IDENTITEITSCRISIS…?

oktober 1991

 

 

atheisme,de vrije gedachte,het gedachtegoed,het ideaal,het vrijdenkproces,houvast,identiteitscrisis,in twijfel trekken,

vanzelfsprekendheden,vrijdenken,vrijdenkerij,vrijheid,wrijvingen.

 

Terug naar: de Startpagina

Help mee om deze site te promoten. Vertel het uw…!

(Adres luidt: http://home.planet.nl/~rwvanes

 

Naar bladwijzers: Economische Groei ; BEZUINIGINGSHYSTERIE ; VRIJDENKEN ;

 

Naar andere artikelen: Abortus, de christelijke praktijken ; geen god,wat dan? ; hoe zit het nou met god? ; Godsdienst en Geloof ; God bestaat niet ; De verdedigers van de Godsdienst ; Evolutie of Creatie ; het zelfbeschikkingsrecht. ; Een korte schets van de “Menselijke Seksualiteit” ; De verloedering van de seksualiteit ; Briefwisseling -Incest ; Het toenemend belang van het Atheïsme ;  De fundamentele intolerantie van de Godsdienst ; Bedreiging van het vrijdenken en het atheïsme ; Waarom is de Islam als godsdienst tegen de Westerse Wereld..? zie no. 27. ; Toch nog een Theocratie- zie afl. 18 ; Ongewenst atheïsme- zie afl. 32 ; Een grens te ver (Israël) ; Verbieden van de godsdienst..?-zie afl. 21 ; Discrimineert / onderdrukt de Westerse Cultuur..? zie aflevering 60 / 61 ; Waarom is de Islam als godsdienst tegen de Westerse Wereld ..? zie no. 27 ; De Islam ; Het staat in de Koran- zie aflevering 36 ; De heilige wet-De Sjari’a ; Burqa, volg bladwijzer ; Kunnen moslims zich invoegen in de Moderne cultuur..? – aflevering no. 37 ; Het zelfbeschikkingrecht ; Is er dan toch nog een GOD..? Hoe zit dat..? ; Individualisering ; Individualisering-Tomeloze verwarring-Collectieve krankzinnigheid_zie nr. 12 ; Economisch Denken–zie bladwijzers in “De ontwikkeling van het Denken”, ; Economische denken ; het is het economische denken dat als vanzelfsprekend bepalend is geworden voor het beoordelen van het welzijn van de mensen en dus de kwaliteit van de samenleving-zie afl. 21, ; Economische groei, zie bladwijzers in Beweging en Verschijnsel deel 3, ; Economische groei, zie De Ontwikkeling van de West Europese Cultuur, ; Economische groei, zie Nihilisme en Anarchisme als basis van het Atheisme, ; Economische machthebbers-zie nr. 57 ; Economische slavernij-zie nr. 18, ; Onze in wezen vredelievende verlichte cultuur, moet standvastig en vastbesloten verdedigd worden tegen kortzichtigheid en tirannie. ; VRIJDENKEN ; Bedreiging van het Vrijdenken en het Atheïsme ; Vrijdenken contra fundamentalisme  –zie Inhoudsopgave nr. 04 ; Vrijdenken en Socrates-zie nr. 46 ; Vrijdenken ; Vrijdenkers-zie nr. 14 ; Vrijdenken ; Meer over het vrijdenken-zie Inhoudsopgave nr. 05 ; De ISLAM rukt op ;

 

 

 

 

 

Naar bladwijzers: Economische Groei ; BEZUINIGINGSHYSTERIE ; VRIJDENKEN ;

 

 

 

 

IDENTITEITSCRISIS…?

Het levendige aan het vrijdenken is dat je voortdurend allerlei vanzelfsprekendheden in twijfel trekt en dus steeds bezig bent met het stellen van vragen en het zoeken van oplossingen. In zoverre verschilt vrijdenken van elke andere menselijke activiteit dat het niet alleen de buitenwereld kritisch benadert, maar vooral ook zichzelf. Vrijdenken dat zich bij voorbaat laat reglementeren, en dus niet naar zichzelf vraagt, kan geen vrijdenken zijn. Dat is hoogstens een denken dat ergens vrij van is, bijvoorbeeld van gangbare godsdienstige voorstellingen en de daaruit voortkomende dogma 's. Het naar zichzelf vragen en de discussie daarover zijn geen crisisverschijnselen maar daarentegen blijken van gezondheid.

