UILENSPIEGEL EN DE MACHT

Mei 1984

anarchie,anarchisme,anarchist,atheisme,atheist,burgerlijke ongehoorzaamheid,charles de coster,don quichotte, gehoorzaamheid, geweld,macht,machthebbers,machtsinstituten,psyche,tijl uilenspiegel,vrijheid,zelfbewustzijn.

 

Naar het begin van het artikel

Help mee om deze site te promoten. Vertel het uw…!

(Adres luidt: http://home.planet.nl/~rwvanes )

Terug naar: de Startpagina

Naar bladwijzers:  Terroristen ; Hamlet sterft aan het verraad ; Verantwoordelijk-1 ; Verantwoordelijk-2 ; Verkiezingen ; Onverschilligheid ; De MACHT BESTAAT NIET ;

Naar andere artikelen: Kunnen moslims zich invoegen in de Moderne cultuur..? – aflevering no. 37, ; Abortus, de christelijke praktijken ; De Vrije Wil ; Godsdienst en Geloof ; God bestaat niet ; De verdedigers van de Godsdienst ; Evolutie of Creatie ; Veiligheid ; het zelfbeschikkingsrecht. ; Een korte schets van de “Menselijke Seksualiteit” ; De verloedering van de seksualiteit ; Briefwisseling -Incest ; Het toenemend belang van het Atheïsme ; De fundamentele intolerantie van de Godsdienst ; Bedreiging van het vrijdenken en het atheïsme ; Beschermingsrecht ; Waarom is de Islam als godsdienst tegen de Westerse Wereld..? zie no. 27. ; Toch nog een Theocratie- zie afl. 18 ; Onder MACHT versta ik… ; Ongewenst atheïsme- zie afl. 32 ; VRIJHEID, een duister begrip ; Een grens te ver (Israël) ; Verbieden van de godsdienst..?-zie afl. 21 ; Discrimineert / onderdrukt de Westerse Cultuur..? zie aflevering 60 / 61 ; Waarom is de Islam als godsdienst tegen de Westerse Wereld ..? zie no. 27 ; De Islam ; Het staat in de Koran- zie aflevering 36 ; De heilige wet-De Sjari’a ; Burqa, volg bladwijzer ; Kunnen moslims zich invoegen in de Moderne cultuur..? – aflevering no. 37 ; Het zelfbeschikkingsrecht ; Is er dan toch nog een GOD..? Hoe zit dat..? ; Individualisering ; Individualisering-Tomeloze verwarring-Collectieve krankzinnigheid_zie nr. 12 ; De Islam is met groot succes in opmars.-afl.18 ; Waar gaat het in de mensheid nu wezenlijk om..? ; Een dodelijke oorlogsverklaring aan de mens-afl.65 ; Geen GOD, wat dan..! ; Hoe zit het nou met God, Allah, Jahweh, Religies, etc. ; Bestaat GOD toch..? ; Jodendom en het christendom hebben een heldere intuïtieve basis, die teruggaat tot diep in de grijze oudheid. Hoe zit dat met de Islam..?-zie nr. 64 ; AGRESSIE ; Hoe herstel je HET GEZAG ; GEMOEDELIJKHEID/vriendelijkheid -zie A-afl.22 , B -De Filosoof en de Politiek en C -scroll naar 54 en 59 ; Nihilisme en Anarchisme als basis van het Atheïsme ; Discussie over Atheïsme - zie nr. 20 ; Moskeeën; de Islam is met groot succes in opmars-zie afl.18 ; Kan macht zich ten goede keren ; Uilenspiegel en de macht ; Ongehoorzaamheid ; Een alternatief bestuur ; Vernietiging van macht ; Tijl Uilenspiegel (Een beschouwing over Vrijheid en Liefde) ;

 

UILENSPIEGEL EN DE MACHT

Naar bladwijzers:  Terroristen ; Hamlet sterft aan het verraad ; Verantwoordelijk-1 ; Verantwoordelijk-2 ; Verkiezingen ; Onverschilligheid ; De MACHT BESTAAT NIET ;

Uit de reacties op de televisie-uitzending over "anarchisme en anarchie" bleek dat sommige mensen uit mijn betoog hebben begrepen dat elk verzet tegen het gezag tot “de rellenschopperij" zou moeten worden gerekend en dat het dus in al die gevallen zou gaan om het zoeken van macht. Dit nu is geenszins mijn bedoeling geweest. Omdat het in de uitzending enigszins onduidelijk was, wil ik proberen een en ander nog wat toe te lichten en daarbij wil ik gebruik maken van een gedachte die ik in een vorige uitzending over "burgerlijke ongehoorzaamheid" naar voren heb gebracht, de gedachte, namelijk, dat je gehoorzaamheid aan het gezag moet veinzen als je niet onder het geweld verpletterd wilt worden. De geestesgesteldheid die dat mogelijk maakt- de geestesgesteldheid van Tijl Uilenspiegel – is een geheel andere dan die van rellenschoppers en vechtersbazen. Het lijkt me nuttig hierop nog wat nader in te gaan.

