemin verboden of wordt alleen onder
bepaalde voorwaarden toegestaan.
VOORNAAMSTE RICHTINGEN EN STROMINGEN
De belangrijkste tweedeling in
de Islamitische wereld is die tussen Soennieten en Sji'ieten. De laatsten scheidden
zich reeds af in 661 bij de dood van de vierde "rechtgeleide" kalief
Ali, schoonzoon van de Profeet. In het algemeen zou men kunnen zeggen dat de
Sji'ieten een iets minder strenge interpretatie van de heilige geschriften
voorstaan maar anderzijds meer de echte mystiek-religieuze Islam
vertegenwoordigen. "Progressiever" zijn zij zeker niet, zoals te
constateren valt in het enige land waar zij de absolute meerderheid vormen,
Iran. Als minderheden komen ze voor in Irak, Syrië, Libanon (o.a. de Druzen),
in Turkije (waar ze als Alawieten bekend staan en momenteel ernstig te lijden
hebben onder vervolgingen door de Soennitische meerderheid), voorts in de Perzische
Golf-staten, Jemen, Pakistan en India.
Merkwaardig is dat de Islam geen officieel priesterschap
kent als bemiddeling tussen God en de mens. De imams, oelema's,
mullah's, ayatollah's zijn geestelijke leiders, wetsuitleggers enzovoort
maar geen priesters zoals we die in het Christendom kennen. Voor hun bestaat
ook geen verplicht celibaat. In een aantal Moslimlanden komt de figuur van de
kadi voor, een religieuze rechter die in allerlei zaken, ook van
"wereldlijke" aard, bindende uitspraken kan doen.
Mystiek heeft in de Islam nooit zo'n gróte rol
gespeeld. Sinds de 9e eeuw hebben zich wel enkele mystieke stromingen
voorgedaan zoals die van de Soefi's, die ook neo-platonische en boeddhistische
opvattingen overnamen. De plichtenleer werd bij hen als veel minder streng
ervaren; geestelijke verdieping en inkeer stonden op de voorgrond. Men had
mystieke orden, de tarika's, die in een soort kloostergemeenschappen bijeen
woonden. De derwisjen, aan wie vaak magische krachten werden toegeschreven en
die bijvoorbeeld geesten zouden kunnen oproepen, reisden meestal rond. Hier en
daar kwam het tot een heiligenverering die meestal aansloot bij, plaatselijke
tradities en voor-Mohammedaanse gebruiken, maar anderzijds betekende de
overgang tot de Islam toch meestal -, net als in
het Christendom - een radicale breuk met het als heidens beschouwde
verleden.
Een zekere mate van
"bijgeloof “ is door de Islam wel altijd toegelaten en hier en daar in
het cultuurpatroon opgenomen. Bekend is bijvoorbeeld het geloof in djnun
(meervoud van djinn), geesten die in iemand konden kruipen, hem ziek maken en
pijn bezorgen, maar ook vreugde, voorspoed, plotselinge verliefdheid. Ze konden
zich snel verplaatsen, door de lucht vliegen en beschikten over, allerlei
magische vermogens. Vroeger was het geloof in deze geesten in de hele
Mohammedaanse wereld erg levend - men zie daarvoor o.a. de prachtige, bonte
verzameling verhalen bekend geworden als de Duizend en één Nacht, terecht deel uitmakend
van de wereldliteratuur - thans vindt men het vooral nog in Noord-Afrika. Ook
hier heeft de voor-Mohammedaanse overlevering zijn invloed doen gelden.