 

Een crisis is eigenlijk een ziekelijke toestand. Bij iemand die in een crisis verkeert is de samenhang tussen de veelheid aan factoren die met elkaar het leven vormen verloren gegaan. Het wereldbeeld is ingestort zodat er niets meer is dat nog enige houvast biedt en er lijkt geen uitweg uit de chaos te zijn. Maar, omdat men toch verder moet vervalt men tot allerlei paniekgedrag. Niet alleen personen kunnen in zo’n toestand geraken, maar ook groepen die met elkaar de een of andere instelling vormen. Zo begint het er aardig op te lijken dat de huidige westerse democratieën in een ernstige crisis verkeren, niet ondanks maar juist dankzij het almaar in kracht en omvang toenemende economische denken. Het geharrewar bij ons over de WAO en de koppeling, het gezwalk van de PvdA, de bezuinigingshysterie en dergelijke, het zijn allemaal uitvloeisels van het steeds meer overheersende economische denken, dat zich al lang niet meer bezig houdt met het verzorgen van een goede huishouding, maar alleen nog maar met  “groei”. Dat leidt tot een ziekelijke toestand, tot een crisis. Die crisis zelf is ideologisch gekleurd. Men gaat zich afvragen "waar staan wij eigenlijk voor, wat zijn onze standpunten en welk doel streven wij na?" En dan blijkt dat dat allemaal al lang verkankerd is door het trauma van de economische groei. Dat is namelijk het werkelijke doel geworden...

Een crisis komt voort uit een verlies aan identiteit. Dat wil zeggen dat datgene waarvoor men stond, het ideaal dat men voor ogen had gaandeweg verloren is gegaan. Maar eigenlijk gaat het daarbij niet zozeer om het ideaal als wel om de formulering daarvan. De geformuleerde standpunten, de theorieën en de reglementen blijken, door inwerking van buitenaf, onhoudbaar te zijn geworden. Dat behoeft op zichzelf nog niet te betekenen dat men het ideaal te water heeft gelaten. Het komt regelmatig voor dat iemand zich bijvoorbeeld in volle overtuiging “socialist” noemt terwijl tegelijkertijd zijn opvattingen en handelingen getuigen van een door en door groei-economisch denken. Een denken dus dat helemaal geen sociale inhoud heeft maar een particuliere, een denken waarbij het om het directe belang van een enkeling of een groep van enkelingen gaat. Voor een dergelijk denken staat de een los van de ander en wordt de relatie tussen de een en de ander bepaald door het nut dat men voor elkaar heeft. Dat is stellig geen sociaal denken ! Als er sprake is van een identiteitscrisis spelen er twee factoren een rol: enerzijds is daar de voorstelling die men omtrent het ideaal heeft, uitgedrukt in de geformuleerde, gereglementeerde en theoretisch doordachte ideologie - eigenlijk moet ik het in dit verband over de ideologie hebben - en anderzijds het pragmatische van een realiteit waarin iets heel anders gaande is, iets dat in feite in strijd is met de geformuleerde, onder woorden en reglementen gebrachte, voorstelling van het ideaal. Die tegenstrijdigheid leidt tot grote wrijvingen, die zo hoog oplopen dat vanaf een zeker moment de zaken niet meer met elkaar te verzoenen zijn. Dan is er dus een crisis.