Er is, bij mijn weten, in de gehele westerse literatuur geen beter voorbeeld te vinden, als het gaat om een beschrijving van een mens die in de praktijk van het leven raad weet met de machten waarmee hij geconfronteerd wordt, dan het voorbeeld van Tijl Uilenspiegel, zoals dat indertijd door Charles de Coster gegeven is. Er zijn genoeg voorbeelden van de strijd van een mens tegen de machten en vooral ook van het lijden van de mens onder het geweld van de machten. Maar in al die voorbeelden delft de vrijheidslievende mens op de een of andere manier het onderspit: Hamlet sterft aan het verraad van de machthebbers, Don Quichotte lost op in de belachelijkheid en Vorst Mysjkin uit De idioot van Dostojewski verzinkt in de waanzin van de epilepsie. Het zijn alle drie voorbeelden van mensen die het zuiver menselijke probeerden waar te maken en daarbij slecht aan hun einde kwamen. Want de menselijkheid en de waarheid zijn blijkbaar onmogelijk in deze wereld, je moet wel stapelgek zijn om daar achteraan te gaan en als je het toch doet loopt het verkeerd met je af, je wordt als Christus aan het kruis genageld.

Maar daar is dan het verhaal van Tijl Uilenspiegel en in dat verhaal verloopt alles precies omgekeerd: het is nu niet Tijl die voor gek staat aan de wereld en daaraan ten onder gaat, maar het is de wereld die aan Tijl voor gek staat en onhoudbaar blijkt, terwijl Tijl "eeuwig voortleeft" als een "wachter" over “de vrijheid van deze landen". Overal waar Tijl verschijnt wordt de wereld belachelijk en dat gaat zelfs zover dat de opgeblazen machthebbers nu aan de beurt zijn om voor hun eigen leven te moeten vrezen, want aan het vrijheidsbesef van de mensen, gesymboliseerd in Tijl, sneuvelen op den duur alle machtsinstituten en hun vertegenwoordigers. Als je probeert een analyse te maken van de geestesgesteldheid van Tijl Uilenspiegel, dan valt je volgens mij onmiddellijk op dat voor Tijl de macht eigenlijk helemaal niet bestaat. De macht is iets dat in zijn zelfbewustzijn niet voorkomt; hij denkt nooit in termen van macht en dus is hij er ook niet op uit om op welke wijze dan ook zelf macht uit te oefenen. Zelfs in harde confrontaties met de heersende machthebbers gebruikt hij geen machtsmiddelen. Maar geweld gebruikt hij daarentegen wel degelijk - hij behoort niet tot de mensen die een lijdzame geweldloosheid propageren als middel tegen gewelddadigheid van de machthebbers. Waar het onvermijdelijk is kunnen zij rekenen op een klap voor hun kop en erger. Want Tijl is een gevaarlijk man die nooit straffeloos aangetast kan worden. Hoewel zijn geweld zo mild mogelijk is, is het toch steeds bijzonder effectief en bedreigend. Als je zijn vijand bent - en dus een vijand van de vrijheid - loop je met Tijl een groot risico. Je loopt alle kans er op een volkomen onverwachte manier het loodje bij te leggen. Het geweld van Tijl is een ander geweld als dat van de machthebbers. Omdat het steeds machtsontkennend is en niet machtsbestrijdend, vertoont het een individueel karakter: voor hem, Tijl, bestaat er geen macht, hij loopt door de machtsstelsels heen, goedschiks of kwaadschiks zullen die stelsels voor hem uiteenvallen. Het individuele is hier essentieel omdat de ontkenning van waarden een zaak is van de individuele mens. Vernietiging van macht is in wezen ontkenning van waarden omdat de macht berust op een waardenstelsel. En een ontkenning daarvan kan alleen maar plaatsvinden in een mens voorzover die individueel is. De machten in deze wereld zijn dan ook nooit vanuit een collectief onttakeld; voorzover er onttakeling heeft plaatsgevonden is dat gebeurd vanuit individuele mensen. Een collectief daarentegen kan alleen maar een verschuiving en een wisseling van de macht teweeg brengen. De treurige geschiedenis van de landen die zich van de kolonialisten en imperialisten bevrijd hebben toont dit duidelijk aan: er zijn overal nieuwe machten en machthebbers verschenen, steunend op bepaalde collectieven die een anonieme macht uitoefenen. Een macht namens iets anders, “het volk" bijvoorbeeld. Zij oefenen die macht nooit uit "namens zichzelf" en hun dienstknechten, de politie en de soldaten gebruiken hun geweld ook niet "namens zichzelf" maar steevast namens de "overheid".

