Terug naar VOLUBILIS


MOZAÏEKEN IN VOLUBILIS
en andere bezienswaardigheden





De mozaïeken bevinden zich op de vloeren van sommige woonhuizen. Hier is een plattegrondje van Volubilis met de belangrijkste woonhuizen. (Voor andere, zeer fraaie plattegronden, zie de hiervolgende noot.) [*] .


alt




In het onderstaande volgen we de nummering van het bovenstaande kaartje.
We maken een virtuele wandeling door Volubilis, waarbij we ons concentreren op de mozaïeken.


(1): We staan voor de stadsmuur van Volubilis en we gaan bij de ingang naar links. Onderweg zijn we een paar Punische en Libische inscripties tegengekomen (zie aparte bladzijde 'Puniërs en Libiërs').
(2): We betreden de cardo (dwarsstraat) [*]; onder een golfplaat. Vervolgens zien we het eerste huis met mozaïeken:

(3): Huis van Orpheus (LP 324 nr 30):

(3a): Negen dolfijnen. Rechthoekig mozaïek, links van de ingang [*]. .
(3b): Orpheus-mozaïek, in het tablinum (werkvertrek), dat uitkijkt op de binnenplaats) [*].


alt





Orpheus bespeelt zijn lier "in het midden van een cirkel (rouwend om de tweede en definitieve dood van zijn bruid Eurydice), terwijl de wilde dieren ontroerd toeluisteren (Ovidius, Metamorphosen, X 1-161); vogels met kantharoi (bekers) en manden met fruit, in hoekvullingen. (Ashmole nr 4.) Mozaïeken met Orpheus komen vaak voor, zowel in als buiten Afrika. Ze geven de kunstenaar de gelegenheid om veel wilde dieren uit te beelden. Een van de afgebeelde dieren op het Orpheus-mozaïek in Volubilis is de inmiddels uitgestorven Atlas-beer. Ook de olifant is inmiddels uitgestorven in Noord-Afrika.
(3c): Een rechthoekig mozaïek, gelijkend op nr 3c. Waterdieren (dolfijnen, inktvis, een schaaldier, een sidderaal (?), een platvis en nog wat vissen) en een persoon op een zeepaard. Mogelijk betreft het Amphitrite (de vrouw van Poseidon) op haar 'wagen' in de zee, maar het kan misschien ook een Nere´de zijn. [*]..



We passeren ...
(4): De
thermen, gewijd aan keizer Gallienus (260-268, uit de vervalperiode van het Romeinse rijk). Thermen waren een soort badhuis of sauna (of hammam) met koud en warm water. (LP 324 nr 27.) Er waren meer thermen in Volubilis, zoals in praktich iedere Romeinse stad.
(5): Een gereconstrueerde oliepers voor olijfolie (LP 324 nr 26). Het welvarende Volubilis leefde van de export van landbouwproducten, zoals olijfolie, graan en wijn. (Plaatje en heldere uitleg in "Capitool", 204-5; LP 324 nr 26; de stad Meknes staat nog steeds bekend om de handel in olijven en wijn, zie "Capitool", 185.)


Zodoende komen we in het centrum van de stad, met ...
(6): Het Capitool LP 324 nr 25).

alt



Zoals gebruikelijk in Romeinse steden had ook Volubilis een hooggelegen tempel voor de Trias Capitolina (Juppiter, Juno en Minerva). Voor de hoge trap staat het altaar. Het is (in deze versie) gebouwd in 218nC, ttv keizer Macrinius, de Noord-afrikaanse moordenaar en opvolger van Caracalla
(Op de achtergrond zien we het witte bergdorp Moulay Idriss. In dit pelgrimsoord ligt de gelijknamige stichter van de eerste islamitische dynastie van Marokko begraven; hij was vanuit Damascus naar Volubilis gevlucht en stierf in 791 nC (Obdeijn 41-42).)
(7): De Basilica (LP 324 nr23).



Een gebouw dat dienst deed als marktplaats en gerechtsgebouw op hete dagen, zoals ook de basilica's aan weerskanten van het Forum in Rome.
(8): Het opvallend kleine Forum (een marktje of macellum). (LP 324 nr 22; zie ook "Capitool", 205.)

In deze buurt zijn een aantal stèles te zien, waaronder de beroemde inscriptie over Marcus Valerius Severus (zie bv. "Capitool", 205 en bladzijde Latijnse inscripties). Op bovenstaande foto van de Basilica zijn de stèles zichtbaar (rechts, bij de toeristen).