Is er nu wat betreft de vrijdenkerij te spreken van een crisis? Hoewel mijn antwoord zonder meer “nee” zou zijn, wil ik op het ogenblik toch liever zeggen: “ja en nee”. Het hangt er namelijk maar van af hoe je de vrijdenkerij beziet, wat je ervan verwacht en welke doelstellingen je er aan verbindt. Daarbij zie ik twee mogelijkheden van opvattingen. De eerste zou ik willen noemen “de formele of externe opvatting”. Bij die opvatting staat op de voorgrond dat de vrijdenkerij gebundeld en georganiseerd is in een vereniging. Dat houdt automatisch in dat er reglementen gelden, maar vooral dat er standpunten geformuleerd zijn. De voorstelling die men van het ideaal heeft is in standpunten verwoord en vastgelegd. Standpunten die door de leden aangehangen en op zijn minst serieus genomen moeten worden, zeker en in de eerste plaats door de vertegenwoordigers van de vereniging. De voorzitter, de eindredacteur van het orgaan, de radio en televisie sprekers en overige woordvoerders moeten de standpunten, in feite de ideologie, van de vereniging getrouw uitdragen. Die standpunten worden bepaald door het geheel van de vereniging en het is dus ook dat geheel dat uitmaakt of er eventueel wijzigingen in de standpunten aangebracht worden.

 

Standpunten hebben een externe functie, zij geven naar buiten toe aan waarom het de vereniging en haar leden gaat. Die externe functie is ook een wervende: hij moet mensen die er wat voor voelen verleiden tot de vereniging toe te treden. Er wordt daarbij gespeculeerd op de behoefte van veel mensen ergens bij te horen en dat is op zichzelf weer een behoefte aan houvast. Ik bedoel dat niet negatief, het is immers een gevolg van het feit dat een mens een sociaal wezen is, een wezen dat geen besef van zichzelf kan hebben zonder een onmiddellijk besef van de ander. Dat is tevens zijn houvast, alleen de medemens kan aan iemand houvast geven. Er is verder niets in de werkelijkheid dat houvast bieden kan. Dat besef van “met elkaar zijn” kan zich op allerlei wijzen uiten en een daarvan is het toetreden tot een vereniging van geestverwanten. Over het algemeen is te stellen dat de geformuleerde standpunten van een vereniging de paraplu zijn waaronder die vereniging opereert en dat zij de motivatie zijn voor nieuwe leden om toe te treden. Het is daarom van belang dat er over de standpunten consensus bestaat, zodat niet iedereen op eigen houtje maar wat zegt en daardoor een onduidelijk en verward beeld voor de buitenwereld oproept. Gebeurt dat echter toch, dan kun je zeggen dat zo'n vereniging in een identiteitscrisis verkeert, met als gevolg dat het voor de buitenstaander niet meer duidelijk is waarom het de vereniging te doen is.

 

Dat is de formele en externe kant van de zaak. Bij verreweg de meeste verenigingen, genootschappen en - niet te vergeten - politieke partijen is dit het belangrijkste. Het gaat hen om een zo groot mogelijke aanhang en dus is de vraag “hoe je over komt” alles overheersend. De ideologie moet immers verkocht worden! Daartoe wordt telkens het imago opgepoetst en vaak worden er hele studies verricht om er achter te komen of de standpunten wel op de juiste en de meest aansprekende manier naar voren gebracht worden. De manier waarop is tegenwoordig zelfs van meer belang dan het gedachtegoed zelf, de wijze waarop de zogenaamde standpunten worden aangeboden overschaduwt het ideaal.

 

Ook in “De Vrije Gedachte” speelt dit af en toe een rol. Dan wordt er door sommige leden geconstateerd dat er teveel meningsverschillen naar buiten komen en dat daardoor het imago van de vereniging geschaad wordt. Men vindt dan dat er eigenlijk meer consistentie in de opvattingen van de vrijdenkers zou moeten zijn en dat meningsverschillen binnenskamers uitgevochten zouden moeten worden, waarna het Bestuur het resultaat van die strijd bekend zou moeten maken als het standpunt van “De Vrije Gedachte”. Uiteraard hebben, juist op grond van de vrijheid binnen de vrijdenkersvereniging, diegenen die er zo over denken en dus de nadruk leggen op het formele en externe het volste recht op hun mening en het uiten daarvan, maar intussen is het toch een feit dat het in een vereniging van vrijdenkers zo niet werkt, juist omdat het nu eenmaal om vrijdenken gaat. We hebben namelijk, als het over de vrijdenkersvereniging gaat, met een zaak te doen waarvoor geldt dat “het ideële” en “interne” veel belangrijker is dan “het formele en externe”. Eigenlijk hangt dit laatste er zelfs maar een beetje bij en ook dan nog verricht het vaak meer kwaad dan goed. Het kan namelijk bij buitenstaanders de indruk wekken dat het toch om de verkondiging van standpunten gaat, met het daarbij behorende streven om doormiddel van zoveel mogelijk aanhang druk uit te oefenen op de maatschappij, in feite macht te verwerven - het gebruikelijke gedoe in onze cultuur . En ook kunnen “de formele” aspecten van de vereniging als argument gebruikt worden ter rechtvaardiging van een soort van inquisitie: “jij bent geen vrijdenker want je ideeën stemmen niet overeen met de beginselverklaring", om maar eens een voorbeeld uit het recente verleden te geven...