Van de moderne bewegingen moet
de Ahmadiyya worden genoemd, ontstaan in
Al met al moet worden
geconstateerd dat de Islam een nogal starre godsdienst is gebleken, die in
dertien eeuwen weinig ontwikkeling heeft doorgemaakt en ook niet zo'n sterke
opsplitsing in richtingen en "onderafdelingen" kent als het
Christendom. Wat dat betreft is een vergelijking met het orthodoxe Jodendom of
het Hindoeïsme meer op zijn plaats. Dit heeft waarschijnlijk belangrijk
bijgedragen tot de kracht van dit geloof, dat met zijn greep op het
persoonlijke en maatschappelijke leven steeds duidelijk en consequent
voorschreef hoe men leven moest. Voor ontwikkelingen via vrijzinnigheid
("minder naar de letter, meer naar de geest") naar humanisme en
atheïsme lijkt in de Islam - we hebben het al eerder aangeduid - volstrekt geen
plaats te zijn. Laten wij als vrijdenkers hopen dat het niet alleen de kracht,
maar ook de zwakte van deze godsdienst zal uitmaken.
VERHOUDING TOT ANDERE
GODSDIENSTEN
Dat de Islam zich altijd zo
goed heeft verdragen met "andersdenkenden" die in hetzelfde gebied
woonden als de Moslim-meerderheid is grotendeels een mythe, ook door
Islamieten zelf in stand gehouden om hun een image van tolerantie te geven. En
tolerantie is "in" in de huidige wereld, dat beseffen ze maar al te
goed.
Toch
zijn er wel voorbeelden van hoe aanhangers van andere godsdiensten geruime
tijd, soms eeuwenlang in betrekkelijke rust in Mohammedaanse gebieden hebben
geleefd en gewoond. Volgens de Koran moesten Christenen, Joden en andere
aanhangers van monotheïstische godsdiensten een "hoofdgeld" (djizja)
betalen om ongestoord tussen de Islamieten te kunnen leven. Polytheïsme werd
echter niet geduld. Hoewel Christenen, Joden e.a. niet uitdrukkelijk van
bepaalde beroepen werden uitgesloten of in hun vrijheid van woonplaats werden
beperkt waren zij toch vaak een soort tweederangs burgers, echter zonder
grootscheepse vervolgingen. Bekende voorbeelden zijn de Joodse gemeenschappen
in Mohammedaans Zuid-Spanje in de Middeleeuwen, waar Joodse artsen en wijsgeren
zoals Maimonides het tot groot aanzien brachten, de Koptische Christenen in
Egypte, de Joodse en Christelijke gemeenschappen in het Turkse Rijk: dat is
eeuwenlang "goed gegaan" en dat dient met ere te worden vermeld.
Deze feiten worden echter overschaduwd door grillige,
onberekenbare vervolgingen, moordpartijen, haatcampagnes en "heilige
oorlogen", soms in hetzelfde rijk als waarin ook tolerantie heerste: berucht zijn bijvoorbeeld de vervolgingen van
de (Christelijke) Armeniërs door de Turken van 1918 tot 1923, waarbij naar
schatting meer dan een miljoen mensen om het leven kwamen en vaak op
beestachtige wijze werden afgemaakt. Tot in onze tijd hebben Mohammedanen voor
brandhaarden gezorgd waarbij haat tegen andersdenkenden en
godsdienst-twisten op de voorgrond stonden. Als recente voorbeelden mogen
dienen India-Pakistan (van 1947 tot op de huidige dag), Soedan (tegenstelling
Noord/Zuid, gearabiseerde versus zwart-afrikaanse bevolking), de Philippijnen
( juist andersom: Moslims in het Zuiden, anderen in het Noorden) en
Israël/Palestina, waarbij zeker in het laatste geval moet worden gezegd dat de
gevoelens wederzijds zijn en dat ook andere, met name sociaal/politieke
problemen een rol spelen.
De expansieve oorlogen van 622
tot circa 1700 kunnen hier beter buiten beschouwing worden gelaten omdat deze,
meer op uitbreiding van gebied, macht en bezit waren gebaseerd dan op godsdienstige
intolerantie. Doch ook hier speelde altijd wel een element daarvan mee:
"Dood aan de Christenhonden" (die zich overigens met Kruistochten
e.d. ook niet bepaald onbetuigd lieten), de Hindoestani, de Joden enz. enz.
