Kano, kajak of canadees?

home | publicaties | woordenlijst | links
Kano, kajak of canadees? Een kano is een vaartuig dat in de regel met een enkelbladige peddel, ook wel steekpeddel genoemd, wordt gevaren. De term 'kano' komt van het Portugees/Spaanse woord 'canoa'. Algemeen wordt aangenomen dat dit woord afkomstig is van de West-Indische dialecten van het Caribische gebied in Midden-Amerika, als benaming voor de daar gebruikte uitgeholde-boomstamkano. De open kano zoals we die nu vooral gebruiken voor toervaren, stamt echter af van de berkebastkano van de inheemse bevolking van Noord-Amerika. Het was met name de relatief lichtgewicht-constructie en in samenhang daarmee de bijzondere vaareigenschappen en veelzijdige bruikbaarheid, die deze kano daar uiteindelijk zo bijzonder geschikt voor maakte. Door misvattingen bij de opkomst van de kanosport kreeg deze kano in een aantal met name Europese landen de bijnaam 'canadees', net zoals mensen ook wel 'Spa Rood' zeggen als ze koolzuurhoudend mineraalwater bedoelen. Canadese Stijl kano Midden 19de eeuw werden er in de omstreken van Peterborough (Ontario, Canada), door de daar wonende blanke bevolking een bepaald type lichtgewicht cederhouten kano's gemaakt. Deze open kano's waren gebaseerd op zowel de uitgeholde-boomstamkano als de berkebastkano van de inheemse bevolking aldaar, m.n. Algonquins. Groot verschil met die indiaanse kano's was dat de bouwers daarbij gebruik maakten van westerse scheepsbouwtechnieken. Deze open kano's werden Canadese Stijl kano's genoemd ter onderscheid met de kano's uit de staat Maine aan de oostkust van de Verenigde Staten. Daar kwam namelijk de zgn. Hout & Canvas kano tot ontwikkeling -- een directe afstammeling van de berkebastkano van de in Maine wonende indianen (m.n. Penobscots). Wat herkomst, constructie en uiterlijk betreft, was deze Hout & Canvas kano wezenlijk verschillend van die Canadese kano uit Canada. In Amerika wordt de benaming Canadese kano daarom alleen gebruikt voor het type kano (ook wel Peterborough type genoemd) zoals dat oorspronkelijk in Canada werd gemaakt. Wie wil weten hoe zo'n kano er in het echt uitzie t, kan terecht bij Kanocentrum Arjan Bloem in Wormer, die heeft er eentje (compleet met zeiluitrusting) achter in zijn winkel liggen. De Amerikaanse Kano Associatie (ACA) en de Canadese kano Rond 1900 bestond deze Amerikaanse kanobond voor een belangrijk deel uit elitaire (rijke) mensen, die van mening waren dat een kano alleen echt/goed was als je er mee kon zeilen . Van de open kano's kon alleen het type Canadese kano in hun ogen genade vinden, omdat je met die kano nog redelijk kon zeilen. Kano's zoals de berkebastkano en de direct daarvan afgeleide Hout & Canvas kano beschouwden zij als inferieur: een 'voddenkano', alleen geschikt voor werklui en primitieve inheemsen. Hoewel deze Hout & Canvas kano bij het grote publiek al vanaf ca. 1900 een steeds grotere populariteit kreeg omdat deze goedkoper en minder kwetsbaar was dan die geheel van hout gemaakte Canadese kano, werd de Hout & Canvas kano pas in 1934 door de ACA erkend... Mede daardoor werd in veel Europese landen het onderscheid tussen een Canadese en een Hout & Canvas kano echter niet als dusdanig onderkend en ging men de bijnaam 'canadees' voor beide soorten kano's gebruiken. Daarbij wordt, ironisch genoeg, de Hout & Canvas kano wel als de originele Canadese kano gezien... Siberische kano? Niet alleen technisch en historisch, ook geografisch gezien klopt de bijnaam 'canadees' niet. De open kano zoals we die nu gebruiken voor (buiten)sport-doeleinden, stamt af van de berkebastkano uit Noord-Amerika. Deze berkenbastkano bestond al lang voordat er sprake was van zoiets als de staat Canada, en kwam ook voor in het noord-oosten van wat nu de Verenigde Staten wordt genoemd. De oorspronkelijke herkomst van de berkebastkano ligt bovendien in Siberie. Dus als je daar vanuit gaat, zou je een kano een 'siberier' moeten noemen... C & K Vanuit de wedstrijdsport is het gebruik afkomstig om de aanduiding C van het (Engelse) woord 'Canoe' te gebruiken voor een kano, met daarbij een nummer voor het aantal personen dat geacht wordt het vaartuig voort te bewegen: C-1 staat daarbij voor solokano en C-2 voor tandemkano. Omdat bij de wildwater-wedstrijdsport in eerste instantie alleen met gesloten kano's werd gevaren, is daar met de komst van de open wildwaterkano's de aanduiding OC van Open Canoe bijgekomen. Bij de vlakwater-wedstrijdsport wordt dit onderscheid niet gebruikt, omdat daar toch alleen maar open kano's gebruikt (mogen) worden. Dus daar is een C-1 en C-2 (en C-4) een open kano. Voor kajaks gebruikt men in de wedstrijdsport de aanduiding K van 'Kayak' (met een _y_ in het Engels!), met daarbij een nummer voor het aantal personen dat geacht wordt het vaartuig voort te bewegen: K-1 staat daarbij voor eenpersoonskajak en K-2 voor tweepersoonskajak. Het woord kajak is afkomstig van de eskimo's, de oorspronkelijke uitvinders van dit vaartuig. Technisch gezien, is een kajak een gesloten kano bedoeld om zittend met een dubbelbladige peddel te worden gevaren. Praktisch en symbolisch Al met al is er door het gebruik van de bijnaam 'canadees' dusdanig verwarring ontstaan, dat sommige mensen nu zelfs denken dat een open toerkano een Canadese kajak is... Ook daarom is het van belang om bij formele zaken zoals voorlichting, opleidingen en wedstrijden de termen 'kano' en 'kajak' (respectievelijk 'canoe' en 'kayak' wanneer het internationaal wordt) zo consequent mogelijk te gebruiken -- zie ook dit organigram van de Kanosport. Voor kanovaarders in Europa is dit ook symbolisch voor de emancipatie van de kano als volwaardig (buiten)sportvaartuig.