 

De Vrije Gedachte is een vereniging waarin het gaat om de ontwikkeling van het vrijdenken. Het gaat niet om het uitoefenen van maatschappelijke druk doormiddel van macht, het gaat niet om het afwijzen van de godsdienst of wat dan ook, het gaat in wezen slechts om één ding: het vrijdenken. Al die andere zaken, hoe belangrijk ook als tegenwicht tegen de gangbare cultuur, komen slechts aan het vrijdenken mee. Dat heeft verschillende consequenties.

 

Als eerste deze dat we te maken hebben met een individuele zaak, een ontwikkeling die zich afspeelt in de individuele vrijdenksters en vrijdenkers. Denken speelt zich niet af buiten de individuele mens, buiten jou en mij. En wat de vereniging betreft, die geeft, als het goed is, een afspiegeling van de hoofdstromingen in die ontwikkeling. Maar het kan niet uitblijven dat de kijk op de werkelijkheid van de een verschilt van die van de ander. Meningsverschillen zullen er dus steeds zijn.Ten tweede: door de grote betekenis van het begrip “vrijheid” voor het vrijdenken is er bij de vrijdenkers een principieel verzet tegen al datgene dat als “waarheid” gepresenteerd wordt door wie dan ook, hetzij politici, geestelijken, wetenschappers of zelfs geestverwanten. Vrijdenkers zoeken het zelf wel uit. Ten derde: doordat het bij het vrijdenken niet gaat om vaststaande resultaten, maar om de dynamiek van het denkproces kunnen er bij voorbaat geen normen gesteld worden. Niemand kan van tevoren weten waarop je uitkomt als dat denkproces eenmaal begonnen is.

 

Toch is van de vrijdenkerij niet te zeggen dat zij vrijblijvend is. Het niet van tevoren aanvaarden van normen en het niet bij voorbaat al innemen van standpunten leidt volstrekt niet tot een laffe kleurloze beweging. Het blijkt dat juist dat onbevangen, niet conformistische vrijdenken bij alle individuele vrijdenksters en vrijdenkers uitgemond is in een aantal gemeenschappelijke ideeën. Een belangrijk idee is dat van het atheïsme. Het mag dan, zoals gebleken is, voor de een zo zijn dat de vraag naar het eventuele er-zijn van goden niet relevant is en voor de ander dat die vraag juist als essentieel beschouwd moet worden, vrijdenkers zijn het er in ieder geval over eens dat zij zonder onderworpenheid aan hogere machten wensen te leven omdat het aanvaarden van dergelijke machten het leven degradeert tot slavernij. De ontdekking dat leven “leven zonder god” is, is doorgaans het eerste resultaat van het vrijdenkproces. Gevolg daarvan is onder andere dat vrijdenkers niets met de godsdienst op hebben en de maatschappelijke werking van zo'n godsdienst voortdurend bestrijden. Maar er zijn ook cultuurverschijnselen waar de vrijdenkers ernstige kritiek op hebben, bijvoorbeeld het economische, militaire en politieke machtsdenken. Al die ideeën echter blijken consequenties van vrijdenken te zijn. Het vrijdenken zélf echter gaat niet uit van vooroordelen en voorschriften, het begint blanco, het begint met het in twijfel trekken van alles waarmee je als vrijdenker geconfronteerd wordt.

