EEN ALTERNATIEF BESTUUR

atheisten,evolutie,het laatste verschijnsel,het leven op aarde,het recht,leiding,maatschappij,macht,machtsstelsels, orde,organisatievorm,overheid,politiek,relatie,samenhang,samenleving,thomas more,vrijheidsbesef.

 

Terug naar: de Homepage van Rob van Es voor méér informatie

Help mee om deze site te promoten. Vertel het uw…!

(Adres luidt: http://home.planet.nl/~rwvanes )

Naar: Vernietiging van macht

Naar: Ongehoorzaamheid

Naar: Kan macht zich ten goede keren

Naar: Uilenspiegel en de macht 

 

Een alternatief bestuur

Het is gemakkelijk om over het vernietigen van macht te spreken zonder tevens een alternatief te bieden, d.w.z. zonder met iets anders te komen dat in de plaats kan treden van de verloren gegane macht. Want als de wereld dan niet beheerst gaat worden door machtsstelsels zal hij toch op een andere manier geregeld moeten worden. Het is buiten kijf dat er regels moeten zijn, want als iedereen maar aan kan rommelen wordt het een chaos waarin helemaal geen algemeen belang meer kan worden aangewezen, laat staan dat het gediend kan worden. Zo’n omvangrijke organisatie als de wereld is kan toch nimmer anders dan vanuit een centrale top bestuurd worden en die centrale top moet toch weer de macht hebben om het naleven van het algemeen belang af te dwingen. Als dus de macht vernietigd zal zijn, volgens welk alternatief principe wordt de mensheid dan bestuurd... ?

 

In de bovenstaande regels heb ik zo goed mogelijk onder woorden gebracht wat de meest positieve reacties waren op mijn twee vorige opstellen over vernietiging van macht. De meerderheid der reacties was niet zo best: men vond de gedachte dat de mensheid zich eens zou gaan vrij maken van elke vorm van macht een onzinnige gedachte, en dat zij thans al met dat proces begonnen zou zijn werd al helemaal absurd gevonden. Neen wat er op dit ogenblik in de wereld gaande is, is het zich bevrijden van overheersing door vreemde machten, door elites die het recht op het gebruik van geweld voor zichzelf opeisen en zich met behulp van dit geweld breed maken en verrijken. Maar na de bevrijding van deze vreemde elites komt de macht aan het volk en die macht kan niet meer misbruikt worden omdat diegenen die macht uitoefenen dit niet meer doen vanuit door en voor zichzelf verworven rechten, maar vanuit door het "volk" gegéven rechten, die tijdelijk zijn en die betrekking hebben op één bepaalde taak of opdracht. Het dragen van autoriteit is dan het gevolg van een keuze door het volk en de functie van de drager van de autoriteit is een "vertegenwoordigende" functie. Op deze wijze zal de mensheid straks, als ze bevrijd is de macht toekennen aan bekwame enkelingen. Alleen dan is misbruik uitgesloten... Aldus de redenering van diegenen die mijn gedachtegang over de vernietiging van alle macht onzin vonden. Ik waag het te betwijfelen of die mensen het vraagstuk van “de macht" wel voldoende doordacht hebben. Volgens mij hebben zij getracht een oplossing te vinden met instandhouding van alle in onze denktraditie liggende factoren.

Dit heeft tot gevolg dat er een oplossing uit de bus komt waarin het begrip "orde" niet doordacht is zoals het eigenlijk zou moeten.

Dit sleept met zich mee dat de maatschappelijke rol van de wetenschap en de techniek, van de politiek en het recht, van arbeid en productie, van gelijkheid en van distributie, enzovoort, zonder meer gehandhaafd blijft zoals die in onze westerse wijze van denken is ontstaan. Als dit alles zonder onderzoek gehandhaafd blijft is er voor “de macht" inderdaad geen betere regeling dan het hierboven aangegeven vertegenwoordigend stelsel. Die gedachte is al zo vaak naar voren gebracht dat het mijn critici weinig inspanning kost haar mij voor de voeten te werpen. Vijf minuten bedenktijd is voldoende... Zij die interesse tonen in “een alternatief" geven er blijk van althans open te staan voor een nieuwe beoordeling van alle factoren die in dit vraagstuk een rol spelen, maar erg diep kunnen zij toch ook niet gegaan zijn, want anders hadden zij begrepen dat de hele zaak met “een alternatief" niets te maken heeft. En bovendien: "mijn alternatief" is al helemaal niet belangrijk. Het zou zin hebben je af te vragen welk alternatief “het gros" van de mensen eventueel voor mogelijk houdt en je zou dan ertoe mee kunnen werken zo'n alternatief te realiseren. Het stelsel van de vertegenwoordigende machtstoekenning is daar wellicht een voorbeeld van, die gedachte wordt door vele mensen aangehangen.

