HET ANDERE NIHILISME

mei 1986

 

anarchisme,conditioneringen,humanisme,nihilisme,verspilling,vrijdenkers,waarde hechten aan,waarden,waardeoordeel,

zelfbewustzijn.

 

Terug naar: de Startpagina

Help mee om deze site te promoten. Vertel het uw…!

(Adres luidt: http://home.planet.nl/~rwvanes )

 

Naar het begin

 

Naar bladwijzer(s): Materialistisch-apatisch-onverschillig  ; Wij protesteren tegen onze eigen cultuur ; Maatschappelijk belang  ;  Waarde hechten aan IDEALEN ; Levensbeschouwingen ; Werkgelegenheid ; Opvoeding-1 ;  Onverschilligheid ;

 

 

Naar artikelen: Kunnen moslims zich invoegen in de Moderne cultuur..? – aflevering no. 37, ; Abortus, de christelijke praktijken ; Godsdienst en Geloof ; God bestaat niet ; De verdedigers van de Godsdienst ; Evolutie of Creatie ; het zelfbeschikkingsrecht. ; Een korte schets van de “Menselijke Seksualiteit” ; De verloedering van de seksualiteit ; Briefwisseling -Incest ; Het toenemend belang van het Atheïsme ; De fundamentele intolerantie van de Godsdienst ; Nihilisme ; Bedreiging van het vrijdenken en het atheïsme ; Waarom is de Islam als godsdienst tegen de Westerse Wereld..? zie no. 27. ; Toch nog een Theocratie- zie afl. 18 ; Ongewenst atheïsme- zie afl. 32 ; Een grens te ver (Israël) ; Verbieden van de godsdienst..?-zie afl. 21 ; Discrimineert / onderdrukt de Westerse Cultuur..? zie aflevering 60 / 61 ; Waarom is de Islam als godsdienst tegen de Westerse Wereld ..? zie no. 27 ; De Islam ; Het staat in de Koran- zie aflevering 36 ; De heilige wet-De Sjari’a ; Burqa, volg bladwijzer ; Kunnen moslims zich invoegen in de Moderne cultuur..? – aflevering no. 37 ; Het zelfbeschikkingsrecht ; Is er dan toch nog een GOD..? Hoe zit dat..? ; Individualisering ; Individualisering-Tomeloze verwarring-Collectieve krankzinnigheid_zie nr. 12 ; De Islam is met groot succes in opmars.-afl.18 ; Waar gaat het in de mensheid nu wezenlijk om..? ; Een dodelijke oorlogsverklaring aan de mens-afl.65 ; Geen GOD, wat dan..! ; Hoe zit het nou met God, Allah, Jahweh, Religies, etc. ; Bestaat GOD toch..? ; Jodendom en het Christendom hebben een heldere intuïtieve basis, die teruggaat tot diep in de grijze oudheid. Hoe zit dat met de Islam..?-zie nr. 64 ; AGRESSIE ; Hoe herstel je HET GEZAG ; GEMOEDELIJKHEID/vriendelijkheid -zie A-afl.22 , B -De Filosoof en de Politiek en C -scroll naar 54 en 59 ; Nihilisme en Anarchisme als basis van het Atheïsme ; Discussie over Atheïsme - zie nr. 20 ; Moskeeën; de Islam is met groot succes in opmars-zie afl.18 ; Balkenendenorm..?-SCHANDE..! - zie afl.33 ; en dat is een van de weinige dingen waarin je de Islam gelijk kunt geven - zie inhoudsopgave - nr. 03 ; Beschaving..! - versus Cultuur..! - 61 ; Hoofddoekjes-afl.37/38 ;  DE ISLAM ; Afghanistan-Taliban-ISLAM-zie afl.27/28 en bladw. ; REGEREN..? - zie bladwijzers ; Het toenemend belang van het Atheïsme ; Veiligheid ; PRIVACY en VRIJHEID - zie bladw. ; Oorzaak SEXUEEL misbruik - zie bladw. ; Het HUWELIJK is een belediging voor de LIEFDE - zie bladw. ; Overspel/Huwelijkswet-zie bladw. ; Houden van...Liefde...Trouw ; De MENS als Liefde, Sexueel en Maatschappelijk-zie bladw. ; Democratie-1-zie afl.25 ; Buitenechtelijke relatie - Overspel - Liefde - zie bladwijzers ; Overspel - De sexualiteit is geen huwelijks-aangelegenheid - zie bladw. ; Wilders ; Proces van de EEUW(telegraaf) ; De ontwikkeling van het denken ;

 

 

 

HET ANDERE NIHILISME

(Lezing voor de Leidse Studentenvereniging SSR-L, 13 mei 1986)

Dames en Heren, het is een vreemde zaak met dat nihilisme..!