Kortom: die hele zaak is anoniem en het bestrijden daarvan gebeurt ook anoniem. Niet voor niets is de gangbare mening van de mensen dat machten op een collectieve manier bestreden moeten worden. Vinden wij niet bijna allemaal dat je er met zijn allen tegenaan moet, of toch minstens met een heel grote groep? En durven velen van ons het niet juist daarom aan omdat het dan anoniem gebeurt? Maar we vergeten daarbij dat we dan wel met de macht bezig zijn, weliswaar in de vorm van bestrijding, maar toch met macht. En het zal de eerste keer niet zijn dat we, als we gewonnen hebben, er dadelijk hartelijk toe bereid zijn zelf macht te gaan uitoefenen - ook weer "namens ..." en dus anoniem. Alle revoluties hebben tot nu toe dit beeld te zien gegeven.

Verantwoordelijk-1 ; Verantwoordelijk-2

Als ik zeg dat voor Tijl Uilenspiegel de macht niet bestaat, wil dat niet zeggen dat hij niet zou weten dat de hele wereld van machten aan elkaar hangt. Neen, het wil zeggen dat hij in de gaten heeft dat de macht een belachelijke hersenschim is, een fictie die de mensheid in zijn ban heeft zolang de mensen nog niet aan zichzelf toegekomen zijn en nog niet ontdekt hebben dat geen enkel mens meer waarde heeft dan een ander mens. Het is hiermee net zoals met het atheïsme: voor de atheïst is god een hersenschim van onvolwassen mensen, maar de atheïst weet ook dat die hersenschim zo ongeveer de hele wereld beheerst en daarop een heel kwalijke invloed heeft. En zoals de atheïst, als het goed is, heel goed weet langs welke wegen die invloed zich laat gelden, zo weet Tijl Uilenspiegel heel precies hoe de machten in deze wereld functioneren. Uit het hele verhaal van Charles de Coster blijkt hoe goed Tijl zijn wereldje kende en hoezeer hij de psyche van de machthebbers doorzag. En dat is het tweede dat mij bij analyse van Tijl's geestesgesteldheid opvalt. Beter dan wie ook doorzag hij de zaak en hij wist nauwkeurig wat hij ervan te verwachten had. Hij was bepaald niet goed van vertrouwen. Op zijn eigen eenvoudige en heldere wijze maakte hij een analyse van de wereld en stemde zijn gedrag daarop af. Zo begreep hij dat er tegen de macht niet te strijden valt, omdat overheersing en tirannie en geweld juist de specialiteit van de macht zijn. De macht is immers alleen dan de macht als hij de sterkste is en dus is hij ook en in de eerste plaats tegenover jou de sterkste. Bovendien berust de macht op een anoniem collectief dat in zichzelf geen verantwoordelijkheid draagt. Daar sta jij als verantwoordelijk individu tegenover en dan is de strijd al bij voorbaat verloren. Zonder dat er ook maar iemand een traan om je laat en zonder dat er iemand hartzeer over je heeft word je verpletterd. Want de orde moet gehandhaafd worden, de regels nageleefd, het recht geëerbiedigd en de opstandige gestraft. Er is derhalve niets met de macht te beginnen en het getuigt van inzicht in de realiteit als je er dus niets mee begint. Maar "niets met de macht beginnen" wil zeggen dat je er onverschillig voor bent, dat de macht jou niets waard is zodat je met het grootste gemak kan veinzen er gehoorzaam aan te zijn als de druk te groot is - wat hij uiteraard altijd is. Tijl begon dan ook steevast met aan iedereen die het horen wilde uit te leggen hoe gehoorzaam hij was en hoezeer hij de regels van het fatsoen en de goede zeden naleefde. Hij deed keurig wat de machthebbers van hem verlangden, alleen, hij dééd het niet, hij deed wat anders dan het leek te zijn. Hij veinsde gehoorzaamheid en holde daarmee het hele stelsel uit zodat er alleen nog maar belachelijke holle wind over bleef. En, nogmaals: dat gelukt je alleen maar als je precies weet hoe de zaak in elkaar steekt.