Maar als ik een alternatief te bieden zou hebben zou dat even weinig menselijk zijn als het alternatief dat de ons bekende en onbekende dictators bieden. Het zou niet meer zijn dan mijn particuliere wens en daaraan heeft niemand iets. De juiste vraag is: hoe zit het. Wat geldt er voor de mens en hoe vertoont zich dat als samenleving van mensen en welke maatschappij bouwen zij bijgevolg op. Samenleving en maatschappij zijn veranderende grootheden: zij zijn afhankelijk van de visie die de mensen op zichzelf hebben. De kwaliteit van die visie wordt bepaald door de ontwikkelingsgraad van de mensheid als geheel op een bepaald historisch moment (de onpersoonlijke factor) en door de wijze waarop een individu het totaal van zijn eigen omstandigheden verwerkt heeft (persoonlijke factor). Los echter van de veranderende grootheden is er de onveranderlijke grootheid, die wij met een (vage) term het wezen van de mens kunnen noemen, laat nu niemand beweren dat ook dat wezen een veranderlijk iets is en dat het daardoor niet op zichzelf gekend kan worden want dan ziet hij voorbij aan het feit dat de mens heel gewoon een verschijnsel is tussen de verschijnselen. Met de andere verschijnselen kan je hem een "ding" noemen. En elk ding heeft zijn eigen karakter, elk ding "is iets".

Als een ding veranderlijk is, zoals de levende dingen dat zijn, dan kan je nog altijd zeggen: dat ding "is iets". De veranderlijkheid is een kwaliteit van datgene dat iets is. Wanneer wij nu spreken over “het wezen" van de mens dan hebben wij het over "iets" dat hij is en wij calculeren daarbij in dat hij als zodanig verandert. Ik denk niet dat de programmaleiding van de KRO zich heeft gerealiseerd wat zij uitzond toen zij onlangs die serie over het leven op aarde op de buis bracht. In de laatste aflevering werd de mens behandeld en daarbij werd duidelijk gezegd dat hij "het laatste verschijnsel" is. Trek daaruit nu eens de conclusies! Als de mens het laatste verschijnsel is, dan betekent dit dat hij niets boven zich heeft. Er is dan geen organisatievorm van het leven die "hoger", oftewel "inniger" is dan de vorm die de mens is. Hoger en lager kunnen namelijk alleen maar betrekking hebben op organisatievormen. Het voert te ver om hierop thans in te gaan, Zie hiervoor:Beweging en Verschijnsel (deel 1, 2, en 3) maar in ieder geval is het zo dat die organisatie "hoger" is waarvan de samenhang der samenstellende delen (cellen) inniger is. Het laatste verschijnsel kan logisch niet anders dan het toppunt van innigheid zijn: het is dan het hoogste en heeft dus niets boven zich. In deze gedachtegang zit één "maar". Er is namelijk te vragen of de mens wel het laatste verschijnsel is.

Velen menen dat de evolutie nog niet afgelopen is: dat er na de mens nog een hoger wezen zal verschijnen dat voorbij is aan het getob van de mens. Maar deze gedachte die doorgaans meer een wens is dan echt een gedachte, bestrijd ik. Hij ligt geheel niet in de logica. Maar ook dit zou te ver voeren om aan te tonen (zie ook bovenstaand url-adres ); ik laat dit daarom maar achterwege en sla de weg in die geopend wordt door de gedachte dat "de mens niets boven zich heeft". Een gedachte waarvan je zou verwachten dat juist de atheïsten die in volle omvang zouden begrijpen. Als de mens niets boven zich heeft kan hij door niets gedwongen worden. Niet alleen dat hij door niets buiten hemzelf gedwongen kan worden, maar, wat zeker voor de moderne mens goed zou zijn om zich eens te realiseren, hij kan ook door niets binnen hemzelf gedwongen worden. Vooral de moderne mens namelijk is een mens die zichzelf tot allerlei dwingt. Hij noemt de dwingende kracht gewoonlijk “de redelijkheid", en hoewel er zeker te zeggen is dat een mens zich het beste van al door redelijkheid kan laten dwingen, is het toch een feit dat hij gedwongen wordt. Vaak komt hij er toe de redelijkheid te verabsoluteren en hem voor te stellen als een uitwendige zaak. Als zodanig kan die zaak dan als "algemeen geldig" en dus als dwingend gesteld worden en uitgangspunt zijn voor bijvoorbeeld een rechtsfilosofie (Leo Polak e.a.). Maar redelijkheid, hoe waarheidsgetrouw desnoods ook, is en blijft een inwendige zaak waarmee een mens zichzelf allerlei oplegt. Deze dwang die de mens zichzelf oplegt is de meest onontkoombare. Het feit dat er niet of nauwelijks een uitweg is doet zich bij de tegenwoordige mens meer en meer als iets fataals gelden.