Om allerlei uiteenlopende redenen wordt het door de meeste mensen als iets negatiefs gezien, onder andere omdat het de bestaande maatschappij zou willen vernietigen, vaak niet zonder dat er geweld aan te pas komt, maar ook omdat het geassocieerd wordt met een soort van leeghoofdigheid, een niet geïnteresseerd zijn bij het wel en wee van de wereld waarin wij met zijn allen leven moeten. In humanistische kringen bijvoorbeeld spreekt men van een "levensbeschouwelijk vacuüm", en men ziet daarin een gevaarlijke voedingsbodem voor autoritaire systemen. Overigens niet geheel ten onrechte, zoals ik zo dadelijk hoop te laten zien.

Maar eerst even dit: in eerste instantie is mij gevraagd om over het humanistische standpunt inzake het nihilisme te spreken. Dat echter kan ik niet doen omdat ik ten eerste geen woordvoerder ben van het Humanistisch Verbond en ten tweede omdat ik het met de gedachte van het "levensbeschouwelijk vacuüm" en de consequenties daarvan helemaal niet eens ben. Over het gedachtegoed van de Vrijdenkers spreek ik wel regelmatig, maar het thema van het nihilisme is bij de vrijdenkers nog nauwelijks uit de verf gekomen, zodat ik vrees dat hun oordeel voorlopig ook nog wel negatief zal zijn. Blijft er dus over dat ik namens mezelf spreek en zo is alles weer mooi op maat komen te liggen. Er wordt in de moderne wereld al meer dan genoeg namens, doorgaans anonieme, anderen gesproken, zoals je juist in deze dagen, met de verkiezingen in het verschiet, weer veelvuldig kunt constateren.

Welnu, wat versta ik onder nihilisme?

Ik versta onder nihilisme de levenshouding, die het gevolg en de afspiegeling is van het feit dat je weet dat de werkelijkheid in de grond van de zaak zonder waarde is.

Om die omschrijving meteen al enigszins te profileren zal ik eerst iets zeggen over een veel gebruikte interpretatie, die ook vanavond gegarandeerd ter sprake zal komen, maar die ik nu buiten beschouwing wil laten. Het gaat over de opvatting dat er in elke verandering, omwenteling eventueel, van een cultuur een “nihilistisch moment” aan te wijzen is, voorzover namelijk de oude cultuurwaarden wegzakken en hun zin en betekenis verliezen. Het worden dan eigenlijk holle frasen. Niemand neemt ze meer serieus. Omdat er in een dergelijk geval echter tegelijk nieuwe waarden aan het ontstaan zijn, waarden die wat de grondprincipes betreft niet echt verschillen van de oude, laat ik dat vanavond voor wat het is. Het uiteindelijk resultaat is immers dat er toch weer waarden zijn ontstaan, zij het wellicht met een wat meer modern karakter.

Het gaat mij nu dus niet om dat golfslagproces, maar om een veel dieper liggende zaak, het nihilisme zelf. Een zaak die, zo half en half bewust, de gemoederen van heel wat mensen bezig houdt, in die zin dat hij voor die mensen hevig verontrustend is. Ik doel op de langzaam sterker wordende zekerheid dat de werkelijkheid inderdaad volkomen zonder enige waarde is.

Om met Bolland te spreken: "In wezen is de werkelijkheid volkomen nietigheid". En dat betekent dan onmiddellijk ook dat al onze waarderingen en normen, maar ook al onze idealen en levensbeschouwingen, wat hun maatgevende waarde betreft, fictief zullen blijken te zijn.