Uiteindelijk zou de wereld er in de ogen van Mohammedanen toch maar het beste
uitzien als iedereen Allah en zijn Profeet vereerde. Intolerantie
ligt aan iedere godsdienst ten grondslag, het Boeddhisme
misschien uitgezonderd.
Met nadruk moet worden gesteld
dat de Islam ook een hele cultuur
vertegenwoordigt, of liever vertegenwoordigd heeft, want het zwaartepunt ligt
ongetwijfeld in het verleden. Er is zelfs sprake geweest van een bijzonder
rijke cultuur op het gebied van bouwkunst, natuurwetenschappen, geneeskunde,
filosofie, literatuur en schilderkunst met als centra Zuid-Spanje, Egypte, het
Turkse Rijk, het kalifaat van Bagdad, Perzië en de Mogul-rijken in India. Vaak
bloeide al kort na de Islamisering (8e-9e eeuw na Chr.) een rijke cultuur op om
haar hoogtepunt te beleven ongeveer gelijktijdig met onze (late) Middeleeuwen.
In de Oostelijke centra was nog sprake van een veelzijdige beschaving in de 17e
en 18e eeuw alvorens ook daar het verval intrad. De algehele neergang tekent
zich ongeveer gelijktijdig af met de opkomst van het Westen als centrum van
wetenschap, techniek en kunst, maar ook van veroveringsoorlogen en
kolonisering. Toch moet men niet vergeten dat in de Arabische wereld de
wetenschap, met name wiskunde, sterrenkunde, geneeskunde, filosofie uit de
Grieks-Romeinse oudheid bewaard werd en met grote eigen vorderingen verrijkt
werd te zelfder tijd dat in Europa barre, primitieve levensomstandigheden voor
bijna iedereen regel waren en eigenlijk alleen de kerken en kloosters centra
van cultuur mochten worden genoemd. In onze Europa-centrische
wereldbeschouwing zijn wij nogal eens geneigd over het hoofd te zien dat onze
eigen beschaving - afgezien van de Oudheid - laat
begonnen is en dat er elders in de wereld grote culturen hebben bestaan waarmee
wij eenvoudig geen contact hadden of pas zeer laat kregen (behalve de wereld
van de Islam ook China, Zuid-Azië en de Amerika's). Tegen deze achtergrond moet
ook de huidige Islam worden bezien. Het vereist tenminste enig respect en
historisch besef als men haar tegemoet treedt, hoezeer men zich ook afgestoten
voelt door de fanatieke drijvers, de enge godsdienstige leiders en de volstrekt
achterhaalde moraal van het heden, waarbij de mensen in dat deel van de wereld
zich de laatste eeuwen ook niet bepaald kunnen beroepen op grootse prestaties
in wetenschap, techniek, kunst of sociale vooruitgang. Het besef dat voor een
paar honderd jaar in datzelfde deel van de wereld wèl beschaving en een zekere
"verlichting" heersten, dat die godsdienst blijkbaar niet
onverenigbaar was met wetenschapsbeoefening, verfijning en cultuur (naast,
zeker ook, hardheid in politiek-militaire zin), kan bijdragen tot een
genuanceerde benadering en zelfs hoop geven voor de toekomst. Het lijkt wel of
de kwade elementen in de Islam zijn blijven voortbestaan, terwijl de goede
vergeten zijn, achterhaald en in onbruik geraakt. Alleen schitterende
bouwwerken en kunstschatten getuigen er nog van.
Grote delen van de
Islamitische wereld zijn lange tijd geheel of half gekoloniseerd geweest
door Westerse mogendheden (Marokko, Algerije, Tunesië, Libië, Egypte,
Palestina, Jordanië, Syrië, Irak, Saoedi-Arabië, Somalië, Soedan, Pakistan, Indonesië).
