In de Republiek Kyrgyzstan leven vertegenwoordigers van verschillende etniciteiten: Kirgiezen, Russen, Oezbeken, Kazachen, Tadzjieken, Oejgoeren, Doenganen, Joden, Duitsers en vele andere. Deze volkeren verschillen onderling sterk, zo hebben ze verschillende geloofsovertuigingen en behoren ze tot verschillende taal- en cultuurfamilies. Enkele bevolkingsgroepen leven al eeuwenlang naast elkaar.

Hoofdpagina
Reizigersadvies
Leestips
Bishkek
Veiligheid
Natuur
Kirgiezen
Geschiedenis
Volksspelen
Links

FOTOGALERIJEN:
Landschappen 1
Landschappen 2
Landschappen 3
Mensen 1
Mensen 2
Mensen 3
Issyk-Kul (strand)
Zwart-Wit
Overig

VERHALEN:
Autotour
Vierluik

WIE ZIJN TOCH DIE KIRGIEZEN?

De Kirgiezen stammen van een oud volk. De oude Kirgiezen leefden behoorlijk ver van het territorium van het huidige Kirgizstan vandaan: in het Jenisej-dal van Zuid-Siberie. De geschiedenis van de Kirgiezen is erg verwarrend. We hebben hierover een kort historisch overzicht geschreven.

Kirsten wordt vaak gevraagd om het uiterlijk van Kirgiezen te beschrijven. Kirgiezen zijn van het Mongoloide type. Ze zijn vaak klein van stuk, hebben de bouw van cavaleristen (O-benen), een licht getinte huid en vaak brede jukbeenderen. Hoewel de meesten stijl, zwart haar en donkerbruine ogen hebben, kom je af en toe blauw-ogige en roodharige types tegen, zoals de oude Kirgiezen beschreven worden.

Kleine diaspora's van Kirgiezen zijn te vinden in Oezbekisten, Kazachstan, Tadzjikistan, Rusland, China, Afghanistan en Pakistan, Turkije en de Verenigde Staten van Amerika.

Hoewel het hedendaagse leven van de Kirgiezen grote veranderingen heeft ondergaan, zijn ze van oorsprong steppe-nomaden. Hun hoofdbezigheid was altijd veeteelt. Kirgiezen hielden schapen, geiten, koeien, yaks, kamelen en domme ezels met grote oren. Een verhaal apart verdienen de paarden. Het leven van Kirgiezen is van de wieg tot het graf met dit dier verbonden. Kinderen leerden paardrijden vanaf drie- of vierjarige leeftijd. In sommige gebieden van het land gebeurt dit nog steeds.
Van merriemelk wordt een bijzondere drank gemaakt: koemys. Misschien is het verstandig te waarschuwen dat de eigenaardige smaak van koemys vaak niet voldoet aan de verwachting waarmee hij aangeprezen wordt. Als je deze gefermenteerde melk zelden of nooit drinkt, kan hij je misselijk maken of hoofdpijn bezorgen. Trek geen overhaaste conclusies! Het is een wonderlijke drank, maar om hem echt te leren waarderen, moet je eraan gewend raken - en dus oefenen...

Eeuwenlang hielden Kirgiezen vee en leefden het hele jaar rond in hun joerta. Een joerta is de traditionele woning van nomadenvolkeren in Centraal Azie (Kazachen, Mongolen, Toevijnen en dergelijken). De joerta heeft van bovenaf gezien een ronde vorm en bestaat uit een houten geraamte dat overtrokken is met vilt. De binnenkant is bedekt met tapijten. De levensomstandigheden zijn behoorlijk Spartaans, maar een groot voordeel van dergelijke huisvesting is de mobiliteit. Voor oorlogszuchtige nomaden, die de Kirgiezen vroeger waren, was dat van doorslaggevende betekenis. Een joerta kan heel snel gedemonteerd worden, klaar voor expeditie. Sommige Kirgiezen leven tot op de dag van vandaag in joerta's. 's Zomers trekken zij met hun kuddes naar de djailoo, de bergweiden. In tegenstelling tot vroeger tijden, wonen deze semi-nomaden 's winters tegenwoordig in de huizen van hun familieleden in de dorpen. Deze zijn altijd in de dalen gebouwd.