Dat is voorwaar geen kleinigheid! Want letterlijk alle beschaving berust op die waarderingen en daaronder zijn er toch beslist wel een heleboel die zonder meer redelijk en humaan genoemd kunnen worden. Moet dat dan allemaal verdwijnen? Daarover kan ik om te beginnen dit zeggen: als wij er tegen protesteren dat al die cultuurwaarden gedoemd zijn te verdwijnen, protesteren wij eigenlijk tegen onze eigen cultuur. Die cultuur is namelijk analytisch en dat betekent, zoals u weet, dat wij bezig zijn alles uit elkaar te halen. Nu dacht men aanvankelijk dat die analyse van de werkelijkheid tenslotte een enkelvoudige en dus niet verder te splitsen bouwsteen op zou leveren. In het natuurkundig onderzoek probeert men sinds het begin van deze eeuw dat kleinste deeltje op te sporen, maar daarbij doet zich iets heel merkwaardigs voor: hoe verder je namelijk komt met die analyse, hoe meer het duidelijk wordt dat je geen kleinste deeltje vindt, maar helemaal niets! De materiele werkelijkheid blijkt helemaal niet uit dingen, uit enkelvoudige bouwstenen, te bestaan, maar uit ongrijpbare en niet te bepalen beweeglijkheden die er af en toe wel zijn en af en toe niet. En steeds blijkt dat wij met onze waarderingen uit het dagelijkse leven geen vat krijgen op die geheimzinnige beweeglijkheden. Al die waarderingen blijken niet van toepassing te zijn, ze gelden eenvoudig niet.

Wat is de vorm van die beweeglijkheden: dat is niet te zeggen; wat is hun kleur; niet te zeggen; wat is hun afmeting; niet te zeggen - en ga zo maar door! Dat betekent dus dat je analytische onderzoek van de werkelijkheid letterlijk op "niets" uitloopt. Daarmee wil ik natuurlijk niet zeggen dat je niet een grote massa al of niet bruikbare kennis opdoet en ook wil ik niet zeggen dat het analytische onderzoek niet nuttig zou zijn, maar het gaat er om dat je uiteindelijk voor een situatie komt te staan waarover geen enkel waardeoordeel meer is te geven. Hadden wij echt “een bouwsteen" gevonden, concreet en meetbaar, dan hadden wij als het ware een "minimumwaarde" in handen gehad, een waarde waartegen al het andere afgewogen had kunnen worden, maar dat blijkt allemaal een fictie te zijn.

Een waardeoordeel ontstaat als je het één met het ander vergelijkt. Daarbij moet u wel bedenken dat wij zelf het zijn, die deze vergelijking maken, zodat het waardeoordeel altijd een samenhang zal verraden tussen mij en datgene waarover ik dat oordeel uitgesproken heb. Ik vergelijk het één met het ander en ik kom tot de conclusie dat bijvoorbeeld het één voor mij van grotere waarde is dan het ander. Ik ken die grotere waarde er aan toe op grond van allerlei overwegingen, die evenwel allemaal op de één of andere manier te maken hebben met mijn belang. Als ik een boekenkast wil maken zijn planken en schroeven en dat soort zaken voor mij van belang; ik heb ze nodig anders komt die boekenkast er nooit. Maar het op de kop tikken van die planken en schroeven kan zo af en toe heel wat voeten in de aarde hebben en dat kan zo hoog oplopen dat ik tenslotte alleen nog maar daaraan denk. Nu gaat het alleen nog maar over een boekenkast, maar intussen hebt u misschien zelf al bedacht dat alles, waaraan wij waarde hechten op dergelijke belangenverhoudingen berust.

Dat gaat bepaald niet alleen maar over dingen die wij willen hebben, het gaat ook over dingen die wij willen bereiken, dingen die voor ons een ideaal zijn. Ook idealen, hoe prachtig op zichzelf ook, zijn belangenverhoudingen en dus ook waardeoordelen die wij uitspreken op grond van een vergelijking die wij tussen onze actuele en onze gewenste omstandigheden maken. En het zal u allemaal bekend zijn dat juist idealen u helemaal in beslag kunnen nemen. We hechten grote waarde aan idealen...