Zij kregen eerst in de periode van dekolonisatie die tussen 1940 en 1950 inzette
hun onafhankelijkheid, soms na een lange en bloedige oorlog met onderdrukking
en vervolging door de koloniale bezetter. Dit ging in veel gevallen gepaard met
een ontwakend nationalisme, een verhoogd zelfbewustzijn dat in de jonge staten
soms krachtige impulsen ontving van de ontdekking van enorme olievoorraden,
dus nieuwe, onverwachte en plotseling verworven rijkdom. Daarmee kreeg een
aantal Mohammedaanse landen een machtsmiddel in handen dat juist vandaag de dag
een zeer belangrijke rol speelt in het wereldgebeuren.
Het spreekt vanzelf dat
plaatselijke factoren evenzeer van belang zijn en dat de opleving van de Islam
niet alleen door de koppeling aan aardolie (die trouwens niet in alle
Islamitische landen aanwezig is) verklaard kan worden. Het zou echter onzinnig
zijn zulke economische - en daarmee politieke - factoren buiten
beschouwing te laten, reden waarom ze hier als eerste ter sprake
worden gebracht.
Aansluitend hieraan moet het huidige neo-kolonialisme en
imperialisme worden genoemd, waarmee vooral Amerika, de Sovjet-Unie en in
mindere mate landen als Frankrijk, West-Duitsland en Engeland een vinger in de
pap wensen te houden. De mensen in die landen beseffen dat maar al te goed,
zodat we soms overdreven afweerreacties te zien krijgen, zoals in het huidige
Iran van Khomeini en de zijnen, waarin elke buitenlander en binnenlandse opponent
voor CIA-agent respectievelijk communistische spion kan worden uitgemaakt.
Helaas is in sommige gevallen die beschuldiging maar al te waar, wat
natuurlijk geen vrijbrief vormt voor willekeurige arrestatie, marteling,
moord, gijzeling of ophitsing van de bevolking.
Het moet gezegd worden dat
vanuit Islamitisch standpunt alle -ismen, inclusief het socialisme, als Westers
en niet-eigen worden ervaren en dat men er, als er al experimenten zijn
uitgevoerd, doorgaans slechte ervaringen mee heeft. Ze komen alle neer op een
scheiding tussen kerk en staat, voor de echte theocratische Mohammedaan een
onverteerbare en zelfs volstrekt onaanvaardbare gedachte. Een belangrijke rol
in deze afwijzing van Westerse staatsvormen en herbezinning op Islamitische
fundamentele waarden speelt de zogenaamde Moslim Broederschap, een min of meer
geheim genootschap dat vooral in Syrië en Egypte, maar ook in Jordanië en
Soedan opereert. Men zou haar kunnen vergelijken met de Broederbond in
Zuid-Afrika, die club van blanke, Afrikaans (is verbasterd Nederlands)
sprekende ultra-reactionairen die echter veel meer macht achter de schermen
hebben. De Moslim-Broederschap doet in verschillende landen moeite om die te
krijgen en leidt daartoe activisten op die moord, overvallen en intimidatie
niet schuwen. Ze staat (gelukkig, zou men haast zeggen) op haar beurt aan
vervolgingen bloot door een overheid die zich door de Broederschap de wet niet
wil laten voorschrijven en andere politieke belangen heeft, maar in
bijvoorbeeld Egypte weet men dat de Broederschap niet zal rusten voor het
Egyptische burgerlijk wetboek door de sjari'a vervangen is.
Wat dat betreft liggen de zaken
iets eenvoudiger in de koninkrijken Marokko, Jordanië en Saoedi-Arabië, waar de
heersende vorsten van het geslacht van Mohammed beweren af te stammen en in het
laatste land de Wahhabieten, tot welke familie het koningshuis behoort,
bovendien nog belast zijn met de bewaking en bescherming van de heiligdommen in
Mekka en Medina. Zelfs in dat laatste, het kernland van de Islam, komen nog
sekten voor die vinden dat het allemaal nog niet streng genoeg is, zoals de
Moshtarin die vooral actief zijn rondom Mekka. In een land als Algerije,
dat tijdens en kort na de verschrikkelijke bevrijdingsoorlog tegen de Fransen
(1954-1962) beslist een progressieve signatuur had, heeft de Moslim-renaissance
het voor elkaar gekregen dat de huidige wetgeving vrij sterk op de sjari'a
gebaseerd is, terwijl ook in Turkije de orthodoxe groeperingen pogingen doen de
belangrijke hervormingen van Mustafa Kemal Atatürk van 1926 ongedaan te maken.