Kirgiezen, in het bijzonder de bergbewoners, blinken uit in gastvrijheid. Volgens nomadengebruik is elke reiziger, zelfs een volslagen onbekende, je gast. En een gast moet tevreden gesteld worden, je mag hem niets ontzeggen. Hoezeer een gastheer ook in beslag wordt genomen door zijn eigen problemen, geen aandacht besteden aan een gast wordt als teken van ongemanierdheid opgevat. Ouderen vertellen dat het vroeger de gewoonte was om een toevallige gast alles te geven dat hij prees.
De gastvrijheid van herders in de zomerweide doet je soms versteld staan. Hij nodigt een verdwaalde toerist uit in zijn joerta en geeft hem koemis te drinken, verzorgt een warme maaltijd en stelt hem voor om te blijven logeren. Als de mogelijkheid er is, krijg je een paard te leen en laat men je de plaatselijke bezienswaardigheden zien. Ik heb het een paar maal meegemaakt dat een herder zich verontschuldigde en zich werkelijk schuldig voelde als toeristen of alpinisten hem onvoorbereid aantroffen en hij niets te eten aan kon bieden, hoewel hij ze voor het eerst en misschien wel voor het laatst zag. Helaas verdwijnt dit mooie gebruik geleidelijk en is het in veel gebieden al vergeten.

Het overgrote deel van de Kirgiezen noemt zichzelf moslim. Daarmee houdt hun islamitische inborst dan ook op, aangezien de meeste Kirgiezen over de postulaten van deze religie slechts een zeer vluchtig begrip hebben en zelfs niet kunnen bidden. Velen gebruiken met veel genot alcohol en onthouden zich evenmin van andere pleziertjes des levens... Apart soort Islam.

De Kirgizische taal behoort tot de groep van Turkse talen, waartoe onder andere ook het Turks, het Tataars, het Oezbeeks, het Kazachs behoren. Het merendeel van de Kirgiezen beheerst het Russisch, stedelingen spreken deze taal zelfs vaak accentloos. Het Kirgizische alfabet is gebaseerd op het Cyrillische, maar heeft drie aanvullende symbolen. Vroeger werd het Latijnse en het Arabische schrift gebruikt, en nog eerder, in de Middeleeuwen, had men het runenschrift. Omdat Kirgiezen eeuwenlang een nomadisch bestaan leidden, hadden ze nauwelijks schrift nodig. Deze omstandigheid heeft een stempel gedrukt op het karakter van de taal. Zo is de Kirgizische taal slecht aangepast aan gebruik voor officiele documenten, voor wetenschap en techniek. Voor deze doeleinden wordt vaak Russische terminologie gebruikt. Maar ook buiten deze terreinen wordt in geschreven taal vaker het Russisch gebruikt. In de spreektaal is het Kirgizisch juist weer zeer ontwikkeld en rijk aan literaire uitdrukkingskracht. Er bestaan bijvoorbeeld tientallen woorden die verschillende gezichtsuitdrukkingen weergeven met fijnzinnige nuances voor het brede scala van de menselijke mimiek. Ook is de 'paarden'terminologie prachtig uitgewerkt, van beschrijvingen van de tekening van het dier tot het karakter van zijn bewegingen. Vaak worden allerlei spreekwoorden of gezegden en treffende vergelijkingen.
Mondelinge volkskunst was altijd hoog ontwikkeld, maar werd in de periode voor de Revolutie door bijna niemand opgetekend. Zo zijn talloze juwelen van de Kirgizische poezie reddeloos verloren gegaan. De poezie droeg een 'eenmalig' karakter en was gebaseerd op de improvisatie van akyn (zanger/dichter). Het hoogste aanzien binnen de Kirgizische poezie genoot de teukmeu-akyn, hetgeen letterlijk betekent: 'hij uit wie de woorden vloeien'. Deze persoon had geen tekst voorbereid en improviseerde volledig. Aparte vermelding verdient het volksepos Manas. Dit genre stamt uit de tijd van de heidense Middeleeuwen. Manas neemt een zo prominente plaats binnen de Kirgizische cultuur in, dat hij niet zomaar een mythische held genoemd mag worden en het epos niet slechts een verhaal.
Manastji zijn vertellers van het epos. Mensen verzamelen zich rond de verteller, die luid en emotioneel begint te zingen (hoewel de monotone kadans van zijn woorden nauwelijks zang genoemd kan worden) en daarbij heftig gebaart. Op het eerste gezicht lijkt dit op een sjamanistisch ritueel, maar dat is het niet. Terwijl hij zijn verhaal vertelt, raakt de manastji in een soort trance. Er zijn meestervertellers geweest die in hun verhaal urenlang (!) welbespraakt het interieur van een joerta konden beschrijven.