 

Waarschijnlijk zijn er nog meer consequenties te trekken uit het feit dat het de vrijdenkersvereniging om het vrijdenken gaat. Maar in ieder geval zal duidelijk zijn dat een dergelijke vereniging in vrijwel alle opzichten afwijkt van het gangbare verenigingsmodel. Ging het bij het gangbare model om de eenheid van opvatting bij de leden, om het formele en externe, bij de vrijdenkersvereniging gaat het om het ideële en interne, zich uitend in het pluriforme, de veelheid van meningen en opvattingen, en het spel daartussen. Het gaat om de dynamiek van de discussie en niet om het statische van standpunten. Zelfs als je er rekening mee houdt dat standpunten op gezette tijden bijgesteld worden en dus op hun wijze ook een zekere dynamiek vertonen, blijken zij in laatste instantie toch statisch te zijn. Immers, een bijgesteld standpunt staat vast en geldt als norm tot de volgende bijstelling en dat betekent dat het vaststaande maatgevend is en niet het dynamische. Het is dan ook niet voor niets dat er in de praktijk vaak weerstand geboden wordt tegen voorstellen en plannen om een standpunt te wijzigen. Het maatgevend statische verdraagt vanuit zichzelf geen veranderingen, het wil de status-quo handhaven.

 

Zoals gezegd is de vrijdenkersvereniging een ongewone vereniging, zij is nauwelijks met andere te vergelijken. De discussie, het spel der meningen en zelfs de spanning van de meningsverschillen zijn een essentieel bestanddeel van het beeld dat “De Vrije Gedachte” van zichzelf voor de buitenwereld oproept. Zou je dat bestanddeel er uit halen of onder de korenmaat verstoppen dan kun je het verder wel vergeten. Je zou dan eerst recht van een “identiteitscrisis” kunnen spreken. Een vrijdenkersvereniging waarin niet alle consequenties van het vrijdenken tot hun recht kunnen komen is gedoemd om zeer snel ten onder te gaan. Anderzijds: wanneer, zoals de laatste jaren het geval is, de vrijdenkers geestdriftig discussiëren over hun eigen vrijdenken en datgene dat zij als resultaat van hun 'zoektocht' op tafel weten te leggen, is vast te stellen dat het vrijdenken springlevend is en dus volstrekt niet in een “identiteitscrisis” verkeert. Het is daarentegen de huidige mensheid die met zo'n crisis kampt! Onder die omstandigheden is het onbevangen vrijdenken voor haar van nauwelijks te overschatten betekenis...

 

Het is evenwel zeker een feit dat het ontbreken van strakke standpunten enerzijds en het regelmatig aan de orde zijn van fundamentele discussies anderzijds bij een groot gedeelte van het publiek een zekere mate van onduidelijkheid teweeg brengt. Het ligt in de aard van onze cultuur dat de meeste mensen moeiteloos verstaanbare hapklare brokken verlangen, waarover liefst in het geheel niet nagedacht behoeft te worden. Een aansporing tot zelf nadenken valt daardoor bij hen niet in goede aarde en daarom vinden zij dat het vrijdenken hen, behalve een groot aantal onzekerheden, niets te bieden heeft. Er is dan geen andere conclusie mogelijk dan deze dat het gedachtegoed van “De Vrije Gedachte” aan hen niet besteed is. Waarom zouden wij het dan betreuren als wij op die mensen niet goed overkomen? Het zullen inderdaad niet zo bar veel mensen zijn die onmiddellijk inzien dat het bij het vrijdenken om het beweeglijke gaat en dus ook om de discussie. Maar die weinigen die dat wel in de gaten hebben zijn er niet bij gebaat als er, vanuit formele en externe motieven, een andere voorstelling van zaken gegeven wordt. Het komt trouwens toch nog te vaak voor dat belangstellenden van “De Vrije Gedachte” blijken te verwachten dat zij met een vaststaand partijdig programma komt ten aanzien van de verschijnselen in de maatschappij: voor dit en tegen dat. Wanneer zij dan bemerken dat dit in principe niet het geval is, maar dat het juist gaat om het zelf vormen van een mening, haken zij af. Het steeds opnieuw nadenken over die verschijnselen, het voortdurend vormen van een mening zonder bij voorbaat een standpunt in te nemen, ligt niet in hun aard. Zij sluiten zich liever aan bij een ideologie, een voostelling van de werkelijkheid die door anderen bedacht is en als “waarheid” maatgevend gesteld wordt.