Als je de praktijk van onze cultuur bekijkt, dan zie je dat zo ongeveer iedereen wel achter iets aanloopt, iets waaraan grote waarde gehecht wordt en dat daardoor je denken beheerst, een bepaalde richting uit dwingt. Je kunt bijvoorbeeld denken aan het zogenaamde "grote goed van de democratie" en, wat tegenwoordig ook steeds naar voren gehaald wordt: de werkgelegenheid, die volgens alle politici van meer waarde is dan wat dan ook. En wat te denken van onze godsdienstige waarden en tegenwoordig ook de humanistische waarden. Dan heb je nog de waarde van het leven, waarbij men zich op het ogenblik afvraagt of die waarde voor iedereen wel even groot zou zijn: wat is de waarde van een demente bejaarde en wat die van haar verzorger? Wegen die wel tegen elkaar op? In mijn tijd werd de waarde van een soldaat in oorlogsomstandigheden gesteld op een gulden vijftig - heel leerzaam is het om die waarde eens te vergelijken met die van een straaljager of een kruisraket! Ik wil maar zeggen dat in onze cultuur alles in waarden uitgedrukt wordt, hetgeen uiteraard ook duidelijk blijkt uit het feit dat wij overal voor moeten betalen en omgekeerd ook overal voor betaald moeten worden.

Wij stuiten hier op een eigenaardige tegenspraak: enerzijds worden wij allemaal beheerst door een wijdvertakt stelsel van waarden, terwijl anderzijds onze analytische cultuur er toe leidt dat je tenslotte nergens meer waarde aan kunt hechten omdat de werkelijkheid bij analyse in niets uitloopt. Toch is dit in feite helemaal geen tegenspraak. Het geven van een waardeoordeel immers komt voort uit de vergelijking van het een met het ander en die vergelijking berust op het van elkaar scheiden van dat één en dat ander, op analyse dus. Zo ziet u dat er tijdens het analytische cultuurproces voortdurend waardebepalingen plaats vinden, terwijl er tegelijk, met het in zicht komen van het einde, duidelijk gaat worden dat er geen enkele waarde te bepalen valt omdat je aan het einde van de analyse niets over houdt. Het gaat steeds meer blijken dat wij slechts “waarde hechten aan” de dingen en dat wij dat doen omdat er in werkelijkheid geen waarde bestaat. De waarde van de dingen is een fictie. In dit verband is het wel aardig om op te merken dat wij deze zaak kennelijk steeds onbewust hebben geweten. Waarom zouden wij anders spreken van "waarde hechten aan...".

Het fictieve karakter van de waarden en de daarbij behorende oordelen komt in onze samenleving steeds duidelijker naar voren. Het zal u zeker opgevallen zijn dat het tegenwoordig almaar moeilijker wordt om tot een oordeel te komen over allerlei zaken. En dan gaat het niet alleen over politieke, ideële zaken of morele zaken, maar ook over praktische kwesties en technische kwesties. Zo komt de thans weer opgelaaide discussie over nieuwe kerncentrales eigenlijk ook neer op het toenemende onvermogen om tot een waardeoordeel te komen. Zelfs over de technische en wetenschappelijke problemen kunnen de deskundigen het niet meer eens worden, terwijl je toch zou zeggen dat op dit terrein de onweerlegbare wetenschappelijke kennis de maat is. Één en één is twee, daar kan je niet voor en niet tegen zijn, dat is gewoon zo. Maar toch is het niet helemaal zo - daar kom ik straks op terug als ik het over “de betekenis" van de dingen zal hebben.

Eerst wil ik nog iets meer over onze huidige samenleving zeggen. Je kunt namelijk ook opmerken dat het gros van de mensen langzaam maar zeker bezig is de dingen te ontwaarden en dan bedoel ik zowel de materiele als de niet materiele zaken. Over de materiele zal ik kort zijn, voornamelijk omdat de tijd mij ontbreekt om dat uitvoerig uit te diepen. In het ontwaarden van de spullen speelt namelijk ook het al of niet schaars zijn van de goederen een rol. Wij gooien 's maandags het oude brood in de vuilnisbak omdat de bakker weer vers brood in voorraad heeft en wij dat betrekkelijk gemakkelijk kunnen aanschaffen, maar in Ethiopië zou men voor dat oude brood een moord doen. De waarde van dat oude brood is daar nauwelijks te becijferen, terwijl het hier nauwelijks de moeite waard is. Er speelt dus, wat de materiele ontwaarding betreft een groot aantal factoren een rol, maar u zult het hopelijk met me eens zijn dat je toch zou kunnen spreken van een toenemende onverschilligheid voor de waarde van de spullen. Ik denk trouwens dat dit een van de redenen is waarom producenten steeds energieker in de weer zijn om hun waren doormiddel van onnutte verfraaiingen een schijn van grotere waarde te geven.