Van de traditionele kleding van de Kirgiezen is het kegelvormige mannenhoofddeksel de kalpak misschien wel het wijdst verspreide element. Kirgiezen noemen zichzelf vaak ak-kalpak, wat letterlijk betekent: 'witgekalpakte'. Kalpaks worden van vilt gemaakt en versierd met gestikte ornamenten. Andere soorten traditionele klederdracht worden bijna nergens meer gedragen, maar elke oude vrouw heeft in haar bruidskist wel wat zilveren sieraden van haar grootmoeders verborgen, met de hand geappliceerde jurken en nog veel meer.

De echte Kirgizische keuken is niet erg veelzijdig. In het rantsoen van de nomaden voert vlees, vet vlees, de boventoon. De Kirgiezen schertsen dat zij qua hoeveelheid verorberd vlees per hoofd van de bevolking de tweede plaats op de wereldranglijst innemen - na de wolven. De Kirgiezen zijn dan ook uitmuntende vleeskenners. Ze kunnen witte - van zwarte schapen onderscheiden, net als het geslacht van het dier en de omgeving waar het geleefd heeft - een schaap uit het dal smaakt op hun tong anders dan een schaap uit de bergweide. Maar het dagelijks leven is veranderd en men eet lang niet elke dag meer vlees. Aardappelen en deegproducten zijn gebruikelijker etenswaar geworden.
Ik heb vaak de reactie kunnen zien van mensen die voor het eerst bij Kirgiezen op bezoek zijn. Om te beginnen, wordt er laat gegeten. De vermoeide en hongerige gast stort zich op het voorgerecht en is al verzadigd bij het eerste kopje thee vooraf. Vervolgens dient de gastvrouw de tweede gang op en de gast ziet zich genoodzaakt zijn portie op te eten. Daarbij komt nog eens dat hem of haar bordje steeds opnieuw gevuld wordt met de vetste en grootste stukken vlees. Dit als teken van respect. Hierna volgt de derde gang, waar geen gaatje meer voor over is, en een uurtje later de vierde. In de tussentijd wordt thee gedronken.
Het hoogtepunt is het moment dat het gerecht met de gerookte en gekookte schapenkop (met uit-stekende oortjes) wordt opgediend. Als jij dit vreemde maal voorgeschoteld krijgt, verheug je dan, want dit is slechts de meest gerespecteerde gast gegund. Snijd er stukjes af en eet ervan alsof er niets aan de hand is, het is erg lekker! Het is gebruikelijk om de oortjes aan de kinderen te geven, opdat ze beter luisteren, en de ogen te delen met een vriend, om ervoor te zorgen dat hij genoeg aandacht aan je besteedt. Ik verwijs de liefhebber naar het interessante artikel van Almaz Kalet, De traditionele culinaire tradities in Osh, het zuiden van Kirgizie.

Net als andere Centraalaziatische volkeren hebben de Kirgiezen een wijze gewoonte behouden: eerbied voor ouderen. Opa's en oma's krijgen waardering en aandacht tot aan hun dood. Geen enkele zichzelf respecterende Kirgies zal zijn ouders in een bejaardentehuis plaatsen. Voor de oudjes zorgt meestal hun jongste zoon, die met zijn gezin in zijn ouderlijk huis blijft wonen en dit van zijn ouders erft.
De familierelaties van Kirgiezen zijn wat anders dan van die van Europeanen. Zelfs achternichten of -neven, oudtantes en -ooms behoren tot de kern van je familie en ken je niet slechts bij naam. Het is gebruikelijk dat je niet alleen contact met ze onderhoudt, maar dat je elkaar ook actief helpt en deelneemt aan de belangrijke gezinsgebeurtenissen. Doe je dat niet, dan kun je rekenen op wrok en onbegrip. Dergelijke opvattingen zorgen ervoor dat een Kirgies vrij veel naaste familieleden heeft en hier behoorlijk wat rompslomp bij komt kijken. Stel je bijvoorbeeld voor dat vandaag de schoonvader van een broer of zus van je overlijdt, een achternicht zojuist een kind heeft gekregen en een neef in het huwelijk treedt of z'n been breekt, om maar wat te noemen. Kortom: het leven van een Kirgies is niet eenvoudig.
Toch heeft het ook zo z'n voordelen: mensen staan in voortdurend actief contact met elkaar, zodat voor psychologen in Kirgizstan geen droge brood te verdienen valt. Weeskinderen worden zelden verwaarloosd, omdat er altijd wel een oom of tante is die de zorg overneemt. Kirgiezen beschouwen bedelen trouwens als een grote schande.