Vele psychische storingen komen hieruit voort. We horen dan zo'n mens zeggen: "ik begrijp niet waardoor ik zo in de war en onbevredigd geworden ben, ik heb me toch voortdurend redelijk opgesteld". Zonder het te weten heeft die mens de oorzaak van zijn verwarring aangegeven...Niets boven zich hebben heeft dus zowel een uitwendig als een inwendig aspect. Maar, of een mens zich nu laat dwingen door iets uitwendigs of door iets inwendigs, in beide gevallen stelt hij het als zodanig. Iets wat er eigenlijk niet is kan door de mens alleen maar gesteld worden. Daarom stelt hij de overheid als de maat. En hij laat zich daardoor dwingen of hij dwingt zichzelf. Als wij - voor het gemak - deze termen aanhouden komen wij tot het volgende: zowel het begrip "overheid" als het begrip "redelijkheid" (dit laatste als dwingend principe bedoeld) bestaan eigenlijk niet. Zij kunnen eenvoudig niet bestaan. Voor zover mensen menen dat zij er wel zijn is dit een fictie. In de loop der ontwikkeling heeft de mens zich deze dingen gesteld. En de oorzaak daarvan is geen andere dan deze: onvolwassenheid. Het zich op enigerlei wijze denken van een dwingend principe is, omdat het iets is van de onvolwassen mens, en historisch bepaalde zaak. Dat betekent in de praktijk dat de mensen die binnen die historische zaak vallen automatisch denken volgens modellen die bij die zaak behoren. Aan een automatisch denken wordt niet getwijfeld: de bij dat denken behorende voorstellingen worden kritiekloos voor waar gehouden. En dat ligt zo sterk in de mensen dat de enkelingen die deze voorstellingen doorzien voor gek worden verklaard.

Zelfs allerlei psychische mechanismen verzetten zich hysterisch tegen gedachten die de historische voorstellingen vernietigen. Begrijpelijk is het dus dat de mensen gewoonlijk niets willen horen van denkbeelden waarin alle macht, al het dwingende, als fictie afgewezen wordt. En zij weigeren pertinent om ook maar te overwegen of een wereld zonder macht (uitwendig en inwendig) mogelijk is, laat staan dat zij zich afvragen hoe zo een wereld er uit zou zien. Zij wensen zich dus niet in te laten met hun eigen "Utopia" en bepalen zich in het beste geval tot een welwillende, doch gereserveerde, instemming met Thomas More. Niet dat ik denk dat de goede Thomas gelijk had met zijn voorstelling van zaken. Ook Thomas kan niet zonder dwingend principe, maar hij kwam er in ieder geval nog toe om zich een toekomst te denken... iets wat helaas lang niet van iedereen gezegd kan worden. Maar ter zake: een mensheid zonder enig hoger beginsel is - als het tenminste over een volwassen mensheid gaat - een mensheid die in zichzelf functioneert zoals een gezond organisme functioneert: iedere cel heeft, geheel zelfstandig, het zijne te doen in volledige samenhang met alle andere cellen. Geen van deze cellen is hoger of belangrijker dan de andere cellen. Door de volledige samenhang is een overkoepelend orgaan overbodig, dat pretendeert te weten wat er nodig is en wat er geregeld moet worden. Alweer een gedachte die vanuit ons historische denkmodel moeilijk te verstaan is.

