Terug naar beginpagina Behoud Natuurlijk Helenaveen De maatregelen Het beschermde dorpsgezicht Huisputten en huisterpen Restauratie van de wijken Opschonen wijken Aansluiten wijken op de Helenavaart Terugbrengen van een juiste schaal in de verkaveling Restauratie van de lanen dwars op de Helenavaart Woonfunctie/waterbeheersing Waterscherm en Kwelsloot Erfsloot Boomspaarsloot De balans De kosten Het kaartmateriaal* Literatuurlijst Terug naar beginpagina Groen omlijnd: Het gebied van beschermd dorpsgezicht Helenaveen. Ex art. 35 Monumentenwet 1988 Rijksdienst voor de monumentenzorg. Met uitzondering van een klein noordelijk deel is dit het concessiegebied van 610 ha. veengrond, aangekocht in 1853 door de Bosschenaren Jan en Nicolaas van de Griendt. Ook de beide Helenaveense kerkhoven behoren bij het beschermde gebied. Terug naar beginpagina Terug naar boven De nog niet kaarsrechte weg richting Griendtsveen (Destijds genoemd: ‘Boven’) op een kaart van 1934. Er lag een drijvend pontonbruggetje nabij de Wilhelminahoeve (Vlotbrug) over de zijvaart (wiek). Links: turfafvoerkanalen, gegraven volgens het zgn. drietandsysteem. De Wilhelminahoeve bij het ijzeren pontonbruggetje. Terug naar boven 1900. Twee kleuters bezichtigen de drijvende turfstrooiselfabriek. Deze ligt in de inham tegenover de wiek van de huidige Rector Nuijtsstraat. Ook hier lag een pontonbrug in de tegenwoordige Soemeersingel. Terug naar boven 1946. Dezelfde plaats als hierboven. Links: de Rector Nuijtsstraat. Onder: het voormalige eierbondje. Terug naar boven 1934. Een windmolentje (Wm) aan de Spruitweg. PK is de Protestantse Kerk. Boven: De turfstrooiselfabriek. Voor meer informatie: Zie het boekje ‘Helenaveen in oude foto’s en ansichten’ en/of ‘Historische wandelroutes Helenaveen‘ Terug naar boven

Inleiding De gedachten van de landinrichtings-commissie over het samengaan van natuur en cultuur in het gebied tussen Helenaveen en Griendtsveen zijn samengevat in een rapport genaamd "Het onverenigbare verenigd". Met name de aspecten cultuurhistorie en vernatting van het woongebied oogstten tot nu toe weinig bijval. Dit rapport is een reactie daarop en geeft een gedeeltelijk andere uitwerking. Het is ons gebleken dat met een beetje fantasie, wat durf en optimisme alle functies van het gebied prima met elkaar verenigd kunnen worden zonder dat zij elkaar schaden. Deze functies van het zgn. middengebied kunnen als volgt omschreven worden: - natuurgebied - beschermd dorpsgezicht - woonfunctie als onderdeel van het dorpsgezicht We denken dat met de nieuwe opzet, zoals hieronder beschreven, een goede en solide overgang tussen cultuur en natuur ontstaat en dat een en ander daardoor in prima balans komt. Dit rapport is erg oplossingsgericht van opzet; geen lange verhalen, maar eenvoudige en gemakkelijk uit te voeren (lees: niet te dure) oplossingen. De vluchten ganzen, die elke dag het gebied overvliegen geven aan hoe het kan: Vastberaden, in dezelfde richting. Wij hopen dat dit plan ten uitvoer gebracht kan worden op dezelfde manier. Helenaveen 21 maart 2004 Jan van Woezik Peter van Dijk De maatregelen Het beschermde dorpsgezicht Dit plan bevat een groot aantal elementen die recht doen aan de opzet van de planmatige inrichting van Helenaveen, zoals die indertijd is opgezet door de gebroeders v.d.Griendt. Een uitgebreide beschrijving van het beschermde dorpsgezicht is niet nodig. De begeleidende tekst bij de aanwijzing tot beschermd dorpsgezicht geeft voldoende houvast. (literatuurlijst [1]) Nieuw is de benadering, dat met eenvoudige middelen een aantal elementen van de oude planmatige ontginning teruggebracht kunnen worden. Door dit te doen wordt het dorpsgezicht opgewaardeerd en niet zoals in [2] gedeeltelijk van de kaart verwijderd. Het is zeker dat het aldus herstelde en gerestaureerde dorpsgezicht als een katalysator zal werken voor het hele gebied. Herstel van het dorpsgezicht zal ook een meerwaarde geven aan de natuurontwikkeling. Er ontstaat er een toegankelijkheid met schitterende doorkijkjes, vergezichten en korte