Een Europeaan weet maar zelden wie zijn voorouders zijn. Kirgiezen kennen hun plaats in het verleden van hun volk. Tot het einde van de 19e eeuw vonden er gevechten, wederzijdse aanvallen en veeroof plaats tussen vijandige stammen. In de strijd sneuvelen terwijl je de eer van je stam verdedigt, gold als vermetele daad. De overblijfselen van dergelijke stamverwantschappen zijn tot op de dag van vandaag bij Kirgiezen te herkennen. Niet iedereen, maar de meesten kennen niet alleen de naam van hun stam, maar ook de namen van zijn voorvaderen tot in de zevende generatie.

De eerste Russische kolonisten troffen de oorspronkelijke bevolking van Kirgizie ongeveer in dezelfde toestand aan als de Europeanen de Noordamerikaanse indianen. Mijn grootvader las vol verwondering een boek over de cultuur van de Sioux-indianen, omdat deze een zo grote overeenkomst vertoonden met de Kirgizische cultuur. Zoals bekend, waren ook de Sioux nomaden en veehouders.
Huizen bouwen en de aarde bewerken konden de Kirgiezen niet. Mijn opa vertelde vermakelijke verhalen over de reactie van Kirgiezen toen ze voor het eerst aardappelen, tomaten en andere 'Russische wonderen' zagen. Verhalen over 'wagens zonder paarden' en 'ijzeren vogels' maakten op mijn grootvader, die in de tijd dat deze ontwikkelingen hem ter ore kwamen nog een kleine jongen was, grote indruk. Als een echte Kirgies stelde mijn opa zich een gelukkige ruiter voor, die boven de wolken een enorme tover- arend bereed en deze met de teugels in handen zo nu en dan de sporen gaf.
Het schijnt dat Kirgiezen vroeger ook geen vis konden vangen. Volgens sommige beschrijvingen gingen de Russen gewoon te paard het meer in en sloegen met hun sabels naar de nietsvermoedende karpers... Geloof het of niet. Behalve het vissen, leerden de blanken de Kirgiezen lezen en schrijven, bouwden ze scholen, ziekenhuizen, fabrieken, electriciteitscentrales, voerden ze achternamen en adressen in en brachten ze hen het vuurwater.

Het nomadische bestaan is ideaal vanuit ecologisch oogpunt: nomaden leefden in volledige harmonie met de natuur, doordat ze geen steden bouwden of wegen aanlegden en geen industrie ontwikkelden. Van technisch-wetenschappelijke vooruitgang was haast geen sprake en het dagelijks leven onderging gedurende duizend jaar nauwelijks veranderingen. Overigens ontbrak ook een jaartelling, omdat deze niet nodig was. In plaats daarvan rekende men in generaties. Als gevolg van een dergelijke levenswijze vormde zich een bepaald volkskarakter. Het prototype Kirgies heeft geen haast en is onbezorgd. Hij houdt ervan om onbekommerd thee te drinken en over koetjes en kalfjes te praten. Kirgiezen blinken niet uit in punctualiteit. Velen slijten hun hele leven zonder horloge - en gelijk hebben ze: een klok is een bron van overbodige spanningen. Dus als een Kirgies niet op een afspraak verschijnt, dan komt hij hoogstwaarschijnlijk een paar dagen later opdagen om uit te leggen dat zijn benzine onderweg opgeraakt was, of dat de politie zijn auto heeft meegenomen omdat hij zonder rijbewijs reed.

Ik wil nog veel meer vertellen over mijn volk. Een artikel over de geschiedenis van de Kirgiezen volgt binnenkort!