Hoe dan ook, mijn interesse - en hopelijk ook de uwe - gaat nu meer uit naar de geestelijke zaken, laten we zeggen: de levensbeschouwingen. Zoals gezegd kunnen we ook daarbij een toenemende ontwaarding constateren. Een wat meer uitvoerige analyse hiervan leert ons trouwens nog een paar interessante dingen, die betrekking hebben op wat ik pleeg te noemen: "het van bovenaf denken". Hoe ontstaat namelijk een levensbeschouwing, een geestelijk of maatschappelijk ideaal, een “utopie” desnoods? Er ontwikkelt zich onbewust in de mensen die tot een bepaalde cultuur behoren een nieuw inzicht in hun eigen werkelijkheid. Zo'n ontwikkeling gaat betrekkelijk langzaam, hij realiseert zich doorgaans via meerdere generaties.

(Ik moet dit in het kort vertellen en daarom laat ik het achterwege om de gedachte, dat er een ontwikkeling in het menselijk zelfbewustzijn zou bestaan, te onderbouwen. Ik zeg dit er maar even bij, omdat er denkers zijn die ontkennen dat er een dergelijke ontwikkeling zou zijn, volgens mij ontkennen zij dat ten onrechte. Ik vermoed omdat zij het begrip "ontwikkeling" associëren met de gedachte dat een ontwikkeling een doel zou moeten hebben, iets wat ik op mijn beurt weer ontken).

Er ontwikkelt zich dus onbewust een nieuw inzicht. Je zou dat een "collectief inzicht" kunnen noemen, maar ik houd niet zo van dat woord "collectief ", en ook de Hegelse term "Weltgeist" vind ik niet meer zo erg bruikbaar. Hoe dan ook, het kan niet uitblijven dat dit nieuwe inzicht geleidelijk tot het zelfbewustzijn van een beperkt aantal mensen gaat doordringen en door die mensen herkend en gewaardeerd wordt als iets dat de moeite van het nastreven waard is. Het wordt voor die mensen een ideaal en dat ideaal wordt aan de andere mensen als een noodzakelijke en waardevolle nieuwe levensbeschouwing voorgehouden. Bovendien wordt dat nieuwe ideaal nader uitgewerkt: men gaat uitzoeken hoe het verwezenlijkt zou kunnen worden, welke verschijnselen daarbij zullen optreden, hoe de daarbij behorende ethiek onder woorden gebracht zou kunnen worden en als maatgevend zou kunnen gaan gelden. Al met al ontstaat er nu een stelsel, dat geheel en al doortrokken is van waarden, "hoge waarden" desnoods. De nieuwe idealisten richten hun gehele leven naar die nieuwe "hoge waarden” in en zij zijn almaar in de weer om hun omgeving naar die nieuwe waarden te beoordelen. Alles verschijnt in het licht van dat ideaal. En natuurlijk, zo langzamerhand komen er steeds meer mensen die hetzelfde ideaal hebben, het wordt zelfs gaandeweg een norm voor de gehele samenleving!