Verantwoordelijk-1 ; Verantwoordelijk-2

De achilleshiel van de macht is onkwetsbaar voor bestrijding van de macht; hij is uit de aard der zaak tegen bestrijding gepantserd met alle mogelijke en onmogelijke middelen. Maar waar hij niet tegen kan is onverschilligheid. Met het negeren van de macht tref je de achilleshiel dodelijk. Daarom zijn machthebbers er altijd op uit hun macht te bevestigen door de mensen voortdurend onder druk te houden. Zij mogen er niet onverschillig voor worden, zij moeten die druk blijven voelen. En op alle tekenen die op onverschilligheid wijzen, zoals een geringere opkomst bij verkiezingen, wordt bijna hysterisch gereageerd. Onmiddellijk wordt er, zowel door links als rechts, op gewezen dat onverschilligheid ten aanzien van onze maatschappelijke instellingen en opvattingen rampzalig is voor “de democratie"- waarmee natuurlijk ons machtsstelsel bedoeld wordt. Onverschilligheid zou "rechtse krachten" een kans geven en een voedingsbodem zijn voor autoritaire systemen. Natuurlijk houdt dat in dat onze systemen niet autoritair gevonden worden en alleen maar bestaan terwille van de mensen met wier lot men o zo begaan is. Maar in werkelijkheid is het gevaar van onverschilligheid juist dat het voor geen enkel systeem een voedingsbodem kan zijn. Onverschilligheid, geen waarde hechten aan, is in alle opzichten bedreigend voor welke macht dan ook. Met onverschillige mensen is niets aan te vangen; zij lopen niet warm voor ideologieën, zij gaan niet achter mooie praatjes staan en zij zijn niet te krijgen voor collectieve verdwazing zoals oorlogen. Zij zijn niet bereid om beleefd te zijn tegen lui met een pet op. Hoezeer het ook op weerstanden bij de traditioneel idealistisch denkende mensen zal stuiten, toch ontkom je er niet aan dat het juist de onverschillige mensen zijn in wie de voedingsbodem voor de vrijheid gereed ligt. Zolang er nog achter allerlei waarden aangejaagd wordt kan er geen sprake van vrijheid zijn. Die waarden immers dwingen de mensen een richting uit, zij houden de mensen gevangen in doelen en doelstellingen die verwerkelijkt moeten worden.

Verantwoordelijk-1 ; Verantwoordelijk-2

In zekere zin kan je Tijl Uilenspiegel een anarchist noemen. In ieder geval is hij “een zichzelf besturend mens”. Een vrij mens. En daarom leek het me goed om te proberen aan de hand van zijn voorbeeld iets duidelijk te maken van het onderscheid dat ik zie tussen enerzijds "machtsbestrijders", met hun vormen van collectief en anoniem geweld en anderzijds "machtsontkenners" die in principe altijd individueel tewerk gaan en op grond daarvan, als zij onder omstandigheden genoodzaakt zijn geweld te gebruiken, dit op een heel andere manier doen. Een manier die niet bepaald wordt door de behoefte om te winnen, zoals met bestrijders het geval is, maar door de behoefte om het geweld op te lossen. Als je dat laatste wilt zal je steeds proberen om zelf geweld te vermijden, terwijl het geweld dat je in uiterste nood gebruikt incidenteel en individueel zal zijn. Dat wil zeggen: samenhangend met een bepaalde situatie waarin jij verkeert en samenhangend met bepaalde personen die jou in die concrete situatie in je vrijheid en menselijkheid belemmeren. Een beroep op een algemene maatschappelijke situatie of op een bevel kan volgens mij nooit als argument gebruikt worden. Als je dus zou zeggen dat je politieagenten doodschiet omdat zij "handlangers van de machthebbers" zijn, of als je zou zeggen dat je Russen doodschiet omdat je daartoe "bevel" hebt gekregen, dan vind ik dat je fout bezig bent. Je bent in beide gevallen bezig iets anoniems te bestrijden en in beide gevallen is het de bedoeling dat je zult winnen op den duur. Om daarna je eigen macht in te stellen, want waarom zou je anders willen winnen? Je bent dan in een feite een machtzoeker die wil zien of de bestaande macht nog wel macht heeft om hem eventueel over te nemen. Ik denk dat verreweg de meeste bestrijders van machthebbers in de grond van de zaak machtzoekers zijn. Bij rellenschoppers en terroristen is dat erg duidelijk, niet voor niets zijn zij alleen maar dapper als zij opgaan in een anoniem collectief waarin elke verantwoordelijkheid voor eigen gedrag wegvalt. Precies zoals dat het geval is bij diegenen die zij bestrijden: de machthebbers, die immers nooit namens zichzelf bezig zijn en dus ook niet persoonlijk verantwoordelijk zijn. Ze behoren gewoon bij elkaar, de machthebbers en de bestrijders.

