Pierre Teilhard de Chardin,

Een man van geest en toekomst

Gerrit Teule (red)

Uitgeverij Aspekt

ISBN 978 94 61539212                            Beoordeling door Wim de Vrij, C.G.Jung Vereniging

Het boek Pierre Teilhard de Chardin,, een man van geest en toekomst, is geschreven door enkele leden van de Haagse Teilhard Studiegroep, te weten: Paul Revis, Eric Bruijnis, Johan Gosens, Peter Renaud en Gerrit Teule (eindredacteur). Het thema van het boek is de bewustzijns- evolutie van Teilhard de Chardin en zijn betekenis in onze tijd.

Na een schets van het leven van Teilhard wordt zijn evolutie- theorie beschreven. Vervolgens wordt Teilhards theorie tegen het licht gehouden van de moderne wetenschap. Ook wordt de verhouding tussen wetenschap en religie bij Teilhard de Chardin nader uitgewerkt.

Bewustzijnsevolutie

Teilhard heeft een integrale evolutieleer ontworpen. Hij ziet het gehele tijdruimte continuüm als één totale evolutiebeweging. Hierdoor komt een nieuw perspectief op de filosofische vraag naar de verhouding tussen worden en zijn. Tevens zet hij met zijn theorie een stap op metafysisch terrein. Hij bedient zich van de wetenschappelijke methode van extrapoleren: het dóórtrekken van tendenties naar de toekomst en/of het verleden. Voorbeeld daarvan is de beschrijving van de ontwikkeling van de gehele mensheid (= noögenese) en de uiteindelijke extrapolatie daarvan in - wat hij noemt - het Punt Omega (dit als eindpool van het Punt Alfa waarin het heelal ontstond - the Big Bang). Tijdens de expansiefase verspreidde de mensheid zich over de aarde. In gunstige leefgebieden ontwikkelden zich culturen tot een hoog niveau, maar die hadden geen contact met elkaar. In de daarop volgende compressiefase is er wel contact en dit neemt zelfs toe, evenals de drukwerking. De mensheid wordt nu gedwongen zich intensiever te organiseren. Organisatie zonder centrum is niet denkbaar. Teilhard concludeert dat de toekomstige ontwikke- lingen van de mens convergeren en uiteindelijk samenkomen in het Punt Omega: Het punt waarin de mensheid het hoogste bewustzijn heeft bereikt. Een punt waarin een hoger kritische suprareflectie is. Teilhard laat zien dat hoe com- plexer de materie zich organiseert, hoe hoger haar graad van ‘verinnerlijking’ (= interioriteit) is. Met de evolutie van de complexe hersenen ontwikkelt zich niet alleen de interioriteit van het bewustzijn, maar ook die van het zelfbewustzijn. Teilhard komt in het licht van deze wetmatigheid complexiteit-interioriteit tot de conclusie dat de mens de voor- naamste vrucht is van de evolutie.

Bacteriën en bewustzijn

Bacteriën zijn de vertegen- woordigers van het beginnende leven op aarde. Ze zijn de langst bestaande levende bewoners van onze planeet. In het kader van een evoluerend bewustzijn is de vraag interessant of bacteriën zoiets als bewustzijn hebben. Bacteriën zijn eencellige diertjes op de laagste trap van de evolutie, ze hebben nog geen kern met DNA. Het DNA ligt verspreid in de cel. Bacteriën kunnen de omgeving verkennen met chemische signalen, kunnen elkaar signalen geven en met elkaar samenwerken. Zij beschikken over, hoe rudimentair ook, een geheugen, zij kunnen een doel stellen en hebben een aanzet tot intelligentie. Tevens maakt het boek duidelijk dat er aanwijzingen zijn die duiden op een vorm van bewustzijn. Het is aannemelijk dat vanuit de evolutie van eencellige naar meercellige, naar steeds complexere vormen van leven,  zich tevens een meer uitgebreide en complexere vorm van bewustzijn heeft kunnen ontwikkelen. (verder lezen)