Wat is schriftkritiek?

Er zijn altijd al veel pogingen gedaan om onder het gezag van de bijbel uit te komen: "Het staat wel in de bijbel, maar..."

Dat is nu schriftkritiek: Er is voor jou een instantie buiten de bijbel, die meer gezag voor je heeft, en die bepaalt wat je van de bijbelse boodschap wel of niet aanvaarden kunt. Je accepteert de bijbel, voorzover die past bij jouw norm.

Er is iets wat veel lijkt op schriftkritiek, maar het niet is. Dat is tekstkritiek: proberen uit te zoeken wat de oorspronkelijke tekst van de bijbelboeken is. Dat kan in gelovige gehoorzaamheid gebeuren. Juist omdat de bijbel zo waardevol is, wil je zo goed mogelijk weten wat er staat. Daarover gaat dit artikel niet.

Schriftkritiek bestaat in allerlei soorten. Sommige vallen duidelijk op: een ''bijbelgetrouw'' christen zal die zonder meer de deur wijzen. Andere soorten vallen veel minder op, en zijn daardoor des te gevaarlijker.

De botte schriftkritiek

De meest bekende schriftkritiek is heel radicaal. Omdat de wetenschap heeft uitgemaakt dat de wereld miljoenen jaren oud is, kan Genesis 1 niet waar zijn. En de zondvloed niet.
Kunnen wonderen dan wel? Nou, eigenlijk ook niet. En de opstanding van Christus? Sommigen willen niet zover gaan om die ook te verwerpen - want wat houdt een christen dan nog over? Maar dat is inconsequent.

Historische kritiek

Veel theologen behandelen de Bijbel als resultaat van historische processen. Er is wel een historische kern: dingen die echt gebeurd zijn. Maar kom daar maar eens achter...
Want er is van alles omheen gegroeid: gekleurde verslaglegging, interpretaties van volgende generaties, redactioneel ingrijpen... De taak van de theologie zou dan zijn: die ontstaansgeschiedenis te ontrafelen, de verschillende lagen bloot te leggen, en dan te kijken welke waarde elk van die lagen heeft.

In de uitgaven van de Nieuwe Bijbelvertaling staan inleidingen op de bijbelboeken, die door deze opvatting zijn beïnvloed.

Tegen deze historische kritiek is veel bezwaar te maken. Het is wel waar dat je bij sommige bijbelgedeelten iets kunt zien van een ontstaansgeschiedenis. Maar dat zijn uitzonderingen. De regel is dat de bijbelboeken zich telkens als een geheel presenteren. De Bijbel presenteert zichzelf ook als een geheel: de Schrift (enkelvoud).

Bijvoorbeeld: In Johannes 10:35 gebruikt Jezus tweemaal het enkelvoud: het woord Gods en "de Schrift kan niet gebroken worden".

Dat geschenk van God aanvaarden we daarom ook als een geheel, niet als een pakket dat wij met onze deskundigheid moeten demonteren.
In de praktijk werkt het ook niet. Want elke theoloog die zich op dit pad begeeft, komt weer tot andere resultaten dan zijn collega''s; eenstemmigheid is niet te krijgen.

Geraffineerde schriftkritiek

Maar er zijn ook veel geraffineerde manieren van schriftkritiek. Ik noem een rij voorbeelden.

A. De bijbel is onduidelijk

  1. De r.k.-kerk zegt dat de Bijbel een duister boek is. De mensen kunnen hem niet zomaar goed verstaan, maar de Kerk zorgt voor de gezaghebbende uitleg. Die uitleg, de traditie van de kerk, heerst over wat er in de Bijbel staat. Dit is één van de kernpunten geweest bij de Reformatie: waar ligt het gezag: bij de Schrift of bij de kerk? De reformatoren beleden: alleen de Schrift (Sola Scriptura) (Vgl NGB art 7).
  2. Maar veel protestanten zien dat inmiddels anders: hoe kun je je op de Bijbel beroepen als iedereen er iets anders in leest? Zoveel hoofden, zoveel zinnen.
    Als zij gelijk hadden, dan lag het gezag niet in de Bijbel, maar in ieders eigen allerindividueelste uitleg van de Bijbel. Hier heeft Petrus al ernstig tegen geprotesteerd: "Dit vooral moet u weten dat geen profetie der Schrift een eigenmachtige uitleg toelaat" (2 Pet 1:20).
    Deze individualistische bijbeluitleg heeft de laatste jaren extra steun gekregen vanuit een ''postmoderne'' literatuurvisie: Je kunt niet spreken van de betekenis van een brok tekst, er ontstaat pas betekenis in de wisselwerking met de lezer. Je kunt dus hoogstens proberen iets te zeggen over de betekenis voor een bepaalde lezer. Terecht is hier tegen ingebracht, dat het dan dus onmogelijk is wetteksten op te stellen. Ook die worden dan subjectief. Een veel belangrijker bezwaar is dat op deze manier elk boek, ook de Bijbel, wordt gekenmerkt als een onbetrouwbare en ontoereikende manier van communiceren.