Maar als je de macht ontkent en van daaruit in een geweldsituatie terechtkomt, is er niets en niemand die jouw verantwoordelijkheid overneemt, omdat er voor jou geen macht bestaat. Je bent zelf verantwoordelijk en het eventuele geweld dat je moet gebruiken is een deel van je eigen leven. Het is nodig om de redeloosheid te doorbreken, maar niet om macht te verwerven. Het verzet van de zichzelf besturende mens beoogt het tegendeel van macht, het beoogt vrijheid.

Verantwoordelijk-1 ; Verantwoordelijk-2

No. 147- juni 1984

Bovenstaande tekst is geschreven: Door Jan Vis, filosoof.

Terug naar: de Startpagina

Naar bladwijzers:  Terroristen ; Hamlet sterft aan het verraad ; Verantwoordelijk-1 ; Verantwoordelijk-2 ; Verkiezingen ; Onverschilligheid ; De MACHT BESTAAT NIET ;

Naar andere artikelen: Kunnen moslims zich invoegen in de Moderne cultuur..? – aflevering no. 37, ; Abortus, de christelijke praktijken ; De Vrije Wil ; Godsdienst en Geloof ; God bestaat niet ; De verdedigers van de Godsdienst ; Evolutie of Creatie ; Veiligheid ; het zelfbeschikkingsrecht. ; Een korte schets van de “Menselijke Seksualiteit” ; De verloedering van de seksualiteit ; Briefwisseling -Incest ; Het toenemend belang van het Atheïsme ; De fundamentele intolerantie van de Godsdienst ; Bedreiging van het vrijdenken en het atheïsme ; Beschermingsrecht ; Waarom is de Islam als godsdienst tegen de Westerse Wereld..? zie no. 27. ; Toch nog een Theocratie- zie afl. 18 ; Onder MACHT versta ik… ; Ongewenst atheïsme- zie afl. 32 ; VRIJHEID, een duister begrip ; Een grens te ver (Israël) ; Verbieden van de godsdienst..?-zie afl. 21 ; Discrimineert / onderdrukt de Westerse Cultuur..? zie aflevering 60 / 61 ; Waarom is de Islam als godsdienst tegen de Westerse Wereld ..? zie no. 27 ; De Islam ; Het staat in de Koran- zie aflevering 36 ; De heilige wet-De Sjari’a ; Burqa, volg bladwijzer ; Kunnen moslims zich invoegen in de Moderne cultuur..? – aflevering no. 37 ; Het zelfbeschikkingsrecht ; Is er dan toch nog een GOD..? Hoe zit dat..? ; Individualisering ; Individualisering-Tomeloze verwarring-Collectieve krankzinnigheid_zie nr. 12 ; De Islam is met groot succes in opmars.-afl.18 ; Waar gaat het in de mensheid nu wezenlijk om..? ; Een dodelijke oorlogsverklaring aan de mens-afl.65 ; Geen GOD, wat dan..! ; Hoe zit het nou met God, Allah, Jahweh, Religies, etc. ; Bestaat GOD toch..? ; Jodendom en het christendom hebben een heldere intuïtieve basis, die teruggaat tot diep in de grijze oudheid. Hoe zit dat met de Islam..?-zie nr. 64 ; AGRESSIE ; Hoe herstel je HET GEZAG ; GEMOEDELIJKHEID/vriendelijkheid -zie A-afl.22 , B -De Filosoof en de Politiek en C -scroll naar 54 en 59 ; Nihilisme en Anarchisme als basis van het Atheïsme ; Discussie over Atheïsme - zie nr. 20 ; Moskeeën; de Islam is met groot succes in opmars-zie afl.18 ; Kan macht zich ten goede keren ; Uilenspiegel en de macht ; Ongehoorzaamheid ; Een alternatief bestuur ; Vernietiging van macht ; Tijl Uilenspiegel (Een beschouwing over Vrijheid en Liefde) ;

Artikel werd geplaatst in de uitgave "IN NIETS NEUTRAAL" van De Vrije Gedachte te Rotterdam.

Aangezien de filosofie er niet is voor enkele bevoorrechten, maar juist voor alle mensen, is het citeren uit dit artikel zonder meer toegestaan. Bronvermelding wordt echter wel op prijs gesteld.

Bovenkant document

 

website analysis
website analysis

website analysis
online hit counter