Nu is het opmerkelijke van deze norm dat hij van bovenaf komt. Eigenlijk bestaat hij voorlopig alleen maar in het zelfbewuste denken van een aantal mensen, een groot aantal, de meerderheid desnoods. Maar ten aanzien van de samenleving als geheel moet die norm toch nog …afgedwongen worden. Het is iets waardevols, dat nog lang niet door iedereen vanzelfsprekend als zodanig gezien wordt. Vaak lijkt het wel daarop, maar dan zijn het de conditioneringen, die ook weer van bovenaf, via opvoeding en onderwijs, deze schijn veroorzaken. Dan praten we elkaar allemaal na dat we ons aan dit of aan dat hebben te houden om ons er tegelijkertijd aan te onttrekken, als we de kans krijgen. Het betalen van belasting is daarvan een voorbeeld. Ik wil zeggen: een geconditioneerde waarde is nog lang geen vanzelfsprekendheid, iets waaraan je je, zonder dwang van bovenaf, vanzelf houdt. De conditioneringen spelen dus eigenlijk de rol van een soort van preventieve politieagent, juist om de waardevolle norm bij de mensen af te dwingen. Het spreekt, dunkt mij, vanzelf dat diegenen, die een dergelijke waardevolle norm vertegenwoordigen, bepaalde elites dus, er alles aan gelegen is de zaak in stand te houden, deels omdat zij er inmiddels een stevig belang bij hebben gekregen binnen het kader van de maatschappelijke organisatie, maar toch wel degelijk ook omdat het voor hen werkelijk iets waardevols is. Zo betekent voor de christenen het christendom een niet gering maatschappelijk belang, maar ook een waardevolle norm voor de samenleving. Hetzelfde kan je zeggen van bijvoorbeeld het humanisme, dat in ons land als Humanistisch Verbond een toenemend maatschappelijk belang paart aan een geestelijke waarde. En bij beide, christenen en humanisten, kun je tegenwoordig waarnemen dat zij zich sterk willen maken tegen het toenemend "nihilisme", het verval van normen en waarden, dat inderdaad voor hun maatgevende hogere normen en waarden bedreigend is. Dat gaat zelfs zo ver dat men in humanistische kringen onlangs uitgeroepen heeft dat men desnoods samen met de kerken - stel je voor! - de strijd tegen het nihilisme moet aanbinden.

Wat is nu dit nihilisme, dat hen als een schrikbeeld voor ogen staat? Is dat voor de mensheid nu echt zo bedreigend? Let u eens op het volgende proces: dat "bovenliggende" geestelijke goed, die hogere normen en waarden, die dalen langzaam maar zeker af in de mensen. Dat wil zeggen dat zij “vanzelfsprekend” gaan worden. Zij gaan hun "hogere" karakter verliezen doordat het aanvankelijke, vastgelegde en geformuleerd stelselmatige zich oplost, zodat er tenslotte niets over blijft. Maar, let op, waarvan blijft er niets over? Uiteraard van het stelselmatige. Je zou kunnen zeggen dat de formule zich oplost. Precies zoals de gehele vastgelegde verschijnende werkelijkheid zich bij analyse oplost, zoals ik daarstraks vertelde. Het door christenen, humanisten en anderen gesignaleerde "nihilisme" doet dus de inzichten niet verdwijnen, maar de idealistische waarde daarvan. En daarvoor in de plaats wordt de zaak “verlevendigd”. De zaak komt als een vanzelfsprekendheid in het leven van de mensen te liggen en gaat nu “betekenis” krijgen. Dat wil zeggen dat hij niet langer uit het geheel van de werkelijkheid gelicht wordt als een waardevolle bijzonderheid, als iets "waarom het zou gaan", maar nu beschouwd wordt als een beweeglijke verhouding binnen het leven zelf.

Betekenis is dus een ander begrip als waarde. Een piano kan een grote waarde vertegenwoordigen, hij kan mij wel een ton gekost hebben en voor twee ton verzekerd zijn, terwijl hij voor mij toch geen betekenis kan hebben als muziekinstrument als ik totaal niet geboeid word door muziek. Maar als ik wel van muziek houd betekent die piano veel voor mij, zelfs als het een oude en gammele is. Je moet dus de begrippen "betekenis" en "waarde" goed van elkaar onderscheiden, maar ik geef toe dat dit vaak moeilijk is, omdat één en ander in ons taalgebruik ­en dus ook in ons denken - erg door elkaar heen loopt. Veelal wordt de betekenis uitgedrukt in de waarde en dan zegt men: "ik zou die piano nog voor geen miljoen willen missen". Verwarrend is dit dus wel, maar misschien helpt het als ik zeg dat iets, als het om de waarde gaat, altijd uit het verband van het geheel gelicht wordt, terwijl het wat betreft de betekenis steeds binnen dat verband tot zijn recht komt. Waarde is gegrond op het gespletene, het uit elkaar zijnde, maar betekenis daarentegen op het volledig samenhangende.

Het begrip "betekenis" behoort bij het nihilisme en dus behoort de samenhang daar ook bij. Nihilisme zonder de samenhang der dingen is vernietiging, maar met die samenhang doet het alles tot zijn recht komen. In samenhang met het geheel van mijn leven heeft de piano betekenis en komt tot zijn recht. Daarom zal ik hem ook goed verzorgen, zelfs als hij oud en gammel is. En ook dat ligt anders als het over de waarde zou gaan. Wij verzorgen de dingen waaraan wij waarde hechten beter dan de minder waardevolle dingen. Deze laatste vallen tegenwoordig vaak onder de categorie "wegwerpartikelen". Geen wonder dat er een enorme verspilling gaande is. Geen wonder dat een wasmachine niet echt goed gemaakt wordt, het gaat niet in de eerste plaats om de betekenis van dat apparaat, maar om de economische waarde ervan.