wandelingen tot aan de grens van de nieuwe natuur, zonder dat aan diezelfde natuur schade wordt aangebracht De elementen die een bijdrage moeten gaan leveren aan de beleving van het dorpsgezicht volgen hieronder: Huisputten en huisterpen De huizen die er nu nog staan, vormen slechts een gedeelte van de oorspronkelijke bebouwing. Op zeer regelmatige afstanden stonden veel meer arbeidershuisjes en tuinderswoningen. In het verleden zijn deze door de Maatschappij Helenaveen opgegeven omdat ze onbewoonbaar waren geworden of niet meer nodig waren. In ons plan komen deze huizen weer terug in de vorm van huisputten die gaan dienen als kikkerpoel. Om het "huis"-karakter nog meer te doen uitkomen zijn de poelen met de weg verbonden via een pad met daarlangs bijv. een beuken haag. Ook komen er een paar wilde fruitbomen, de vroegere boomgaardjes verbeeldend. (Om de Helenaveense arbeiders te helpen is door koning Willem III indertijd onder andere een groot aantal fruitbomen geschonken) Daar waar de "huizen" in nieuw te vormen moeras komen te liggen (o.a. bij de bajonet-bocht) worden geen huisputten gemaakt, maar wordt de nog aanwezige verhoging iets aangevuld en gevormd, zodat een droog eilandje ontstaat. Ook hier weer een pad naar de huizen maar nu zonder heg. Wij vinden het van belang dat de "huizen" op exact op de juiste plaats komen te liggen, niet in de laatste plaats om uitdrukking te geven aan het vroegere planmatige karakter van de ontginning. Restauratie van de wijken Ongetwijfeld vormen de wijken het belangrijkste onderdeel van de ontginning. Vroeger toen ze nog allemaal uitmondden op de Helenavaart waren ze beeldbepalend voor het veen-dorp Helenaveen. Momenteel zijn een groot aantal wijken bijna niet meer als zodanig te herkennen, hoewel ze er nog steeds liggen. De weg van Helenaveen naar Griendtsveen werd vele malen onderbroken door vlotbruggetjes. De bruggetjes over de hoofdwijken zijn vervangen door dammen waardoor de Huidige Soemeersingel kaarsrecht is geworden. Het meer zichtbaar maken van de wijken bestaat in dit plan uit twee gedeeltes: opschonen van de wijken zelf en het verbeteren van de beeldkwaliteit van de aansluiting van de wijken op de Helenavaart. Opschonen wijken Het opschonen is vooral van belang voor het eerste stuk van de drietand, meer het natuurgebied in, kan de natuur langzaam haar werk doen. Op de kaart is aangegeven hoever de wijken opgeschoond dienen te worden. Verder moeten diverse dammen die de wijken visueel onderbreken worden verwijderd en vervangen door een onzichtbare scheiding tussen natuurwater en kanaalwater. Dit is gemakkelijk mogelijk door gebruik te maken van bijv damwand profiel met daarover een plank-bruggetje net boven het water. Aansluiten wijken op de Helenavaart De aansluiting van de wijken op de Helenavaart is indertijd bij het aanleggen van de Soemeersingel helemaal onzichtbaar geworden. In dit plan komt weer iets van het oude beeld terug, door ter plekke van de aansluiting de weg iets te verleggen. Hierdoor kan de invaart van de hoofdwijk weer zichtbaar gemaakt worden. Door de weg ook nog iets naar beneden te laten lopen kan samen met andere detaillering weer de indruk gewekt worden van een brug. Door dit steeds waar mogelijk te herhalen komt het oude Helenaveense beeld weer tot leven. Tevens vormt het een natuurlijke verkeersremmende maatregel, waardoor de vele voetgangers en fietsers veiliger van de weg gebruik kunnen maken. Terugbrengen van een juiste schaal in de verkaveling Vlak na de vervening werden de boerderijen en tuinderijen langs de Helenavaart gebouwd. De tuinderijen bezetten de kavels tussen de hoofdwijken. Met het verdwijnen van de kleinschalige tuinbouw is langzamerhand het land herverkaveld om het geschikt te maken als grasland voor melkvee. In ons plan is aandacht besteed aan het herstellen van de oude schaal door op de vroegere perceelsgrenzen ondiepe slootjes en passende begroeiing aan te brengen. Om het beeld in stand te houden zouden de percelen begraasd of gemaaid moeten worden. Restauratie van de lanen dwars