B. De Bijbel is onvolledig

  1. De r.k.-kerk degradeert de Bijbel ook nog op een andere manier. Want daar is de Bijbel niet meer écht uniek. De Bijbel is onderdeel van de traditie. Die traditie bestaat uit: de canonieke boeken + de apocriefe boeken + alles wat de kerk in de loop van de eeuwen verder nog vastgesteld heeft - dus inclusief de besluiten van concilies en de leeruitspraken van de paus.
    Tegenover deze uitbreiding van de Schriften is NGB art 4 en art 6 opgesteld.

C. Er staat niet wat er staat.

  1. Wat in de Bijbel staat, is niet echt gebeurd. Het is wel waar, maar dan op een speciale manier. Het zijn getuigenissen van mensen van vroeger, die vertellen wat zij erváren hebben, bijvoorbeeld toen Jezus op aarde was. Wat zij ervaren hebben, dat is belangrijk, het is echt waar dat ze dát beleefd hebben. En die getuigenissen helpen ons om dat zelf ook te gaan beleven.
    Lees hierbij het protest van Paulus: "Indien Christus niet is opgewekt, dan ... zijn wij de beklagenwaardigste van alle mensen" (1 Kor. 15:12-19);
  2. Een variant op het voorgaande: De Bijbel is niet Gods Woord, maar in de Bijbel is Gods Woord. Als wij in de Bijbel bezig zijn, kan dat weer voor ons Gods Woord wórden (dat leerde Karl Barth). Je kunt er dus nooit echt zeker van zijn. Een beroep op de Bijbel, door te zeggen: ''Er staat geschreven'' kan niet meer.
    Maar Jezus Christus Zelf was het toch die de discussies met de duivel besliste met het gezag van de Bijbel: ''Er staat immers geschreven...'' (Matt 4:1-11);
  3. De filosoof Spinoza had ook een opvatting over de Bijbel en de manier waarop je die kunt lezen. Volgens hem moet de Heilige Schrift op twee verschillende manieren worden uitgelegd. Zij heeft om zo te zeggen een voor het volk bestemde oppervlakte, die beantwoordt aan het verlangen naar beelden en wonderen. De filosoof merkt wel dat die oppervlakte soms tegenspraak en dwalingen bevat. Zelf schouwt hij daaronder de diepe, eeuwige gedachten van de grote geestelijke leiders en baanbrekers voor de mensheid. Beide soorten van uitleg hebben hun recht van bestaan.
    Maar Christus dankt zijn Vader dat "deze dingen voor wijzen en verstandigen verborgen zijn, maar aan kleine kinderen geopenbaard'' (Lukas 10:21);
  4. De Duitse theoloog Bultmann is bekend geworden vanwege zijn programma voor Entmythologisierung van de Bijbel. Volgens hem vertelt de Bijbel over God op een mythologische manier, d.w.z. in beelden. In beelden uit een cultuur van eeuwen geleden wordt ons iets duidelijk gemaakt over een werkelijkheid die in gewone woorden niet duidelijk te maken is. Het is de taak van de hedendaagse theoloog om die oorspronkelijke boodschap uit die mythologische verpakking te halen, en die over te brengen naar de moderne mens. Maar dat kan nog steeds niet in gewone woorden. Dus moet die boodschap weer verpakt worden in moderne mythologische taal.
    Zijn uitgangspunt hierbij is dat al die wonderen die in de Bijbel verhaald worden niet echt gebeurd kunnen zijn, dat moet wel fantasie zijn.
    Maar lees nog eens het protest van Paulus, hierboven al aangehaald (1 Kor. 15:12-19).