Dit geldt ook voor de idealen en de levensbeschouwingen. Ook daarbij is de betekenis nauwelijks van belang; het gaat om de waarde als macht in de samenleving. Een geloofsovertuiging behoeft niets te betekenen, als hij zich maar leent tot machtsuitoefening. Mij dunkt dat het C.D.A. hiervan een schitterend voorbeeld is! Maar, wat mij betreft gelukkig, zakken de geformuleerde waarden weg in het leven. Je zou zo zeggen dat de oorspronkelijke idealisten dit zouden moeten toejuichen, maar dat is niet het geval. Je moet namelijk niet vergeten dat de formules zich opgelost hebben. Daardoor ziet de zaak er nu geheel anders uit dan toen het nog een welomschreven ideaal was waarover theoretische verhandelingen gehouden konden worden. De zaak ziet er zelfs zozeer anders uit, dat hij zich om te beginnen en voorlopig als iets betrekkelijk negatiefs vertoont, namelijk als onverschilligheid voor die oorspronkelijke geformuleerde idealen! Men vindt dat, met permissie, maar "geouwehoer" en men vraagt zich terecht af wat je daaraan hebt!

In ieder geval is men niet meer bereid die normen en waarden als een van bovenaf opgelegde dwang te accepteren. Dat nu zien wij overal in onze maatschappij plaats grijpen: de dwang van bovenaf, op allerlei gebieden, is er nog wel, maar hij wordt steeds minder serieus genomen; de eerbied voor het gezag van maatschappelijke of geestelijke leiders neemt zienderogen af. En omdat de waardevolle formules niet meer geaccepteerd worden lijkt het, van bovenaf gezien, of de er aan ten grondslag liggende inzichten verdwenen zijn. Maar dat is nu juist niet het geval! Zij zijn zich gaan vertonen in het alledaagse leven en hebben hun ideale en elitaire karakter verloren.

Als je dat niet ziet - en van bovenaf is dat nauwelijks te zien - ga je de mensen allerlei verwijten maken: ze zouden apathisch, onverschillig, materialistisch en acultureel zijn! En volgens sommige denkers en sociologen zouden zij dan extra gevoelig zijn voor nieuwe autoritaire systemen. Maar dat is nu juist niet waar: met het verlevendigen, het "alledaags" worden van de inzichten wordt de ontvankelijkheid voor nieuwe elitaire waarden steeds kleiner. De mensen zijn almaar minder te vinden voor ideologieën die hen gehoorzaamheid afdwingen aan hogere waarden. Ze willen daar niet meer achteraan lopen, hun persoonlijkheid daarop afstemmen. En daarmee gaat op den duur een geheel wereldbeeld van onderworpenheid, slaafsheid en minderwaardigheid en daarmee gepaard gaande schuldgevoelens verdwijnen. Maar nogmaals: de inzichten verdwijnen niet. Ik zou daarentegen willen zeggen: daarmee is het nu in orde gekomen.

Hoe helder die aanvankelijke idealen inhoudelijk ook waren, zij behoren niet als een dwangsysteem over de mensen te heersen en de mensen behoren er niet als slaven achteraan te lopen. En als zij dat op den duur niet meer doen, zullen zij ook in staat zijn om zichzelf te besturen. Hier ligt dan ook de verbinding tussen nihilisme en anarchisme, maar het uitwerken daarvan zou weer een geheel nieuwe lezing vergen, en daarom laat ik het vanavond hierbij.

bovenstaande tekst is geschreven:

Door Jan Vis, filosoof.