Zo zien we dat in veel Mohammedaanse landen een teruggrijpen op essentiële
godsdienstige waarden, op zuiverheid en leerstelligheid, op de maatschappij die
geacht werd in de 7e eeuw onder het bewind van de Profeet en zijn eerste vier
opvolgers te hebben bestaan, geleid heeft tot een opbloei en toenemende
invloed van diezelfde waarden. En ondanks al hun onderlinge geschillen zijn
deze stromingen vrijwel unaniem in hun afwijzing van de Westerse, met name de
Amerikaanse "popcultuur". De tweespalt wordt vaak veroorzaakt door de
eigen elites, die veelal in het Westen zijn opgeleid, liberaler zijn en een
heel andere instelling hebben ten opzichte van wetenschap en techniek,
vrouwenemancipatie, huwelijk, sexualiteit, drankgebruik en noem maar op. Voor
jonge mensen die "hun eigen weg willen gaan", los van de
traditionele familie-samenleving en met een heel andere moraal, is in een
Islamitisch land geen plaats, zo meent de orthodoxie en zij stelt alles in het
werk om een en ander met harde hand tegen te gaan en te onderdrukken. Dit hele
proces is enigszins analoog aan wat zich in het Westen afspeelt ten aanzien van
het Christendom, maar dit lijkt zich beter te kunnen aanpassen en de contouren
tekenen zich in de Islamitische wereld veel scherper af.
Toch is het moeilijk dit alles
te verklaren als reactie op Westerse overheersing, want de fundamentalistische
stromingen wijzen ook het Islamitisch reformisme van de laatste honderd jaar
af. Hun succes lijkt te berusten op een brede beweging waarvan de wortels zich
verliezen in een duister gebied, een reactie die ook in andere delen van de
wereld gaande is en een van die in cultuurhistorisch opzicht onverklaarbare
fenomenen vormt zoals de wereldgeschiedenis er wel meer heeft gekend. In
bepaalde opzichten lijkt het een ongelijke strijd te zijn:
"Als
Islamitische leiders als de ayatollah Khomeini het Westen doodverven als een
bron van decadentie en vertroebelde waarden, binden ze de strijd aan tegen een
wereld wijde cultuur van pop en jeans. Men kan het dragen van jeans verbieden,
evenals het draaien van films. Maar hoe kunnen radio- en tv-programma's
uitgebannen worden als ze via satellieten worden uitgezonden en zelfs de
goedkoopste transistor-radio's buitenlandse middengolfzenders kunnen
ontvangen? Zoals meer dan één dictator tot zijn schande heeft moeten ontdekken
is de transistor-revolutie onomkeerbaar èn onontkoombaar. (..) De uitdaging is
des te groter omdat tegenwoordig miljoenen jonge Indonesiërs, Perzen, Turken,
Algerijnen en Saoedi-Arabiërs aan Westerse universiteiten hebben gestudeerd en
gedronken hebben aan de bron van de Westerse jeugdcultuur".
Aldus Godfrey Jansen in zijn
boek Militant Islam, dat zeer interessant is in verband met en diep ingaat op
de boven aangeduide problematiek. Maar ook hij, jarenlang correspondent voor
het befaamde Engelse blad The Economist in het Midden-Oosten, kan geen
antwoord geven op de vraag hoe de nabije toekomst er in de Islamitische landen
zal uitzien. Welke krachten zullen het winnen?