 

Het is nooit de bedoeling van de vrijdenkers geweest zonder meer zoveel mogelijk leden te werven teneinde een soort van machtsblok te vormen. De vrijdenkersvereniging is geen variant van een politieke partij of een godsdienst of levensbeschouwelijk genootschap, dat op grond van het aantal leden mee wil doen in het maatschappelijk krachtenveld.

Natuurlijk is een groot aantal leden van belang voor de vereniging en er kunnen er, eerlijk gezegd, best nog heel wat bij, maar dan moeten het wel leden zijn die, ieder op eigen wijze, proberen vrij te denken en niet leden die alleen maar de behoefte hebben een bepaalde ideologie aan te hangen en door te drukken.

 

 

Bovenstaande tekst is geschreven: door Jan Vis, filosoof.

 

 

Naar andere artikelen: Abortus, de christelijke praktijken ; geen god,wat dan? ; hoe zit het nou met god? ; Godsdienst en Geloof ; God bestaat niet ; De verdedigers van de Godsdienst ; Evolutie of Creatie ; het zelfbeschikkingsrecht. ; Een korte schets van de “Menselijke Seksualiteit” ; De verloedering van de seksualiteit ; Briefwisseling -Incest ; Het toenemend belang van het Atheïsme ;  De fundamentele intolerantie van de Godsdienst ; Bedreiging van het vrijdenken en het atheïsme ; Waarom is de Islam als godsdienst tegen de Westerse Wereld..? zie no. 27. ; Toch nog een Theocratie- zie afl. 18 ; Ongewenst atheïsme- zie afl. 32 ; Een grens te ver (Israël) ; Verbieden van de godsdienst..?-zie afl. 21 ; Discrimineert / onderdrukt de Westerse Cultuur..? zie aflevering 60 / 61 ; Waarom is de Islam als godsdienst tegen de Westerse Wereld ..? zie no. 27 ; De Islam ; Het staat in de Koran- zie aflevering 36 ; De heilige wet-De Sjari’a ; Burqa, volg bladwijzer ; Kunnen moslims zich invoegen in de Moderne cultuur..? – aflevering no. 37 ; Het zelfbeschikkingrecht ; Is er dan toch nog een GOD..? Hoe zit dat..? ; Individualisering ; Individualisering-Tomeloze verwarring-Collectieve krankzinnigheid_zie nr. 12 ; Economisch Denken–zie bladwijzers in “De ontwikkeling van het Denken”, ; Economische denken ; het is het economische denken dat als vanzelfsprekend bepalend is geworden voor het beoordelen van het welzijn van de mensen en dus de kwaliteit van de samenleving-zie afl. 21, ; Economische groei, zie bladwijzers in Beweging en Verschijnsel deel 3, ; Economische groei, zie De Ontwikkeling van de West Europese Cultuur, ; Economische groei, zie Nihilisme en Anarchisme als basis van het Atheisme, ; Economische machthebbers-zie nr. 57 ; Economische slavernij-zie nr. 18, ; Onze in wezen vredelievende verlichte cultuur, moet standvastig en vastbesloten verdedigd worden tegen kortzichtigheid en tirannie. ; VRIJDENKEN ; Bedreiging van het Vrijdenken en het Atheïsme ; Vrijdenken contra fundamentalisme  –zie Inhoudsopgave nr. 04 ; Vrijdenken en Socrates-zie nr. 46 ; Vrijdenken ; Vrijdenkers-zie nr. 14 ; Vrijdenken ; Meer over het vrijdenken-zie Inhoudsopgave nr. 05 ; De ISLAM rukt op ;

 

 

 

 

Terug naar: de Startpagina

 

 

Pagina's zijn door mij uit het tijdschrift van De Vrije Gedachte No. 219- oktober 1991 overgenomen.   

Aangezien de filosofie er niet is voor enkele bevoorrechten maar juist voor alle mensen, is het citeren uit  mijn werk zonder meer toegestaan. Wel echter zou ik het op prijs stellen dat het citeren vergezeld gaat van een duidelijke bronvermelding! (Jan Vis)

 

website analysis
online hit counter