 

Terug naar: de Startpagina

Naar bladwijzer(s): Materialistisch-apatisch-onverschillig  ; Wij protesteren tegen onze eigen cultuur ; Maatschappelijk belang  ;  Waarde hechten aan IDEALEN ; Levensbeschouwingen ; Werkgelegenheid ; Opvoeding-1 ;  Onverschilligheid ;

 

Naar artikelen: Kunnen moslims zich invoegen in de Moderne cultuur..? – aflevering no. 37, ; Abortus, de christelijke praktijken ; Godsdienst en Geloof ; God bestaat niet ; De verdedigers van de Godsdienst ; Evolutie of Creatie ; het zelfbeschikkingsrecht. ; Een korte schets van de “Menselijke Seksualiteit” ; De verloedering van de seksualiteit ; Briefwisseling -Incest ; Het toenemend belang van het Atheïsme ; De fundamentele intolerantie van de Godsdienst ; Nihilisme ; Bedreiging van het vrijdenken en het atheïsme ; Waarom is de Islam als godsdienst tegen de Westerse Wereld..? zie no. 27. ; Toch nog een Theocratie- zie afl. 18 ; Ongewenst atheïsme- zie afl. 32 ; Een grens te ver (Israël) ; Verbieden van de godsdienst..?-zie afl. 21 ; Discrimineert / onderdrukt de Westerse Cultuur..? zie aflevering 60 / 61 ; Waarom is de Islam als godsdienst tegen de Westerse Wereld ..? zie no. 27 ; De Islam ; Het staat in de Koran- zie aflevering 36 ; De heilige wet-De Sjari’a ; Burqa, volg bladwijzer ; Kunnen moslims zich invoegen in de Moderne cultuur..? – aflevering no. 37 ; Het zelfbeschikkingsrecht ; Is er dan toch nog een GOD..? Hoe zit dat..? ; Individualisering ; Individualisering-Tomeloze verwarring-Collectieve krankzinnigheid_zie nr. 12 ; De Islam is met groot succes in opmars.-afl.18 ; Waar gaat het in de mensheid nu wezenlijk om..? ; Een dodelijke oorlogsverklaring aan de mens-afl.65 ; Geen GOD, wat dan..! ; Hoe zit het nou met God, Allah, Jahweh, Religies, etc. ; Bestaat GOD toch..? ; Jodendom en het Christendom hebben een heldere intuïtieve basis, die teruggaat tot diep in de grijze oudheid. Hoe zit dat met de Islam..?-zie nr. 64 ; AGRESSIE ; Hoe herstel je HET GEZAG ; GEMOEDELIJKHEID/vriendelijkheid -zie A-afl.22 , B -De Filosoof en de Politiek en C -scroll naar 54 en 59 ; Nihilisme en Anarchisme als basis van het Atheïsme ; Discussie over Atheïsme - zie nr. 20 ; Moskeeën; de Islam is met groot succes in opmars-zie afl.18 ; Balkenendenorm..?-SCHANDE..! - zie afl.33 ; en dat is een van de weinige dingen waarin je de Islam gelijk kunt geven - zie inhoudsopgave - nr. 03 ; Beschaving..! - versus Cultuur..! - 61 ; Hoofddoekjes-afl.37/38 ;  DE ISLAM ; Afghanistan-Taliban-ISLAM-zie afl.27/28 en bladw. ; REGEREN..? - zie bladwijzers ; Het toenemend belang van het Atheïsme ; Veiligheid ; PRIVACY en VRIJHEID - zie bladw. ; Oorzaak SEXUEEL misbruik - zie bladw. ; Het HUWELIJK is een belediging voor de LIEFDE - zie bladw. ; Overspel/Huwelijkswet-zie bladw. ; Houden van...Liefde...Trouw ; De MENS als Liefde, Sexueel en Maatschappelijk-zie bladw. ; Democratie-1-zie afl.25 ; Buitenechtelijke relatie - Overspel - Liefde - zie bladwijzers ; Overspel - De sexualiteit is geen huwelijks-aangelegenheid - zie bladw. ; Wilders ; Proces van de EEUW(telegraaf) ; De ontwikkeling van het denken ;

 

 

 

Pagina's zijn door mij uit het tijdschrift van De Vrije Gedachte No. 190. oktober 1988 overgenomen.   

Aangezien de filosofie er niet is voor enkele bevoorrechten maar juist voor alle mensen, is het citeren uit mijn werk zonder meer toegestaan. Wel echter zou ik het op prijs stellen dat het citeren vergezeld gaat van een duidelijke bronvermelding! (Jan Vis)

 

website analysis
website analysis

website analysis
online hit counter