(9): Huis van de desultor (of "atleet"): :

alt



(9a): Een desultor (sportman die op en van een paard springt; in dit geval bij wijze van karikatuur achterstevoren een ezel). Hij heeft een kantharos, een beker met grote oren als overwinningsteken, in zijn hand; ook de sjerp is een overwinningsteken [*]. .
(9b): Visserij-scène
.

(11):
De triomfboog van keizer Caracalla. Volgens de inscriptie boven het monument uit het jaar 217 nC. Bevat ingelegde kopjes van keizer Caracalla en zijn moeder, de Syrische priesteres Julia Domna (tussen de zuilen). Caracalla's vader was de belangrijke Noord-afrikaanse keizer Septimius Severus. (Foto's in CR 196 en LP 325.) Oorspronkelijk heeft er een beeldengroep met een vierspan bovenop het monument gestaan, zo bewijst de inscriptie. Caracalla wordt hier bedankt voor een "bijzonder grote gunst", mogelijk het verlenen van algemeen burgerrecht voor alle vrijgeborenen in het Rijk (212 nC, Constitutio Antoniniana).


alt


Niet ver van de triomfboog zijn ook de resten van een aquaduct te zien (CR 202-203), dat parallel aan de decumanus (hoofdweg) liep en dat de Noordelijke Thermen (LP 324 nr 17) en de bronnen (LP 324 nr 12) van water voorzag.
We slaan nu de decumanus (hoofdweg) in, zie plattegrond.

(13): Huis van de Efebe: (LP 324 nr 15)

(13a): Bacchus op een zegekar, omringd door twee panters. Het mozaïek is beschadigd
[*]. De zegetocht van Dionysos is een geliefd onderwerp voor antieke moza´eken (Hamdorf 103-107, Moormann & Uitterhoeve 200, Ashmole e.a.)
(13b): Medaillons met vis rond centraal paneel met Nereïde op zeepaard [*].

(15): Huis van de ruiter:

(15a): Bacchus ontdekt Ariadne (= Ashmole nr 5).

alt



De jonge Bacchus is herkenbaar aan de wijnranken rond het hoofd. Ariadne is half zichtbaar; Eros bevindt zich tussen beide geliefden in; de scène speelt zich af op het eiland Naxos, waar Ariadne zojuist door Theseus verlaten is na het avontuur met de Minotaurus. Zij wordt door Dionysos naar de Olympos meegenomen .
(Overzichtsplaatje op speciale site over afbeeldingen Dionysos en Ariadne; typ ctr-f "Volubilis".)


(17): Huis van de werken van Hercules:

(17a): Geometrische motieven. [*]
(17b): Hercules-mozaiek in triclinium. Met de roof van Ganymedes door Juppiter in het midden. Werken van Hercules, afgewisseld door de Vier Seizoenen. (Ashmole, nr 6a.)

Er zijn in totaal 12 plaatjes, waarvan twee (x) en (g) onduidelijk. Twee plaatjes ((d) en (f)) hebben geen betrekking op een "werk". Zodoende zijn er acht plaatjes over die wel betrekking hebben op een "werk".

(x) (a)


(b) (c) (d) (e)


(f) (g) (h) ( i)


(j) (k)



rij 1: (x) leeg plaatje (zwart) (a) Hercules doodt de Hydra (veelkoppige slang) met brandende pijlen (werk 2) Daartussen: jongenskop en zwart vierkant (vier jaargetijden)
rij 2: (b) Hercules wurgt de rechtopstaande Nemeïsche leeuw (werk 1) (c) Hercules rooft de gordel van Amazone-koningin Hippolyte; hier grijpt hij haar bij de haren (werk 9) (d) Hercules tilt de worstelaar Antaios op (zoon van de Aarde en machteloos bij verlies van contact met haar) en wurgt hem (hoort bij werk 11) (e) Hercules draagt het Erymantische everzwijn naar koning Eurystheus, die zich (hier) van schrik in een vat verstopt. (werk 4). (De schijnbare hoorns zijn voorpootjes, zie parallelplaatjes op mozaïeken en vazen. Onder het lijf van het everzwijn is de leeuwevel zichtbaar, met de kop links van de billen van Hercules. NB: dit plaatje wordt door sommigen ten onrechte voor de stier van Kreta gehouden, waarschijnlijk vanwege de schijnbare hoorns.) midden: Ganymedes wordt door een verliefde Zeus (in de gedaante van een adelaar) meegenomen naar de Olympus.