op de Helenavaart Ook de beschermde lanen dwars op de Helenavaart zouden een fantastische functie kunnen krijgen. Ze kunnen in gerestaureerde staat een prachtige verbinding vormen met de nieuwe natuur. Staande aan het einde van zo n mooi gerestaureerde laan kijk je uit over het nieuwe hoogveengebied en heb je een prachtig overzicht over een drietand wijkstelsel. Je hebt daar dan de juiste Peel-beleving, waarbij het woord Peel staat voor zowel Helenaveen (Oude Peel), als voor de aloude streekbenaming voor woestenij: Peel. Door het opschonen van de lanen, herstellen van de beplanting en hier en daar een voetbruggetje wordt een paradijs voor de natuur en cultuurliefhebber geschapen. Terug naar boven Woonfunctie/waterbeheersing Om de huidige woonfunctie in voldoende mate te beschermen is het van eminent belang dat er een voldoende groot gebied op een behoorlijke manier wordt droog gehouden. Bij het plannen van deze "droge" strook is rekening gehouden met de volgende zaken: Het kwelverlies vanuit het natuurgebied moet minimaal zijn, Het plan moet voldoende bescherming bieden voor het droog houden van huizen en erven De voor het beschermde dorpsgezicht belangrijke eiken lanen moeten behouden blijven De "schaal" van het dorpsgezicht moet zichtbaar blijven De droog gehouden strook in dit plan komt voor het grootste deel overeen met de voormalige tuinderij kavels die de structuur van het beschermde dorpsgezicht voor een groot gedeelte bepalen. Hieronder volgen in het kort de cultuurtechnische maatregelen die nodig zijn. Waterscherm en Kwelsloot In dit plan wordt gekozen voor een duidelijke zonering van cultuurgebied en natuurgebied. Zonder maatregelen zou er door het lagere peil in het cultuurgebied te veel water voor de natuur verloren gaan. Het peilverschil tussen natuur en cultuurgebied wordt opgevangen door een ondergrondse "dijk" van hoogwaardige folie (staatsbosbeheer werkt meer met deze techniek). Achter deze dijk wordt een kwelsloot gegraven.. Water dat door onvolkomenheden in de bodem toch onder het waterscherm doorlekt wordt opgevangen in de kwelsloot. Door bemaling wordt het peil in deze sloot op ongeveer 1 meter beneden het maaiveld gehouden (ongeveer de huidige situatie). In het plan is gekozen voor bemaling met windmolentjes (zoals er vroeger in de Peel veel stonden) De molens malen het kwelwater terug in de wijken waarna het langzaam in het natuurgebied kan terugsijpelen. Eventuele nutriënten worden op deze manier in de wieken uit het water gefilterd zodat de natuur schoon water terugkrijgt. Bij de aanleg van dit stelsel kan gebruik gemaakt worden van het feit dat er al sloten vlak onder de dwarswijken liggen. Door eenvoudig een scherm van folie in deze sloten te hangen en ze daarna te dempen met zand uit een nieuwe kwelsloot vlak ernaast ontstaat de gewenste situatie. (Eventueel moet de oude sloot eerst wel tot op de harde laag uitgediept worden) Opgemerkt dient te worden dat de kwelsloot er slechts toe dient natuur water op te vangen. Ander water uit het cultuur gebied wordt verzameld via een stelsel van "erfsloten" en "boomspaarsloten" zoals hieronder beschreven. Water uit deze sloten wordt afgevoerd naar de Helenavaart, waardoor voedselarm en voedselrijk water niet met elkaar vermengt worden. In een later stadium, als voedingsstoffen uit het cultuurgebied weggespoeld zijn, kan eventueel al het water aan de natuur teruggegeven worden. Door het opnemen van de karpervijver in het kwelslootsysteem zou er een waterbuffer kunnen ontstaan die in tijden van droogte ervoor kan zorgen dat er voldoende water in het natuurgebied beschikbaar blijft. De Karpervijver die indertijd is aangelegd als recreatievoorziening voor de bevolking van Helenaveen zou hierdoor op een goede en nuttige manier kunnen blijven bestaan. De grotere open ruimten bij de koningshoeven zijn uitermate geschikt voor plaatsen van windmolentjes. Vanuit het westen waait heeft de wind hier voldoende vrijspel om een goede werking te waarborgen. De molentjes zullen aan de open ruimte een extra cachet geven dat