Maar toch: moeilijk te verstaan of niet, als ertussen de mensen tenslotte samenhang is behoeft er niets van bovenaf geregeld te worden. De concrete voorwaarde voor die samenhang is, wat de mensheid betreft, de communicatie. Met het zich doorzetten van ons streven naar communicatie verwerkelijkt zich op den duur het besef van totale samenhang. Maar "samenhang" is op zichzelf iets anders dan "communicatie". Het laatste is gebaseerd op de relatie tussen twee cellen ( Mensen, Volken etc.). Het heeft als zodanig met die cellen niets te maken. Samenhang echter is er vanuit die cellen zelf. Vertaald naar de mensen: vanuit al die mensen zelf komt er op den duur het weten dat zij met z'n allen één organisme vormen, namelijk het levende organisme. Dat weten, gevoegd bij de praktische mogelijkheid van het contact, oftewel het er zijn van de relatie, is het enige dat nodig is voor de mensheid. Dat is geen dwingend weten, maar een feitelijk weten, net zo feitelijk als het weten dat de atoomkern splijtbaar is. In die "wetende" situatie zijn de afzonderlijke mens en de mensheid precies wat zij moeten zijn. Wat er aan dingen nodig is en wat er dus geproduceerd moet worden is door de samenhang bekend en aan die behoefte wordt vanzelfsprekend voldaan. Een overkoepelende organisatie, gebaseerd op de gedachte dat er leiding moet zijn, is alleen mogelijk en nodig in een situatie waarin de mens nog onvolwassen is, dus zich niet als een samenhangend geheel met de andere mensen beseft en ook nog niet de praktische mogelijkheden heeft om in relatie te zijn met de andere mensen.

Is dit echter uiteindelijk wel het geval, dan is elke macht zich baserend op welk hoger principe dan ook, uitgebannen en onmogelijk geworden.

Juist in de tijd waarin wij nu leven komen de eerste tekenen van een werkelijk vrijheidsbesef voor de dag. Omdat deze tekenen echter verschijnen binnen de "historische modellen" zijn zij in de eerste plaats een doorgaans redeloze reactie op die modellen. Anders gezegd: zij verschijnen in het kleed van het historische model; zij hebben de gestalte daarvan. Niet te verwonderen valt daarom dat alle infantiliteiten van het historische volop mee doen en zelfs gaan overheersen. Een voorbeeld daarvan zijn de zogeheten "rellen" in Amsterdam: de diepe grond is de (onbegrepen) bevrijdingsdrang maar de praktijk is infantiel, namelijk het afreageren op een "schuldige" door zijn uiterlijke kenmerken aan te tasten, zoals daar zijn de dingen die bij hem behoren en de dingen die hij vertoont als teken van zijn status. Beide zijn echter bijzaken. Bevrijding houdt eigenlijk in een onverschillig - zijn -voor. Iets waarvan je bevrijd bent bestaat niet meer voor je en dan treedt de merkwaardige situatie op dat je "er doorheen loopt".

Deze situatie heeft een heel ander karakter dan die van het verzet. Voor deze laatste situatie is het herkennen en erkennen voorwaarde en bijgevolg is te zeggen dat diegene die zich verzet nog overwegend denkt in het patroon van datgene waartegen hij zich verzet. Het vereist een veel groter inzicht, en het is bijgevolg ook veel gevaarlijker voor de gestelde machten, als iemand er zonder aangedaan te zijn doorhéén gaat.

Betekent dit dat de mensen hun verzet moeten staken? Neen, dat betekent het niet want het verzet is en blijft toch een uiting van de menselijke behoefte tot bevrijding. Maar deze uiting is historisch bepaald en als zodanig gedoemd te verdwijnen - wat hij dan ook na enige tijd doet in de individuele mens. Wat vanaf deze tijd niet meer zal verdwijnen is datgene waar het werkelijk om gaat: de bevrijding van de mens....

No. 110 - oktober 1980

Bovenstaande tekst is geschreven:

Door Jan Vis, filosoof.

Terug naar: de Homepage van Rob van Es voor méér informatie

 

Zijn email adres luidt: …

Web pagina: …

Artikel werd geplaatst in de uitgave "IN NIETS NEUTRAAL" No. 110 - oktober 1980

van De Vrije Gedachte te Rotterdam.

Aangezien de filosofie er niet is voor enkele bevoorrechten, maar juist voor alle mensen, is het citeren uit dit artikel zonder meer toegestaan.

Bronvermelding wordt echter wel op prijs gesteld.

 

website analysis
online hit counter