rij 3: (f) Hercules knijpt als klein jongetje twee slangen fijn (geen onderdeel van de twaalf werken van Hercules) (g) -- (onduidelijk plaatje) (h) Hercules in gevecht met (ogenschijnlijk) de stier van Kreta (werk 8). Er ligt een onduidelijk 'aapje' op de grond; misschien is dit het leeuwevel (vgl. plaatje (e)). (i) Hercules reinigt de Augiasstal door er twee rivieren doorheen te leiden. Daartussen: vierkant portret man en vierkant portret vrouw (vier jaargetijden)
rij 4: (j) Hercules trekt de driekoppige hellehond Cerberus als een braaf hondje met zich mee uit de onderwereld; let op de staart in de vorm van een slang (werk 12). (k) Hercules schiet de Stymfalische vogels neer (werk 5).


alt



(19): Huis van Bacchus en de vier seizoenen:

(19a): Bacchus en de vier seizoenen. "Achthoeken met Dionysos, Ariadne en Bacchanten, omrand door een cirkel waarin hoofden van Seizoenen and Eroten met seizoenen-attributen." ( Ashmole nr 3i.; mooie detailafbeelding Bacchus, met blote piemel, in "Capitool", p184.)



alt



(19b): "Twee panelen met in het midden een Gorgo-hoofd en vrouwenhoofd" ( Ashmole nr 3ii.; nog een plaatje; overzichtsplaatje, typ ctr-f "Bacchus".)



(20): Huis van de badende nimf:

(20a): Paneel met Diana en Actaeon
(linksonder op de bladzijde).

alt



Niet te verwarren met mozaïek nr 23d hierboven! Actaeon was de jager die per ongeluk de godin Diana (Artemis) in het oog kreeg terwijl ze zich in de vrije natuur baadde. Zij veranderde hem voor straf in een hert; hij werd door zijn eigen honden verscheurd. Op dit mozaïek is Diana niet zichtbaar, maar Actaeon wel ("Instituto"). Op het mozaïek zelf zit Actaeon nog zonder gewei rechtsonder naar Diana (linksonder[) te kijken. Boven zijn hoofd zie je een kleinere Actaeon, met gewei, als vooruitwijzing naar de dingen die komen gaan. [*].


(23): Huis van (het gevolg van) Venus:

In dit huis zijn de beelden van Juba II en Cato Minor gevonden, nu in het museum in Rabat. (Zie bladzijde "Beelden en munten")
(23a): Zeevaart van Venus (nu in museum in Tanger). [Noot.]
De zogenaamde Navigium Veneris. Venus in boot, geroeid door Nereïden, omgeven door Nereïden op zee-monsters en eroten. (Ashmole nr 2g.)



(23b): Bacchus en de vier seizoenen, als vrouwen uitgebeeld (zie ook 14), in slechte staat. (= Ashmole nr 2b, kamer 10.)
(23c): Roof van Hylas door nimfen.

alt



Hylas was met de Argonauten op zeereis; neemt onderweg een pauze om water te halen bij een bron (let op de kantharos, beker); wordt dan door nimfen gegrepen en meegevoerd. Aan weerskanten panelen waarop een Eros met een zweep gestraft wordt door andere eroten, in het amphitheater. (Ashmole nr 2ci.)
(23d): Diana en nimfen in bad.

alt



De pijl en boog van Diana zijn in de boom opgehangen. De nimf links heeft een rode handdoek. Linksboven spuit het gevleugelde paard Pegasus water. Rechtsboven is een man zichtbaar, mogelijk Actaeon. Zelfde plaatje in "Capitool", p203. (Zie voor een vrijwel identieke afbeelding "het huis van de nimf", nr 20a.)
(23e): Geometrische patronen; Eroten voeden vogels. (Ashmole nr 2a, kamer 9.)
(23f): Paneel met kat die rat vangt; inscripties: "luxurius cullas" (?) en "vincentius enicesas" (Grieks-Latijnse woordspeling: "Winny, je hebt gewonnen"). (Ashmole nr 2e.)
(23g): Paneel met vogelcircus in het peristilium. Wagenmenners besturen wagens getrokken door vogels. (Ashmole nr 2f.)