op prijs gesteld zal worden door het publiek. (Opgemerkt kan worden dat Staatsbosbeheer op diverse plaatsen windbemaling in haar natuurgebieden toepast.) Erfsloot Ter bescherming van de individuele woningen wordt rond alle percelen een extra erfsloot gegraven met een peil op 1 meter beneden het maaiveld. Door de ruimere droge zone rond de huizen is dit voldoende om de funderingen droog te houden. Ter accentuering van de vroegere tuinderij kavels wordt op enkele plaatsen een sloot haaks op de weg gegraven. Deze sloten lopen vanaf de weg ongeveer 150 meter het gebied, maar stoppen ruim voor de kwelsloot. Deze sloten worden extra geaccentueerd door knotwilgen, houtwallen of hakhoutbosjes. Om de oude schaal van het landschap weer te herstellen moet voor het bepalen van de exacte plaatsen gebruik gemaakt worden van oude kadasterkaarten. Om te voorkomen dat cultuurwater in aanraking komt met natuurwater is het van belang dat deze erfsloten op een ander systeem afwateren dan de grote kwelsloot. De erfsloten worden daarom droog gemalen door kleine gemaaltjes die hun water lozen op de Helenavaart. De opvoerhoogte en het debiet is minimaal zodat met relatief eenvoudige bijna onderhoudsvrije pompen gewerkt kan worden. Boomspaarsloot Op een aantal plaatsen is de ruimte tussen de bebouwing zo groot dat er geen sprake kan zijn van erfsloten Op deze plaatsen treffen we echter wel laanbomen aan die beschermd dienen te worden. Daarom is gekozen voor de aanleg van zogenaamde boomspaarsloten. Deze sloten dienen op voldoende afstand van de laanbomen te worden gegraven (De grootte van de kruin geeft ongeveer de grootte van het wortelstelsel aan) om deze bomen in optimale conditie te houden. Ook langs de lanen zoals beschreven in paragraaf 2.1.4. is het van eminent belang om deze sloten te graven en te onderhouden zodat het dorpsgezicht in goed staat kan worden gebracht en gehouden. De balans Er bestaat een spanningsveld tussen de belangen van de ongestoorde en ongerepte Peelnatuur enerzijds en anderzijds de belangen van de streek die steeds opnieuw zoekt naar nieuwe economische dragers ter vervanging van de verdwijnende landbouw. In dit plan is gepoogd deze spanning op een nieuwe manier te verminderen door gebruik te maken van de mogelijkheden die het beschermde dorpsgezicht biedt. Het publiek kan kennismaken met de Peelnatuur, zonder deze te schaden. Dit is op een eenvoudige en weinig kostbare manier te verwezenlijken door de bestaande infrastructuur van het dorpsgezicht te gebruiken en op te waarderen. Door aanleg van enkele voetpaden en wat bruggetjes kan men op een aangename manier kennismaken met de zowel grootsheid van het avontuur van de gebroeders Van de Griendt (De drietandwijken, de opzet van de ontginning) en het spectaculaire herstelplan van de De Peelvenen. (Wijds uitzicht over nieuwe natuur met als hoogtepunt nieuwe hoogveen vorming.) Doordat de paden zich alleen op de grens van cultuur en natuur bevinden ontstaat er geen enkele schade voor de natuur. Ook met de drukte zal het meevallen. Alleen de echte liefhebbers zullen afwijken van de "grote weg" en zich een korte wandeling veroorloven naar de schitterende uitzichtpunten met prachtige vergezichten Verder is er voor de fietsers een nieuwe route ontwikkeld van Helenaveen naar Griendtsveen. Het loopt via de Koolweg achter de Emmahoeve door naar de bajonetbocht. De kosten Zoal reeds gezegd, zijn in dit plan geen extreem grote kosten gemaakt doordat gebruik gemaakt wordt van de "natuurlijke rijkdommen" van het gebied. Een groot aantal maatregelen zijn zelfs in te plannen als "normaal" onderhoud. Het kaartmateriaal In de bijlage* is een aantal kaarten toegevoegd met daarop alle beoogde maatregelen. Literatuurlijst Aanwijzing Helenaveen tot Beschermd dorpsgezicht (Rijksdienst Monumentenzorg) Wild Woeste en Ledig (Werkgroep behoud de Peel) Het onverenigbare verenigd (Landinrichtingscommissie) Helenaveen in het goede perspectief (Stichting behoud Natuurlijk Helenaveen) Laanbomen in de Landinrichting Helenaveen (Arcadis) Terug naar boven