Tenslotte is het goed er op te
wijzen dat wij in een voor de Islam belangrijke periode leven:
volgens de Mohammedaanse jaartelling, die zoals bekend met maan-jaren werkt,
was het eind november1979 precies 1400 jaar geleden dat Mohammed van Mekka naar
Medina vluchtte, wat als het historisch begin van de Mohammedaanse kalender
geldt. Men bevond en bevindt zich dus aan het einde van een eeuw en aan het
begin van een nieuwe. Volgens de overlevering zou er dan een hervormer opstaan
"die het geloof van mijn volk nieuw leven zal inblazen". Deze zou wel
eens dezelfde kunnen zijn als de lang verwachte m a h d i, de verlosser, die
een rijk van vrede en gerechtigheid zal brengen. In de hele geschiedenis van
het Mohammedanisme zijn er wel meer van die Mahdi-bewegingen geweest, meestal
voortgekomen uit afgescheiden sekten en sji'itische minderheden. Zeer bekend
werd de beweging rond een als mahdi beschouwde leider in Soedan in 1884-1885,
die een opstand tegen het Britse en Egyptische gezag organiseerde waarvan
vooral de belegering en inname van Khartoum ( januari 1885) in het Westen
doordrong - met een huivering, want het was een nederlaag waarbij o.a. de
Engelse bevelhebber generaal Gordon omkwam. En dàt maakte indruk, want men was
in Europa destijds erg goed in selectieve verontwaardiging - die
andere doden deden er niet zo toe - en waande de hele wereld aan zich onderworpen.
Is er sindsdien veel veranderd?
Heilsverwachtingen rond een grote leidersfiguur,
hervormer of mahdi mogen dan geen beslissende rol spelen, zij dragen bij tot
een periodiek verhoogd zelfbewustzijn in de Islamitische wereld en komen voort
uit een mystiek geloof dat zeer diep in de Mohammedaanse godsdienst geworteld
is en dat aanleiding kan geven tot explosies van geweld en agressie.
Zo is dan de huidige situatie
van de Islam beschreven en zijn oorzaken genoemd voor haar opleving. Toch
hebben wij het gevoel deze laatste niet afdoende te kunnen verklaren. Laten wij
die opleving constateren, de cultuur die er ook bij hoort respecteren en verder vaststellen
dat vele mensen van autoritaire systemen houden. Hoe vaak is niet voor het ene
dwangsysteem (in dit geval de Westerse overheersing en uitbuiting) het andere
in de plaats gekomen? Vervanging door staats-communisme of Islamtyrannie
brengt de mensen van de regen in de drup, en soms erger. Wij kunnen als
vrijdenkers alleen maar hopen dat een evolutie naar grotere humaniteit,
redelijkheid en tolerantie ook in Islamitische landen zal plaatsvinden.
Het citeren uit dit artikel is zonder meer toegestaan.
Bronvermelding wordt echter wel op prijs gesteld.
AANBEVOLEN
BOEKEN:
1. De
Koran, Nederlandse uitgave door Prof Dr. J.H. Kramers
2. Godfrey
Jansen, Militant Islam
3. Umberto
Scerrato, Monumenten van grote culturen: Islam
3.
Dr. R.
Peters, Islam and colonialism, the doctrine of Jihad in modern history
De "Stichting
Uitgeverij De Vrije Gedachte" stelt zich ten doel boeken en brochures uit
te geven, die beantwoorden aan de beginselen van de vrijdenkersvereniging
"De Vrije Gedachte".
Het vrijdenken behelst
een atheïstisch humanistische levenshouding.
Daarbij staat vooral het
atheïsme centraal
D.V.G., Postbus
1087, 3000 BB, Rotterdam.
Terug naar: De Startpagina
Een cultuur is:
de gestolde
neerslag van een bepaalde fase van de ontwikkeling van het zelfbewustzijn.
Er worden allerlei dingen vastgelegd, als norm gesteld, die tijdens die fase
duidelijk zijn geworden. De neerslag van zo’n fase stolt tot cultuur.
Onder een ideologie versta ik: een
overheersend cultuurdenkbeeld dat gebaseerd is op de voorstelling hoe de
werkelijkheid zou moeten zijn.
Terug naar: DE CULTUUR VAN DE ISLAM
Naar: Koranverslag
|
|