(24): Huis van de Nereïden:

(24a): Bassin. Nereïden op zeemonsters; hoofd van Oceanus op een muur. ( Ashmole nr 7.)
Misschien gaat het om dit plaatje, waar een manspersoon met zeemonsterstaart (Triton? ) zich op de golven laat flankeren door een leeuw en een paard met net zulke staarten; hij houdt de de leeuw aan de teugels. "Instituto" heeft het over zes Nereïden (vrouwen), die zeemonsters berijden in de vorm van een leeuw, een paard, een koe, een tijger, een panter en een onbekend dier ("5. Nereidas").




[*]


Algemene opmerkingen


Olympische goden worden zelden afgebeeld, zoals dat ook zelden het geval is bij andere Noord-afrikaanse mozaïeken. De enige uitzonderingen zijn de oorspronkelijke halfgod Bacchus (van de wijn) en de godin Venus (van de liefde), die als allegorieŰn kunnen worden opgevat. De triomfocht van Bacchus wordt negen keer in Noord-Afrika aangetroffen (Ashmole). De glorieuze boottocht van Venus is een variant van het type 'Nereïde op zeemonster' (Ashmole 155 en hieronder).
De halfgod Hercules en de sterfelijke Orpheus worden vaak op moza´eken afgebeeld. Er bestond in de Romeinse oudheid een mysteriecultus van Bacchus en van Orpheus, maar het is geenszins noodzakelijk om de moza´eken religieus te duiden. Ook de afbeelding van Ariadne (met Bacchus) heeft waarschijnlijk niets met de 'hemelvaart' van de ziel te maken, zoals elders en later vaak wel het geval is. (Zie hierover Ashmole e.a.)
Ariadne en Ganymedes (middenin het Hercules-mozaïek) zijn mensen die met de godenwereld in aanraking komen, en wel op een erotische manier. Misschien hebben de afbeeldingen ook te maken met 'menselijke deugd, door de goden beloond'.
Het Orpheus-thema geeft de kunstenaar, zoals gezegd, de gelegenheid om veel mooie dieren uit te beelden. De afbeeldingen van 'Bacchus en Ariadne', 'Diana en Actaion' (tweemaal), 'Zeus en Ganymedes' en 'Hylas en de nimfen' lijken duidelijk een erotische lading te hebben (zoals in het Huis van Venus bijna alle afbeeldingen met erotiek te maken hebben.)

In Noord-afrikaanse mozaïeken komen vaak maritieme fantasie-tafereeltjes voor die "Nereïden" of "Venus" of "Amphitrite" (de vrouw van Poseidon) "op zeedieren" genoemd worden. (Moormann en Uitterhoeve p458. Ashmole 155vv.) Deze plaatjes hebben weinig met de Grieks-Romeinse mythologie te maken, maar des te maar met het zeeleven, zoals ook blijkt uit de afbeeldingen van bestaande vissen en andere zeedieren.


Hercules wordt vaak afgebeeld op Noord-afrikaanse mozaïeken. Men zou zich kunnen voorstellen dat Hercules als onderwerp extra populair was omdat sommige van zijn avonturen zich (naar verluidt) in de omgeving hadden afgespeeld. Dit lijkt niet het geval te zijn. Opvallende afwezigen zijn immers Geryoneus (die op een eiland bij Spanje woonde), de Zuilen van Hercules en de Hesperiden (dochters van Atlas!); zie ook Robert Graves, Greek Myths dl2 p132vv. Overigens zijn twee plaatjes (zoals bekend) niet meer herkenbaar, zodat we voorzichtig moeten zijn met het trekken van conclusies.


LITERATUUR:


Ashmole, B & J Boardman & M Robertson: The mosaics of Roman North Africa. 1978. (Op p 277 staat een overzicht van de mozaïeken in Volubilis.)
"Capitool": Rachida Alaoui e.a: Capitool reisgidsen. Marokko. (2003, vertaling.) "De gids die laat zien waar andere alleen over schrijven."
CR = Capitool Reisgidsen, zie voorgaande.
Hamdorf, W.H.:
Dionysos, Bacchus. Kult und Wandlungen des Weingottes.
"Instituto" = website van het Instituto Severo Ochoa, onder het kopje "Volubilis-Meknes y Fes" (Spaanstalig).
"Lonely Planet" = B. Mayhew & J. Dodd: Morocco (reisgids in de serie Lonely Planet), 6de druk 2003 (oorspr. 1989).
"LP" = Lonely Planet, zie voorgaande.
Moormann, E.M. & W. Uitterhoeve: De klassieke mythologie in de kunst. Van Achilles tot Zeus. Herdruk 1995.
Risse, M.: Volubilis. Eine römische Stadt in Marokko von der Frühzeit bis in die islamische Periode. 2001. (ctr-f "Volubilis")
Thouvenot, R.: Volubilis