D. Selectief lezen

  1. Sommige mensen zien in de Bijbel een grote kloof tussen het Oude Testament (OT) en het Nieuwe Testament (NT). Alleen het NT is de echte boodschap voor ons, het OT hoort er eigenlijk niet bij.
    Dat is ook een vorm van bijbelkritiek. Want de hele Bijbel is Gods Woord. Het NT staat er vol mee dat het OT juist tot vervulling komt. Het OT heeft niet afgedaan, maar komt tot zijn volle betekenis in Jezus Christus.
    Er zijn wel geboden in het OT die nu niet meer gelden, omdat ze tijdelijk waren voor een bepaalde fase van de geschiedenis. Dat kun je ook zeggen van bepaalde bevelen uit het NT. Maar ook deze conclusie, dat bepaalde geboden uit de bijbel nu niet meer gelden, weten we uit de Bijbel zelf. Dat mag niet ons verzinsel zijn. (Zie bijv. Hand. 10:9-16, en vergelijk met Lev. 11 en Marc. 7:19). (Vgl NGB art. 25);
  2. We lezen alleen dat wat ons goed uitkomt, en de rest niet. We lezen bijv. graag dat God genadig is, en mensen liefheeft. Maar dat Hij ook toornt en mensen straft, dat zint ons niet. Dat lezen we bij voorkeur niet.
    Wat vind jij bijvoorbeeld van het slot van Psalm 137? En ook Op. 20:15 - Kan dat wel? En wat doen we met Matt. 24:51 en 25:41?

    De laatste voorbeelden kunnen duidelijk maken hoe snel ook wijzelf geneigd zijn onze eigen maatstaf over de Bijbel heen te leggen. In plaats van dat wij onze doen en ons denken laten bepalen door wat God ons in de Bijbel zegt.

De laatste voorbeleden gingen inderdaad over strenge oordelen van God. Toch laat de Bijbel ook over die oordelen een lofzang horen (Op. 11:17-18; vgl. 19:1-2):

Wij danken u, Heer, onze God, Almachtige, die is en die was,
want in uw grote macht neemt u nu het koningschap op u.
De volken raasden in woede, maar nu laat u uw woede razen.
De tijd is gekomen om een oordeel te vellen over de doden;
en om uw dienaren, de profeten, te belonen,
evenals de heiligen en degenen die, jong en oud, ontzag hebben voor uw naam;
en ook om hen die de aarde vernietigen nu zelf te vernietigen.

En ook een extra waarschuwing:

Ik verklaar tegenover eenieder die de profetie van dit boek hoort: als iemand er iets aan toevoegt, zal God hem de plagen toevoegen die in dit boek beschreven zijn; en als iemand iets afneemt van wat in het boek van deze profetie staat, zal God hem zijn deel afnemen van de levensboom en van de heilige stad, zoals die in dit boek beschreven zijn. (Op. 22:18-19)

Naschrift

Voor de volledigheid moet ik nu ook nog iets zeggen over een recente ontwikkeling in de ''vrijgemaakte'' kerken.
Op de site http://www.gereformeerdblijven.nl/ hebben acht dominees een lang artikel over Schriftgezag gepubliceerd. Zij uiten hun bezorgdheid, omdat volgens hen "het Schriftgezag onder druk staat". Jarenlang hebben vrijgemaakte deputaten bij de christelijke gereformeerde kerken aangedrongen op maatregelen tegen ds. Loonstra. Deze theoloog was met een aantal nieuwe ''leesregels'' de Bijbel in sommige opzichten iets anders gaan lezen en tastte daarmee volgens hen het schriftgezag aan. Maar dat gesprek is zomaar doodgebloed: ''niet actueel meer''. Intussen zijn ook een paar ''vrijgemaakt'' gereformeerde theologen zulke nieuwe ''leesregels'' gaan hanteren (met weer iets andere accenten). Theologen die met de hand op het hart verklaren dat ze de Bijbel van a tot z als Gods Woord aannemen, en ook op andere manieren hun visie als ''goed gereformeerd'' aanprijzen. Zij zeggen dat ze alleen, net als ds. Loonstra, proberen om dat wat er in de Bijbel staat in te passen in wat wij in onze cultuur kunnen begrijpen en accepteren.
De schrijvers van het artikel ''Schriftgezag'' uiten het bange vermoeden dat er in deze kerken in dit opzicht een omslag van denken heeft plaatsgevonden.

De standpunten, en de gevolgen daarvan, in een paar zinnen weergeven is ons voorlopig nog te moeilijk. Wij hopen dat het allemaal nog wat duidelijker zal worden in de komende tijd. Maar het is, ondanks de lengte, de moeite waard het artikel op ''gereformeerdblijven'' te lezen.
En na te denken over dat streven om "dat wat er in de Bijbel staat in te passen in wat wij in onze cultuur kunnen begrijpen en accepteren" (zie ook het artikel over Christen zijn én kind van je tijd: jasje of spagaat?).

J.P.C. Vreugdenhil