VOOR VERDERE STUDIE:

Chatelain, L: Mosaiques de Volubilis. PSAM i, 1935, pp 1-8;
Limane, H. & R. Rebuffat & D. Drocourt: Volubilis, de mosaïque à mosaïque (typ: ctr-f "Volubilis" of "Walili").
Thouvenot, R.: La maison d'Orphée à Volubilis, PSAM vi, 1941, pp 42-6, fig. 1)(Ashmole, p 135)
Thouvenot, R.: La Maison aux travaux d'Hercule. PSAM viii, 1948, pp 69-108.



NOTEN:


[Bij inleiding, over plattegronden:] Mooie drie-dimensionele plattegrondjes zijn te vinden in "Capitool", 202-3 (ruïnes) en 204 (reconstructie). Er is ook een overzichtelijk plattegrondje in Lonely Planet, 324. Een geweldig overzicht wordt geboden door een site van de Franse overheid, met allerlei doorklikmogelijkheden. [Terug]



(Bij cardo:) Ongeveer hier, bij nr 1, ligt volgens Lonely Planet (324, nr. 31 en 326) een "female corpse".

[Bij 3a:] Dit mozaïek ontbreekt in Ashmole, maar wordt wel genoemd in bv "Instituto". [Terug]





[Bij 3b:] Het Orpheus-mozaïek staat volgens Ashmole in een aparte ontvangstzaal (triclinium of oikos) voor feestjes. (Ashmole 135.) [Terug]





[Bij nr 3c:] Over 'Amphitrite'. Dit mozaïek wordt (net als 3a) niet genoemd in Ashmole, maar elders wel. "Instituto" ontwaart in het peristylium (achtertuin met vijver en zuilen) een mozaïek met "vissen, schaaldieren en een zeepaard", maar zonder berijd(st)er. Ook "Capitool" (p204) spreekt van een "iets verzonken vijver versierd met een mozaïek met tritons, inktvissen, dolfijnen en andere zeewezens" bij het huis van Orpheus. Volgens Thouvenot (p48v) zien we een beschadigd mozaïek met Eros en Triton; volgens Risse (p90) een sidderrog, een morene en dolfijnen. Dergelijke afbeeldingen kwamen veel voor. Amphitrite en Venus zijn hier niet altijd goed te onderscheiden (Ashmole, p155vv, 268 "Setif".) Misschien wordt hier zelfs wel een Nere´de afgebeeld, zie Moormann & UItterhoeve, 456-459.) Zie over dit alles de Algemene Opmerkingen onderaan deze bladzijde. Terug







[Bij nr 9a:] Het mozaïek van de
desultor schijnt te ontbreken in Ashmole, maar komt wel voor in o.a. "Capitool" (p 205, plaatje en uitleg) en "Instituto". Ook mozaïek (9b) (visserij-scène) ontbreekt in Ashmole. [Terug]





[Bij nr 13b:]
Nereïde op zeepaard. Merkwaardig. Is hier sprake van verwarring met 3c "Amphitrite"? Zie Ashmole ea p227.
Terug







[Bij nr 17a:] Ashmole observeert: "Basin, surrounded by black-and-white apotropaic and magical signs: kantharos, tridents, laurel branches, swastikas, dolphins, fish,sea-monsters, etc." (Ashmole nr 6b.)
Terug






[Bij ...] Volgens Ashmole in het triclinium.
Terug






[..] De triomf van Dionysos komt negen maal voor op mozaïeken in Noord-Afrika. In Sousse is er een Bacchus met vier tijgerinnen. Elders ook mozaïeken met Dionysos Pais ('als kind') op een luipaard. (Ashmole 181-2.)
Terug













[Bij 20a]: Ashmole nr 8.
Diana en Aktaion zijn ook in Timgad te zien (Ashmole p44. 170-7).
Terug







[Ook het bijschrift "rydwan Amfitriona" is raadselachtig. Amphitryon, de man van Alkmene (moeder van Dionysos/Bacchus) lijkt niets met zeemonsters te maken te hebben. Is er sprake van verwarring met Amphitrite, de vrouw van Poseidon? (Zie nr 3c.) Terug